گزارش نگران‌کننده از کاهش فرزندآوري ايرانيان

مرضيه وحيددستجردي در توضيح اين طرح گفت که تمام نوزادان متولد شده از ابتداي سال 1405، به مدت دو سال تحت پوشش اين حمايت معيشتي قرار مي‌گيرند و تا پايان دو سالگي کودک، هر ماه دو ميليون تومان به عنوان کمک هزينه تامين ملزومات کودک به اين کارت صادر شده به نام مادران واريز خواهد شد تا هم بخشي از هزينه‌هاي فرزندآوري را جبران کند و هم مشوقي براي فرزندآوري باشد. ديروز و با گذشت يک سال از اين خبر، دبير ستاد ملي جمعيت در جمع خبرنگاران و به مناسبت چهارمين جايزه ملي جمعيت اعلام کرد که در طول يک سال اخير، ارزش ريالي اين کارت به نصف کاهش يافته ولي خواستار آن بود که رسانه‌ها همچنان مشوق فرزندآوري باشند و از تلاش‌هاي اين ستاد براي افزايش رقم وام ازدواج و وام فرزندآوري مي‌گفت. نگاهي به جدول رويداد‌هاي حياتي سازمان ثبت احوال از رخداد ولادت و ازدواج در نيمه اول سال جاري نشان مي‌دهد که رخداد ولادت و ازدواج نسبت به مدت مشابه پارسال و سال 1403 شيب کاهشي دارد با اينکه از ابتداي امسال کارت «اميد مادر» براي تمام ولادت‌هاي جديد فعال شده و رقم وام ازدواج و وام فرزندآوري هم نسبت به پارسال و سال 1403 افزايش يافته است. طبق جدول‌هاي سازمان ثبت احوال، در 5 ماه امسال 349348 تولد، در 5 ماه پارسال 374076 تولد و در 5 ماه 1403 هم 411904 تولد جديد در کشور ثبت شده است. طبق همين جدول‌ها، در 4 ماه امسال 141157 ازدواج، در 4 ماه پارسال 161520 ازدواج و در 4 ماه 1403 هم 178318 ازدواج ثبت شده است.

کاهش ازدواج و ولادت در سال جاري درحالي است که هشدار‌ها بابت سوق يافتن جمعيت به سمت سالمندي، جدي‌تر از قبل شده، چنان‌که پارسال براي دومين سال پياپي، تعداد ولادت‌ها در کل کشور کمتر از يک ميليون نفر بود و حتي نسبت به سال 1403 هم کاهش داشت. همان‌طور که دبير ستاد ملي جمعيت در صحبت‌هاي 6 ماه اخير خود تاييد کرده، مساله اقتصادي، مهم‌ترين عامل موثر در تصميم‌گيري جمعيت مجرد براي ازدواج و زوج‌هاي جوان براي فرزندآوري است. افزايش نرخ تورم و کاهش ارزش پول ملي که به افت قدرت خريد خانواده ايراني منجر مي‌شود، ترديد‌ها بابت تشکيل خانواده و اقدام به فرزندآوري يا حتي تعدد فرزندان را افزايش داده است.

