پنل‌هاي خورشيدي در ميدان ناترازي برق ايران همچنان روي لبه بحران!

به گزارش تابناک، در صنعت برق ايران، در ظاهر خبرهاي اميدوارکننده کم نيست: ظرفيت نيروگاه‌هاي تجديدپذير افزايش يافته، طرح‌هاي تازه خورشيدي معرفي مي‌شوند و اهداف چند هزار مگاواتي براي سال‌هاي پيش رو اعلام مي‌شود اما يک واقعيت، پشت اين اعداد بزرگ همچنان خودنمايي مي‌کند: برق ايران هنوز به نقطه‌اي نرسيده که بتوان با اطمينان از تأمين پايدار آن در روزهاي داغ سال سخن گفت.

گزارش مرکز پژوهش‌هاي مجلس درباره تابستان 1405، تصويري نگران‌کننده از فاصله ميان عرضه و تقاضا ترسيم کرد و بر اساس ارقام منتشر شده، در سناريوي واقع‌بينانه، تقاضاي اوج مصرف مي‌تواند از 81 هزار مگاوات عبور کند در حالي‌که حداکثر توان تأمين هم‌زمان شبکه حدود 68 هزار و 420 مگاوات برآورد شده؛ يعني شکافي نزديک به 13 هزار و 640 مگاوات. اين فاصله به معناي ادامه فشار بر شبکه، دشوارتر شدن مديريت مصرف و احتمال تداوم محدوديت برق براي بخش‌هاي مختلف اقتصاد است.

در چنين شرايطي، توسعه انرژي خورشيدي ضروري است اما ضرورت توسعه يک فناوري را نبايد با اثربخشي کافي آن در حل بحران اشتباه گرفت. آيا برنامه‌هاي کنوني با سرعت و ابعاد بحران برق متناسب‌اند يا قرار است هر سال در کنار وعده‌هاي تازه و ظرفيت‌هاي جديد همان نگراني قديمي به تابستان بعد منتقل شود؟

ناترازي 13 هزار مگاواتي؛ عددي که با خبر افتتاح نيروگاه از بين نمي‌رود

يکي از خطاهاي رايج در روايت وضعيت برق کشور، برابر گرفتن ظرفيت اسمي نيروگاه‌ها با برق قابل تأمين در لحظه اوج مصرف است. اعلام ظرفيت نصب‌شده بيش از 102 هزار مگاواتي ممکن است در نگاه نخست تصويري از وفور ظرفيت توليد ارائه کند؛ اما آنچه در روز بحراني اهميت دارد، ميزان برقي است که نيروگاه‌ها با توجه به شرايط فني، دسترسي به سوخت، محدوديت‌هاي انتقال و وضعيت واقعي شبکه مي‌توانند هم‌زمان تحويل دهند.

همين تفاوت، فاصله ميان ظرفيت اسمي و توان تأمين هم‌زمان برآوردشده را توضيح مي‌دهد. بنابراين، هر بار که يک واحد نيروگاهي افتتاح مي‌شود يا چند صد مگاوات ظرفيت تازه به شبکه اضافه مي‌شود، هنوز نمي‌توان نتيجه گرفت که مسئله ناترازي به همان ميزان کاهش يافته است. بايد ديد اين ظرفيت چه زماني وارد مدار مي‌شود، در ساعات حساس چه ميزان برق توليد مي‌کند و آيا زيرساخت انتقال و توزيع توان تحويل آن به مصرف‌کننده را دارد يا نه.

در تابستان 1405، گزارش‌هاي منتشرشده از فشار جدي بر شبکه و برآورد کسري چندين هزار مگاواتي حکايت داشتند. حتي اگر ارقام نهايي با توجه به شرايط مصرف، محدوديت توليد و تغييرات شبکه تفاوت داشته باشند، اصل مسئله تغيير نمي‌کند: فاصله عرضه و تقاضا آن‌قدر بزرگ است که نمي‌توان انتظار داشت چند پروژه جديد، بدون اصلاحات ساختاري، آن را برطرف کنند.

