ّاز پروژه آمريکايي تريپ تا نزاع در پارلمان ارمنستان

پروژه آمريکايي تريپ؛ محور بازگشايي مسيرهاي ترانزيتي

تا همين يک سال پيش، گفت‌وگوها پيرامون گشايش راه‌آهن و راه‌هاي مواصلاتي ميان ارمنستان و جمهوري آذربايجان و همچنين ارمنستان و ترکيه، عمدتاً در چارچوب شعارها و مانورهاي سياسي ارزيابي مي‌شد.

اما پس از آغاز ترانزيت کالاهاي روسي به ارمنستان از طريق خاک جمهوري آذربايجان و صادرات محصولات آذربايجاني به بازار ارمنستان، اين روند وارد گام‌هاي اجرايي شد؛ گام‌هايي که شامل تصميمات قانوني لازم، آماده‌سازي پروژه‌هاي زيربنايي و برگزاري نشست‌هاي دوجانبه براي تدوين نقشه راه بازگشايي ترانزيت منطقه‌اي است.

عنصر مرکزي و کليدي در احياي مسيرهاي مواصلاتي در قفقاز جنوبي، «کريدور زنگه‌زور» است که بخش ارمنستاني آن قرار است در قالب پروژه مشترک ارمني-آمريکايي تحت عنوان «TRIPP» (مسير ترامپ براي صلح و شکوفايي بين‌المللي) به اجرا درآيد.

اين طرح پس از ديدار سه‌جانبه نيکول پاشينيان، نخست‌وزير ارمنستان، و الهام علي‌اف، رئيس‌جمهور آذربايجان، با دونالد ترامپ، رئيس‌جمهور آمريکا در کاخ سفيد در تاريخ 8 اوت 2025 کليد خورد.

پروژه «تريپ» شامل احداث بزرگراه و خط آهن در جنوبي‌ترين نقطه استان سيونيک ارمنستان است؛ همان طرحي که پيش‌تر در ژانويه 2021 توسط کميسيون سه‌جانبه روسيه، آذربايجان و ارمنستان برنامه‌ريزي شده بود.

اين مسير ارتباطي، منطقه زنگيلان را به نخجوان متصل کرده و امکان صادرات کالا به ترکيه را از کوتاه‌ترين مسير قفقاز جنوبي فراهم مي‌سازد. علاوه بر اين، در چارچوب اين طرح، خطوط لوله گاز و نفت، خطوط انتقال برق و شبکه‌هاي فيبر نوري نيز از خاک ارمنستان به سمت نخجوان کشيده خواهد شد.

تلاش ارمنستان براي ساختاريافتگي مالي و حقوقي طرح

نيکول پاشينيان روز گذشته بار ديگر بر اهميت حياتي اجراي اين پروژه تأکيد کرد. وي در سخنراني خود در 6 اکتبر در همايش بازرگاني ارمنستان و انگليس تصريح کرد که ايروان «به صورت روزانه» بر روي آغاز عملياتي پروژه «تريپ» کار مي‌کند.

به گفته وي، اين طرح مي‌تواند محيط اقتصادي نه تنها ارمنستان، بلکه کل منطقه را دگرگون سازد. پاشينيان همچنين اظهار داشت که ايروان در انتظار بازگشايي مرزهاي ارمنستان و ترکيه و برقراري خطوط ريلي با آذربايجان و ترکيه است. در يک افق گسترده‌تر، اين مسير بايد پيوندي ميان خليج فارس و درياي سياه ايجاد کرده و ارمنستان را وارد زنجيره‌هاي جديد لجستيک بين‌المللي کند.

نکته قابل توجه اين است که پيشرفت اين پروژه تنها به بيانيه‌هاي سياسي محدود نمي‌شود. در 16 سپتامبر، دادگاه قانون اساسي ارمنستان تعهدات مندرج در توافقنامه چارچوب همکاري‌هاي استراتژيک با آمريکا درباره «تريپ» را مغاير با قانون اساسي ندانست.

اکنون اين سند بايد به تصويب نهايي پارلمان ارمنستان برسد. جهت اجراي پروژه، شرکتي با نام «TRIPP Development Company» تأسيس شده است که در مرحله نخست، 74 درصد از سهام آن متعلق به طرف آمريکايي و 26 درصد آن در اختيار طرف ارمني خواهد بود.

افق‌هاي زماني و زيرساخت‌هاي انرژي در قفقاز جنوبي

با اين وجود، زمان‌بندي آغاز عمليات عمراني پروژه به عقب افتاده است. بر اساس اظهارات جيحون بايراموف، وزير امور خارجه جمهوري آذربايجان، کارهاي اجرايي در خاک ارمنستان زودتر از سال 2027 آغاز نخواهد شد.

البته اين تعويق به معناي انصراف از پروژه نيست. جمهوري آذربايجان در حال تکميل بخش مربوط به خود در کريدور زنگه‌زور در مناطق قره‌باغ و زنگه‌زور شرقي است و مقدمات مدرن‌سازي خط آهن نخجوان را فراهم مي‌سازد. در ارمنستان نيز مطالعات مهندسي انجام شده و در برنامه 5 ساله دولت (2026-2031)، بازسازي قطعات ريلي گيومري-آخوريک-مرز ترکيه و يرسخ-مرز نخجوان پيش‌بيني شده است.