خبرنگار اعتماد، محور سوالات خود را بر نقش مسائل اقتصادي در تغييرات جمعيتي کشور قرار داد و اين سوال را از دبير ستاد ملي جمعيت پرسيد که باتوجه به مشاهدات ميداني از شهرستان ايرانشهر که بالاترين نرخ فرزندآوري کشور را دارد، تعدد فرزندان براي خانواده‌ها معادل افزايش يارانه و کالابرگ و نيروي سوخت‌بري است و خانواده‌ها به «اعتماد» گفته‌اند که اين وضعيت غالب در منطقه بلوچستان است و طبق اعلام وزارت کشور، ميانه اجتماعي سراسري، حدود 52 درصد ولي در استان سيستان و بلوچستان کمتر از 30 درصد است. «اعتماد» در ادامه سوال خود اين اشاره را داشت که مهر پارسال باتوجه به قيمت همان زمان دلار، ارزش کارت اميد مادر حدود 22 دلار بود ولي حالا در مهر 1405، اين کارت کمتر از 11 دلار ارزش دارد و وضعيت اقتصادي، نوشتن درباره اهميت فرزندآوري را دشوار مي‌کند آن‌هم باتوجه به اينکه طبق تاييد دبير ستاد ملي جمعيت، جنگ بر مساله فرزندآوري تاثير مي‌گذارد. «اعتماد» در ادامه سوال خود گفت که بانک مرکزي از تورم 83 درصدي نسبت به شهريور پارسال گزارش داده و هم‌اکنون، وام ازدواج زوجين، براي پرداخت وديعه منزل در شهر تهران کفاف نمي‌دهد و اين درحالي است که در دو جنگ اخير هم، بسياري از خانواده‌ها تمام زندگي‌شان و بسياري هم شغل‌شان را از دست دادند و جرم‌هاي کيفري هم با مساله اقتصادي مرتبط است چنان‌که در يکي از نشست‌هاي وزارت کشور هم اعلام شد که تعداد زنان سرپرست خانوار افزايش داشته و هم نماينده قوه قضاييه اعلام کرد که کاهش 50 درصدي جرم تا پايان برنامه هفتم توسعه امکان‌پذير نيست.

به دنبال اين سوالات، حامد برکاتي که معاون برنامه‌ريزي پايش و ارزيابي عملکرد دبيرخانه ستاد ملي جمعيت است در پاسخ «اعتماد» گفت: «من در دوران مسووليتم در وزارت بهداشت، به چند استان بيش از 25 بار رفتم و استان سيستان و بلوچستان يکي از همين استان‌ها بود که تا مرز افغانستان و پاکستان رفتم و شاهد بودم که در فصل زمستان، مردم در صف نفت بودند و همان‌جا هم سوخت را به کشور همسايه قاچاق مي‌کردند. مساله جمعيت را هم بايد از منظر فردي و هم از منظر کلان نگاه کنيم. چه تضميني هست که سال آينده وضع اقتصادي کشور همين باشد؟ ما با خوف و رجا زندگي مي‌کنيم و انسان هم موجودي است که به آينده نگاه مي‌کند. طبق پيش‌بيني سازمان ملل، اگر تا 70 سال آينده با همين روند فرزندآوري پيش برويم، جمعيت کشور به 31 ميليون نفر کاهش مي‌يابد ضمن آنکه از همان جمعيت 31 ميليون نفري هم 10 تا 30 درصد، سالمند خواهند بود. در اين وضع، اصلا ايراني وجود نخواهد داشت.»

برکاتي در ادامه پاسخ به «اعتماد» افزود: «منابع و شرايط موجودمان و ثروت عمومي سرانه در همين حالت تحريم جوابگوست. ما به تمام بخش‌هاي کشور توجه داريم و در کنار سيستان و بلوچستان، همان خانواده جواني که امروز در شهر انديشه زندگي مي‌کند را هم مي‌بينيم و حتي مي‌بينيم که شاخص باروري در سيستان و بلوچستان هم افت دارد و در حال حاضر، شاخص باروري سيستان و بلوچستان تفاوت زيادي با شاخص کشوري ندارد در حالي که در زماني که شاخص باروري کشور، اعداد 6 و 8 بود، شاخص باروري در سيستان و بلوچستان حدود 8 يا 9 بود ولي الان با کاهش از 3.2 دهم، در اعداد جديد به 2.7 فرزند به ازاي هر زن در سن باروري در اين استان رسيده. لازم است که ما شرايط کشور‌هاي همسايه در منطقه را هم ببينيم و در اين صورت متوجه شويم که شايد کيفيت زندگي ما با آنها چندان متفاوت نباشد و در غير اين صورت، با تمرکز بر وضعيت بد اقتصادي کشور در مساله فرزندآوري، ايران را از دست خواهيم داد.»