اين همان نقطه‌اي است که وزارت نيرو بايد از اعلام فهرست پروژه‌ها عبور کند و به ارائه نتيجه قابل سنجش برسد. معيار موفقيت، تعداد نيروگاه‌هاي افتتاح‌شده يا مجموع مگاوات‌هاي اعلامي نيست؛ معيار اين است که ناترازي در اوج مصرف چقدر کاهش يافته و احتمال خاموشي براي خانوار، صنعت و خدمات عمومي تا چه اندازه پايين آمده است.

رشد خورشيدي‌ها با وزن محدود

بر اساس گزارشي با استناد به داده‌هاي سازمان انرژي‌هاي تجديدپذير و بهره‌وري انرژي برق، ظرفيت نيروگاه‌هاي تجديدپذير ايران در پايان دوره منتهي به 22 سپتامبر به حدود 6 هزار و 150 مگاوات رسيده بود. در همين گزارش، توليد برق خورشيدي از 21 مارس تا 22 سپتامبر 2026 حدود 3 ميليون و 220 هزار مگاوات‌ساعت اعلام شد. اين ارقام از رشد ظرفيت و توليد خورشيدي خبر مي‌دهند، اما براي سنجش اثر آنها بر بحران برق بايد مقياس بزرگ‌تري را هم در نظر گرفت.

ظرفيت تجديدپذيرها در مقايسه با ظرفيت اسمي بيش از 102 هزار مگاواتي کل صنعت برق، هنوز حدود 6 درصد است؛ ضمن آن‌که اين رقم به مجموع تجديدپذيرها مربوط مي‌شود، نه فقط نيروگاه‌هاي خورشيدي. از سوي ديگر، توليد 22/3 ميليون مگاوات‌ساعت برق خورشيدي در شش ماه، هرچند قابل توجه است، به‌تنهايي نمي‌تواند نشان دهد اين انرژي در چه ساعاتي توليد شده و چه ميزان از نياز شبکه را در حساس‌ترين ساعات پوشش داده است.

براي فهم اهميت اين تفاوت، کافي است به زمان اوج مصرف نگاه کنيم. توليد خورشيدي در طول روز افزايش مي‌يابد، اما با غروب آفتاب کاهش پيدا مي‌کند؛ در حالي‌که بخشي از تقاضاي خانگي، به‌ويژه در روزهاي گرم و با روشن بودن وسايل سرمايشي، مي‌تواند تا ساعات عصر و شب ادامه يابد. بنابراين، ظرفيت خورشيدي نصب‌شده الزاماً معادل همان مقدار ظرفيت قابل اتکا در تمام ساعات شبانه‌روز نيست.

اين نکته به معناي کم‌اهميت بودن انرژي خورشيدي نيست؛ برعکس، نشان مي‌دهد توسعه آن بايد با ذخيره‌سازي، مديريت بار، تقويت شبکه و برنامه‌ريزي متناسب با الگوي مصرف همراه باشد. در غير اين صورت، ممکن است ظرفيت توليد در ساعات آفتابي افزايش يابد، اما شبکه همچنان در ساعات ديگر با محدوديت مواجه بماند.

فاصله هدف و عملکرد در پنل‌هاي پشت‌بامي!

نيروگاه‌هاي بزرگ تنها مسير توسعه انرژي خورشيدي نيستند. نصب پنل روي پشت‌بام خانه‌ها، ساختمان‌هاي تجاري، مراکز عمومي و واحدهاي صنعتي مي‌تواند توليد برق را به محل مصرف نزديک کند و در شرايط مناسب، فشار بر بخشي از شبکه را کاهش دهد. با اين حال آمار منتشر شده درباره سامانه‌هاي پشت‌بامي نيز نشان مي‌دهد که فاصله ميان هدف‌گذاري و ظرفيت موجود همچنان قابل توجه است.