سيگنال مهم ديگري نيز اخيراً در مسير ارتباطات ارمنستان و ترکيه دريافت شد. نمايندگان ايروان و آنکارا درباره بازسازي و راه‌اندازي خط انتقال برق گيومري-قارص گفت‌وگو کردند.

داويت خوداتيان، وزير مديريت منطقه‌اي و زيرساخت‌هاي ارمنستان، اعلام کرد طرفين اين موضوع را در چارچوب عادي‌سازي روابط بررسي کرده و اتصال متقابل شبکه‌هاي برق را هدفمند مي‌دانند. در سپتامبر نيز نمايندگان ارمنستان، آذربايجان و گرجستان امکان ادغام شبکه‌هاي برق ملي با سيستم ترکيه را بررسي کردند.

همکاري‌هاي حوزه انرژي مي‌تواند نخستين حلقه عملياتي از پيوند گسترده‌تر منطقه‌اي باشد. در صورت توافق بر سر شرايط فني و سياسي، ارمنستان علاوه بر ترانزيت کالا، امکان صادرات برق، جذب سرمايه‌گذاري و کاهش وابستگي به مسيرهاي محدود خارجي را پيدا مي‌کند. اين امر براي ترکيه دسترسي مستقيم‌تر به آذربايجان و خزر، براي باکو ارتباط زميني با نخجوان و براي سرمايه‌گذاران بين‌المللي مسيري جديد ميان اروپا و آسيا فراهم مي‌سازد.

مخالفت اپوزيسيون ارمنستان و تنش در صحنه سياسي

علي‌رغم تمام مزاياي اقتصادي، اين پروژه از نظر سياسي آسيب‌پذير باقي مانده است. در ارمنستان، جريان‌هاي اپوزيسيون به شدت با الگوي کنوني عادي‌سازي روابط با جمهوري آذربايجان مخالف بوده و ديدگاهي منفي نسبت به ايجاد زيرساخت‌هاي جديد منطقه‌اي دارند.

فراکسيون «ارمنستان مقتدر» مدعي است که دولت بدون دريافت تضمين‌هاي صلح، دست به امتيازدهي مي‌زند؛ اين در حالي است که صلح دوفاکتو ميان باکو و ايروان محقق شده و بارها توسط مقامات عالي هر دو کشور مورد تأکيد قرار گرفته است. نارک کاراپتيان، رهبر اين فراکسيون، کسب تضمين‌هاي امنيتي را شرط لازم براي تعيين حدود مرزي و بازگشايي راه‌ها مي‌داند.

شدت رقابت‌هاي سياسي، خود را در درگيري فيزيکي روز گذشته در صحن پارلمان ارمنستان نشان داد. در حالي که پاشينيان در همايش تجاري مشغول تشريح اهميت ساخت بخش ارمني کريدور زنگه‌زور (سيونيک) بود، ادگار غازاريان، نماينده فراکسيون اپوزيسيون، با متهم کردن مقامات دولتي به حيف‌وميل اموال عمومي، موجب بروز درگيري فيزيکي با نمايندگان حزب حاکم «پيمان مدني» شد؛ درگيري شديدي که به راهروهاي پارلمان کشيده شد و نيروهاي امنيتي تنها در تلاش دوم موفق به جداسازي نمايندگان شدند.

اگرچه تنش پارلماني مستقيماً به پروژه زنگه‌زور مربوط نبود، اما فضا و تنش‌هاي شديد سياسي را آشکار مي‌کند؛ فضايي که دولت در آن سعي دارد تغييرات بازنگري شده در سياست خارجي و اقتصادي ارمنستان در دوران پساجنگ را پيش ببرد.

اپوزيسيون ارمنستان هرگونه توافق با باکو و آنکارا را رد کرده و به جاي صلح، بر آماده‌سازي براي مناقشه نظامي جديد تمرکز دارد. با اين حال، با توجه به اکثريت کرسي‌هاي حزب «پيمان مدني» در پارلمان، توان مانور اپوزيسيون محدود است.

ملاحظات ژئوپليتيک قدرت‌هاي منطقه‌اي؛ روسيه و ايران

پيشبرد پروژه «تريپ» علاوه بر کشمکش‌هاي داخلي، با پيچيدگي‌هاي عرصه بين‌المللي نيز همراه است. روند فاصله گرفتن ارمنستان و روسيه ادامه دارد و مسکو منتظر پاسخ شفاف ايروان است که آيا پاشينيان به دنبال همگرايي با اتحاديه اروپا است يا حفظ عضويت در اتحاديه اقتصادي اوراسيا. نخست‌وزير ارمنستان علي‌رغم طرح ايده «چهارراه صلح»، هنوز نتوانسته سياست چندوجهي موفقي ايجاد کند تا از توازن ميان قدرت‌ها سود ببرد.

از سوي ديگر، ايران نيز ملاحظات و اعتراضاتي را نسبت به حضور و نفوذ آمريکا در کريدور زنگه‌زور مطرح کرده و خواستار لحاظ شدن منافع تهران در اجراي پروژه «تريپ» است؛ اما تيرگي و پيچيدگي روابط ايران و آمريکا، دستيابي به يک موازنه آسان در اين زمينه را با چالش مواجه ساخته است.

منبع: خبرگزاري تسنيم