برکاتي در ادامه پاسخ به «اعتماد» گفت: «بحث ما تشويق به فرزندآوري نيست بلکه حمايت از فرزندآوري است. فرزندآوري و به‌خصوص براي تولد اول و دوم بايد حمايت شود ولي تولد‌هاي ششم و هفتم تشويق شوند. اگر حمايت انجام نشود، سرمايه اجتماعي و سرمايه جمعيتي‌مان را ازدست مي‌دهيم. ما با مسائل نظامي و امنيتي کاري نداريم ولي هر وقت ايران ضعيف شده، مورد هجمه قرار گرفته است. نگاه ما کلان است و بايد کلان نگاه کنيم. حمايت‌ها حق مردم است و ازدواج اقتضاي جواني است.»

مهدي مالمير که عضو هيات علمي دانشگاه شهيد بهشتي و جامعه‌شناس همکار با ستاد ملي جمعيت است و ديروز هم در نشست خبري دبير ستاد ملي جمعيت حضور داشت، در پاسخ به «اعتماد» گفت: «اگر به عنوان رسانه، راجع به مساله جمعيت روشن و آگاه شويد، پيام جمعيتي را به بهترين شکل منتقل مي‌کنيد. رسانه در مساله افزايش جمعيت بازيگر اصلي و حتي يکي از کنشگران حل مساله است. جدا کردن بخشي از جامعه به نام منطقه سيستان و بلوچستان قابل تعميم به کل کشور نيست و بايد بين مساله فردي و مساله اجتماعي و همچنين نگرش سياستگذار تفاوت قائل شويم. زمان در حوزه سياستگذاري مهم است. چين امروز اقتصاد اول جهان است ولي دهه 1980 سياست تک فرزندي را در پيش گرفت و 2019 دو فرزندي را تبليغ کرد ولي نمي‌تواند به اين موفقيت برسد، چون گاهي اين سياست‌ها بايد در زمان خودشان اجرا شوند و ورود ديرهنگام، مساوي با باخت است. موضوع جمعيت هم در کشور ما همين وضع را دارد و ما هم درباره آينده ايران حرف مي‌زنيم. مساله جمعيت، يک مساله چند وجهي است و نمي‌توانيم آن را به يک وجه تقليل بدهيم. در هر منطقه، ارزش‌ها و تغييرات فرزندآوري نسبت به منطقه‌اي ديگر و طبقه

اقتصادي‌-اجتماعي آن منطقه متفاوت است و بايد متناسب با اين تفاوت‌ها عمل شود، چون وضعيت سيستان و بلوچستان با وضعيت استان گيلان متفاوت است.»

اين جامعه‌شناس در پاسخ به «اعتماد» مبني بر تاثير افت سرمايه اجتماعي در سراسر کشور در کاهش فرزندآوري گفت: «سرمايه اجتماعي، برآمده از تعاملات ماست. آنچه بيشتر در موضوع جمعيت و فرزندآوري مورد توجه قرار مي‌گيرد، توسعه اقتصادي-اجتماعي مناطق است و شما هم از شاخص توسعه اقتصادي-اجتماعي مناطق صحبت کرديد علاوه بر آنکه سرمايه اجتماعي خاص‌گرايي در سيستان و بلوچستان، بيشتر از سرمايه اجتماعي عام در ساير نقاط است، اما نقطه قوت سيستان و بلوچستان، همين سرمايه اجتماعي خاص است.»