بر اساس گزارشي که به نقل از سخنگوي صنعت برق منتشر شد، ظرفيت خورشيدي پشت‌بامي کشور به حدود 650 مگاوات رسيده بود در حالي‌که هدف اعلام‌شده براي اين بخش 5 هزار مگاوات است. ظرفيت گزارش‌شده هنوز به حدود 13 درصد هدف تعيين‌شده مي‌رسيد.

اين فاصله به‌خودي‌خود ثابت نمي‌کند که برنامه شکست خورده؛ تحقق اهداف به زمان، منابع مالي، مقررات، دسترسي به تجهيزات و مشارکت مصرف‌کنندگان وابسته است اما همين فاصله يک هشدار مديريتي روشن دارد: هدف‌گذاري بزرگ، بدون مسير اجرايي روشن و گزارش‌دهي منظم درباره پيشرفت واقعي، نمي‌تواند به‌عنوان دستاورد نهايي عرضه شود.

براي توسعه گسترده سامانه‌هاي پشت‌بامي بايد موانع اقتصادي و اجرايي را هم جدي گرفت. هزينه اوليه نصب، دسترسي خانوارها و کسب‌وکارها به تسهيلات، زمان بازگشت سرمايه، کيفيت تجهيزات، سازوکار فروش برق و اطمينان از پرداخت درآمد توليدکنندگان کوچک، بر تصميم سرمايه‌گذاران اثر مي‌گذارد. اگر اين عوامل حل نشوند، اعلام هدف چند هزار مگاواتي ممکن است از سرعت واقعي نصب سامانه‌ها جلو بزند.

مهم‌تر آنکه پنل پشت‌بامي به‌تنهايي در زمان خاموشي شبکه الزاماً برق ساختمان را تأمين نمي‌کند. بسياري از سامانه‌هاي متصل به شبکه، هنگام قطع برق براي رعايت الزامات ايمني از توليد و تزريق برق بازمي‌ايستند؛ مگر آن‌که به تجهيزات مناسب براي کار مستقل از شبکه و در صورت نياز، باتري مجهز باشند. بنابراين، وعده تأمين برق اضطراري خانه‌ها با نصب صرف پنل خورشيدي بدون توضيح درباره تجهيزات پشتيبان مي‌تواند انتظاري نادرست ايجاد کند.

بحران برق فقط کمبود نيروگاه نيست

اگر مشکل صنعت برق فقط کمبود ظرفيت نصب‌شده بود، افزودن نيروگاه بايد به‌تدريج راه‌حل روشني ارائه مي‌کرد اما تجربه سال‌هاي اخير نشان داده که ناترازي برق با مجموعه‌اي از مسائل به‌هم‌پيوسته روبه‌روست: محدوديت تأمين سوخت نيروگاه‌هاي حرارتي، فرسودگي بخشي از تجهيزات، دشواري تأمين مالي، رشد تقاضا و ضعف مشوق‌هاي اقتصادي براي سرمايه‌گذاري بلندمدت.

تحليل‌ها از صنعت برق ايران هم بر همين عوامل تأکيد کرده بود که رشد تقاضا، کمبود گاز در دوره اوج مصرف، پايين‌تر بودن ظرفيت قابل استفاده از ظرفيت نصب‌شده و نياز به سرمايه‌گذاري و نوسازي زيرساخت‌ها از عوامل مؤثر در کمبود برق معرفي شده‌اند. اين تحليل‌ها همچنين به سابقه ناترازي شديد در تابستان و محدوديت عرضه برق به بخش‌هاي مختلف اشاره مي‌کند.

در چنين ساختاري، انرژي خورشيدي مي‌تواند بخشي از فشار را کاهش دهد اما جايگزين اصلاحات ضروري در ساير اجزاي صنعت برق نمي‌شود. اگر شبکه انتقال و توزيع توان کافي براي جابه‌جايي برق را نداشته باشد، اگر منابع مالي براي نگهداري و نوسازي تجهيزات فراهم نشود و اگر نيروگاه‌هاي حرارتي با محدوديت سوخت يا آمادگي فني مواجه باشند، افزايش ظرفيت خورشيدي به‌تنهايي امنيت عرضه را تضمين نمي‌کند.