دبير ستاد ملي جمعيت هم در پاسخ به «اعتماد» توضيح مبسوطي درباره وضعيت پيشين و فعلي کشور داشت و گفت: «قبل از انقلاب وضعيت اقتصادي کل کشور اصلا خوب نبود. يک تهران بود که بعضي از بخش‌هايش بزک شده بود ولي بقيه مردم در کل کشور بودند و همين اطراف تهران، مردم در زاغه‌ها زندگي مي‌کردند و در شهرستان‌ها هم وضعيت بسيار وخيمي داشتند. سال 1357 انقلاب شد و در جنگ تحميلي اول، وضعيت کشور از نظر اقتصادي بسامان نبود ولي بعد از جنگ، کشور خودش را جمع کرد و سازندگي آغاز شد وبه وضعي رسيديم که حالا مي‌بينيد. آن چيزي که داريم را نبايد فراموش کنيم. ما زيرساخت‌هاي بسيار قوي داريم و اين زيرساخت‌ها هم به خاطر سرمايه انساني است و اين سرمايه انساني هم به دليل فرهنگ ايراني-اسلامي و هوش ملت ايران است که مي‌تواند از زير صفر بسازد چنان‌که در جنگ، هر چه در حملات تخريب شد، دوباره ساختند و ترميم کردند. پيش از انقلاب، وضع ما از نظر بهداشت و درمان و زيرساخت‌ها و آب و گاز و برق و نيرو و نفت چگونه بود؟ همه چيز در دوران سازندگي رشد کرد. حالا هم بعد از جنگ تحميلي سوم و در وضع نه جنگ و نه صلح، اين کشور به تنهايي دوام آورده همان‌طور که در جنگ تحميلي 8 ساله، همه دنيا عليه ما بود. الان روسيه و چين عليه ما نيستند ولي در جنگ 8 ساله، همين دو کشور هم يار ما نبودند و تمام کشورها، يار صدام بودند.»

وحيددستجردي در ادامه پاسخ به «اعتماد» گفت: «کشور با وجود تمام مشکلات اقتصادي ايستاده و با تمام مشکلات، زيرساخت‌ها سرجاي خودش قرار دارد و هر جا هم با مشکل مواجه شديم، خودمان ترميم و حل مي‌کنيم. چرا؟ به خاطر اين کشور و به خاطر اين ملت و به خاطر کساني که نااميد نمي‌شوند. ما از خيلي بدبختي‌ها و سختي‌هاي بدتر از اين بيرون آمديم و قرن‌ها رد شد تا به ايران امروز و يک ايران قوي رسيديم. واقعيت اين است که قدرت خريد کم شده و من هم گفتم که قدرت خريد در کارت اميد مادر نسبت به پارسال به نصف کاهش يافته ولي نااميد نيستيم و دوباره مي‌توانيم خودمان را بازيابي کنيم. با يک رونق اقتصادي کوچک، وضعيت بهتر خواهد شد. مأيوس شدن کار شيطان است. چرا تشويق نمي‌کنيد؟ بايد تشويق کنيد، چون ايران بايد بماند. اين خانواده‌ها بايد بمانند. اين زنان و مردان بايد بمانند. اوضاع هميشه اين‌طور نخواهد بود. انسان‌هاي بزرگ هوشمند در اين کشور زندگي مي‌کنند. رزمندگان عزيز ما جان‌شان را براي اين کشور گذاشتند. ديروز در دانشگاه صنعتي شريف و شاهد ساخت يک مهدکودک 5 طبقه توسط يکي از دانش‌آموختگان بودم که قرار بود فرزندان استادياران و دانشجويان جوان متاهل در اين مهدکودک باشند آن‌هم در‌حالي که دانشگاه صنعتي شريف در جنگ هدف حمله قرار گرفت، چون آنها با علم مخالفند. نااميد نباشيد و حتما تشويق کنيد. چرا؟ چون اين کشور با انسان‌ها و با جمعيت مي‌ماند. من هم پارسال به تصويب کارت اميد مادر چندان اميدوار نبودم ولي تصويب شد و مطمئن باشيد که امسال با رونق اقتصاد مبالغ کارت را افزايش خواهيم داد. مهم اين است که در ميدان و در صحنه با هم باشيم همان‌طور که اين مردم هم با همه مشکلات اقتصادي ايستاده‌اند. بايد به جمعيت بالاي 100 ميليون نفر برسيم و بايد جمعيت را تکثير کنيم و تکثير جمعيت هم با کمک رسانه محقق مي‌شود. دولت در تلاش و زحمت است و رييس‌جمهور هم زحمت مي‌کشد و مردم هم با تمام سختي‌ها ايستاده‌اند و تلاش مي‌کنند و اين تلاش‌ها حتما به نتيجه خواهد رسيد.»