مسئله مديريت مصرف نيز نبايد به توصيه‌هاي تکراري براي صرفه‌جويي خانوارها محدود شود. اصلاح الگوي مصرف ضروري است، اما مسئوليت آن فقط بر دوش مردم نيست. سياست تعرفه‌گذاري، بهره‌وري تجهيزات سرمايشي، استاندارد ساختمان‌ها، مديريت مصرف در صنايع و خدمات و سازوکارهاي تشويقي براي جابه‌جايي بار هم بايد بخشي از برنامه باشند. نمي‌توان از مردم انتظار همراهي دائمي داشت، اما درباره نتيجه سرمايه‌گذاري‌ها، ميزان کاهش ناترازي و عملکرد برنامه‌هاي توسعه ظرفيت پاسخ‌گويي شفاف ارائه نکرد.

آزمون واقعي وزارت نيرو؛ برق قابل اتکا يا فهرستي از مگاوات‌ها؟

مسئله امروز صنعت برق ايران، مخالفت با انرژي خورشيدي نيست؛ برعکس، توسعه آن يکي از مسيرهاي ضروري براي متنوع‌سازي سبد توليد و کاهش وابستگي به سوخت‌هاي فسيلي است. مسئله، تبديل رشد ظرفيت به امنيت واقعي تأمين برق است. تا زماني‌که اين تبديل به‌صورت قابل اندازه‌گيري اثبات نشود، نمي‌توان افزايش تعداد نيروگاه‌ها را به معناي پايان بحران دانست.

وزارت نيرو، توانير و ساتبا بايد ارزيابي عملکرد را از سطح آمار کلي ظرفيت نصب‌ شده به سطح شاخص‌هاي قابل سنجش منتقل کنند. البته بايد روشن شود که سهم خورشيدي‌ها در پوشش اوج بار چقدر است؟ چه ميزان از ظرفيت نصب‌ شده در ساعات بحراني واقعاً در دسترس قرار دارد؟ چه تعداد از سامانه‌هاي پشت‌بامي مي‌توانند هنگام قطع شبکه برق مستقل تأمين کنند؟ چه ميزان ذخيره‌سازي به شبکه اضافه شده؟ و مهم‌تر از همه، ناترازي پيش‌بيني‌شده در اوج مصرف سال آينده نسبت به امسال چه تغييري خواهد کرد؟

البته پاسخ به اين پرسش‌ها بايد با داده‌هاي منظم و قابل مقايسه ارائه شود؛ نه صرفاً با اعلام پروژه‌هاي تازه. اگر ظرفيت جديد اضافه شده اما ناترازي کاهش محسوسي نيافته، لازم است توضيح داده شود که مشکل از کدام بخش زنجيره تأمين برق ناشي مي‌شود. اگر هدف‌گذاري‌ها محقق نشده‌اند، بايد موانع، زمان‌بندي اصلاح آنها و مسئوليت دستگاه‌هاي مربوط مشخص باشد.

ايران ممکن است هر سال نيروگاه‌هاي خورشيدي بيشتري بسازد اما همچنان در تأمين برق پايدار با مشکل روبه‌رو بماند. رشد خورشيدي زماني به دستاورد واقعي تبديل مي‌شود که برق توليدشده به کاهش قابل سنجش کمبود، افزايش تاب‌آوري شبکه و کاهش فشار بر خانوارها و صنايع بينجامد، در غير اين صورت، اعداد بزرگ ظرفيت‌سازي در کنار خاموشي و محدوديت برق قرار مي‌گيرند؛ تناقضي که با اعلام يک هدف تازه از بين نمي‌رود.

تابستان بعد، آزمون ديگري براي سياست‌گذاري برق ايران خواهد بود. آنچه اهميت دارد اين است که آيا فاصله ميان برق مورد نياز کشور و برق قابل تأمين واقعاً کمتر شده يا نه؟ اگر پنل‌هاي خورشيدي هر قدر هم بيشتر شوند، نمي‌توانند به‌تنهايي آينده‌اي مطمئن براي برق ايران بسازند.