وحيددستجردي در ادامه صحبت‌هايش در اين نشست خبري گفت: «در زمينه وام‌هاي ازدواج و فرزندآوري، سال گذشته در مجلس حدود 470 هزار ميليارد تومان تسهيلات لحاظ شد که به دنبال عملياتي شدن آن هستيم. همچنين براي افزايش مبلغ اين وام‌ها و به صفر رساندن پشت نوبتي‌ها نيز تلاش مي‌کنيم. مساله جمعيت فقط مساله مديران، سياستگذاران، برنامه‌ريزان و قانونگذاران کشور نيست و نبايد باشد. مساله ازدواج و فرزندآوري بايد مساله آحاد ملت باشد و تبديل اين گفتمان، کار رسانه است. وقتي در دي‌ماه 1403 وارد دبيرخانه ستاد ملي جمعيت شدم، زماني بود که قيمت پوشک دوبار گران شد. در پي گزارش‌هاي مردمي و شکاياتي که به ما مي‌رسيد، براي اين موضوع با قائم‌مقام وزير صمت جلسه‌اي داشتيم و ايشان نيز توضيحات لازم را ارائه کرد. جلسه مفصلي برگزار شد و چند نفر از مديران، مديرکل‌ها و حتي معاون وزير که مسوول اين موضوع نيز بود، در آن حضور داشتند. راه‌حل‌هاي مختلفي مطرح شد، اما راه‌حل‌ها قابليت اجرايي نداشت. تصميم گرفتيم کمکي براي هزينه در دو سال اول زندگي باشد. البته در سال 1404، دو ميليون تومان ماهيانه، قدرت خريدش دو برابر امسال بود؛ ولي در آن زمان مبلغ خوبي بود و الان نيز مبلغ خوبي است.»

دبير ستاد ملي جمعيت افزود: «مساله ما، فقط فرزندآوري و جمعيت نيست بلکه فرزندآوري کمي و کيفي مدنظر است؛ يعني مردم و خانواده‌هاي ما که فرزنداني تربيت کرده‌اند، هم از نظر تعداد، فرزندان بيشتري داشته باشند و امتيازات بيشتري به دست بياورند و هم از نظر کيفي، انسان‌هاي شايسته‌اي را تربيت کنند و آموزش بدهند. مسکن براي زوجين جوان يکي از مسائل مهم براي ازدواج و فرزندآوري است. خوشبختانه با توجه به قانون حمايت از خانواده و جواني جمعيت، عزم جدي براي اجراي همه موارد قانوني داريم. يکي از موارد قانوني، واگذاري و تخصيص زمين است، اما اين موضوع پروسه طولاني دارد که به دليل مسائل مختلف شايد ايجاد نارضايتي در آن بيشتر از ايجاد رضايت باشد. مساله واگذاري زمين نيز براي خانواده‌هاي داراي سه فرزند بيشتر است. همچنين براي زوجين جوان و کساني که فرزند اول‌شان متولد شده نيز پيشنهادي داريم؛ پيشنهاد ما، مسکن استيجاري کوچک‌مقياس و ارزان‌قيمت است که با کمک بخش‌هاي دولتي و خصوصي فراهم شود و دراختيار زوجين جوان قرار گيرد و پيشنهاد اين است که در اين مسکن استيجاري کوچک‌مقياس، اگر به اين زوج جوان سه سال فرصت داده شد که در اين مسکن مستقر شوند، اگر فرزندآوري داشتند مدت استفاده آنها از مسکن، دو برابر شود و بتوانند 6 سال از اين مسکن استفاده کنند.»

مرضيه وحيددستجردي با اشاره به اقدامات انجام شده براي جلوگيري از سقط جنايي گفت: «حدود 475 مرکز نفس در سراسر کشور فعاليت مي‌کنند که طبق اعلام قوه قضاييه، حدود 250 هزار سقط جنايي در کشور اتفاق افتاده ولي تعداد منصرفين از سقط حدود 24 هزار و 800 مورد بوده و از سال 1400 تاکنون، بيشتر از 15 هزار جنين از همين موارد انصراف از سقط متولد شده‌اند.»

منبع: اعتماد