نگاهي به کارنامه ضد ديني دولت «الهام علي‌اف»

تازه‌ترين نمونه اين سياست‌ها، اجراي مقررات پوشش مدارس در اکتبر 2026 است، مقرراتي که به محروم شدن شماري از دانش‌آموزان دختر محجبه از ورود به کلاس‌ها و شکل‌گيري اعتراضات انجاميده است.

آذر 1389، آغاز ماجراي ممنوعيت حجاب در مدارس

يکي از مهم‌ترين موضوعات در محدوديت حجاب در جمهوري آذربايجان، دسامبر 2010، برابر با آذر 1389، بود. در آن زمان، وزارت آموزش‌وپرورش اين کشور با استناد به اجراي لباس متحدالشکل مدارس، استفاده از مقنعه و روسري اسلامي را در مدارس ابتدايي و متوسطه عملاً با مانع مواجه کرد.

در 9 دسامبر 2010، وزير وقت آموزش‌ و پرورش، اعلام کرد که دانش‌آموزان بايد لباس رسمي مدارس را بپوشند و حجاب با اين پوشش سازگار نيست. روز بعد، 10 دسامبر، صدها نفر در باکو در اعتراض به اين تصميم تجمع کردند. گزارش‌هاي آن زمان تأکيد داشتند که ممنوعيت حجاب در قالب يک قانون صريح و مستقل تصويب نشده بود، بلکه تفسير مسئولان از مقررات لباس مدارس به محدوديت آن انجاميده
بود.

اين سابقه نشان مي‌دهد که مناقشه حجاب در مدارس آذربايجان پديده‌اي تازه نيست و ريشه آن به سال‌هاي نخست دهه 1390 بازمي‌گردد.

ارديبهشت و مهر 1390، اعتراض به حجاب با بازداشت معترضان همراه شد

در 6 مه 2011، برابر با 16 ارديبهشت 1390، نيروهاي پليس با تجمع معترضان به ممنوعيت حجاب در باکو برخورد کردند. گزارش راديو اروپاي آزاد از استفاده پليس از باتوم و اسپري فلفل و بازداشت ده‌ها نفر حکايت داشت. اين اعتراضات پس از آن شکل گرفته بود که مسئولان آموزشي بر ضرورت رعايت لباس متحدالشکل در مدارس تأکيد کرده بودند.

در 5 اکتبر 2012، برابر با 14 مهر 1391، نيز تجمع ديگري در اعتراض به محدوديت حجاب برگزار شد که به بازداشت شماري از شرکت‌کنندگان انجاميد. گزارش کميسيون آزادي مذهبي بين‌المللي آمريکا، از جمله به پرونده افرادي اشاره مي‌کند که در اين اعتراضات بازداشت شدند و برخي از آنان بعداً به حبس محکوم شدند.

کميسيون آزادي مذهبي ايالات متحده

اين رويدادها از تداوم اختلاف ميان بخشي از جامعه مذهبي و سياست رسمي دولت درباره حضور نمادهاي ديني در محيط آموزشي حکايت دارد.

آذر 1394 محدوديت قانوني براي نمادهاي مذهبي در فضاي عمومي

در 4 دسامبر 2015، برابر با 13 آذر 1394، الهام علي‌اف اصلاحات قانون «آزادي اعتقادات ديني» را امضا کرد که دامنه محدوديت‌هاي مربوط به فعاليت‌هاي مذهبي را گسترش مي‌داد.

بر اساس متن رسمي اين اصلاحات، برگزاري آيين‌ها و مراسم اسلامي به شهروندان آذربايجان محدود شد و شهرونداني که در خارج از کشور آموزش ديني ديده بودند، اجازه برگزاري اين مراسم را نداشتند. همچنين نمايش شعارها و برخي نمادهاي ديني در اماکن عمومي خارج از عبادتگاه‌ها ممنوع شد، هرچند متن قانون، حمل شخصي نمادهاي ديني را از اين ممنوعيت مستثنا مي‌کرد.

اين قانون به‌خودي‌خود به معناي ممنوعيت تمام مراسم اسلامي يا عزاداري محرم نبود، اما چارچوب فعاليت مذهبي و نمايش عمومي نمادهاي ديني را محدودتر کرد. امضاي علي‌اف پاي اين اصلاحات نيز مسئوليت رسمي او در تصويب اين چارچوب قانوني را روشن مي‌کند.

محرم 1403، محدوديت برگزاري مراسم در خيابان‌ها

محدوديت‌ها به مدارس و پوشش اسلامي ختم نشد و مراسم مذهبي شيعيان خصوصا عزاداري محرم نيز در سال‌هاي بعد با مقررات سخت‌گيرانه‌تري مواجه شد.

در 27 ژوئن 2024، برابر با 7 تير 1403، هم‌زمان با آغاز محرم، وزارت کشور و کميته دولتي امور سازمان‌هاي ديني آذربايجان بر اين موضوع تأکيد کردند که بر اساس قانون اين کشور، مراسم ديني بايد در مساجد و اماکن مذهبي برگزار شود. مقام‌هاي دولتي همچنين درباره حضور کودکان در تجمعات مذهبي هشدار دادند و از والدين خواستند آنان را به چنين مراسمي نبرند.

محدوديت عزاداري ماه محرم

اين محدوديت در عمل بر برگزاري دسته‌هاي عزاداري و تجمعات خياباني عاشورا اثر مي‌گذاشت، مراسمي که در سنت شيعيان جايگاهي محوري دارد. گزارش‌هاي منتشرشده از عاشوراي همان سال نيز از محدوديت حضور عزاداران در برخي مساجد باکو حکايت داشت.

البته دولت آذربايجان همواره مدعي بوده که عزاداري عاشورا ممنوع نيست و مي‌توان آن را در مساجد برگزار کرد. کميته دولتي امور سازمان‌هاي ديني اين کشور در 8 دسامبر 2015 نيز گزارش‌هاي مربوط به ممنوعيت کلي مراسم عاشورا را رد کرده بود. البته در عمل اتفاق ديگري رخ مي‌داد و عزاداري‌هاي محرم با محدوديت‌هاي زيادي مواجه بود.

مهر 1405، بازگشت مناقشه حجاب با مقررات تازه مدارس

تازه‌ترين تحول در اين پرونده در سال 2026 ميلادي رخ داد. در 7 ژوئيه 2026، برابر با 16 تير 1405، قانون آموزش عمومي آذربايجان اصلاح شد. اين اصلاحيه بر اصول ملي‌گرايي و سکولاريسم در نظام آموزشي تأکيد کرد و رعايت الزامات پوشش را براي دانش‌آموزان و معلمان مدارس دولتي الزامي دانست. علي‌اف هم اين قانون را امضا کرد.

در ادامه، در 21 سپتامبر 2026، برابر با 30 شهريور 1405، دولت مقررات تازه‌اي درباره لباس مدارس تصويب کرد. از 12 اکتبر 2026، برابر با 20 مهر 1405، گزارش‌هايي از جلوگيري از ورود دانش‌آموزان دختر محجبه به مدارس و ممانعت از حضور برخي معلمان با روسري منتشر شد. اين برخوردها اعتراضاتي را در نقاط مختلف کشور برانگيخت.

عفو بين‌الملل در 16 اکتبر 2026، برابر با 24 مهر 1405، با انتشار بيانيه‌اي خواستار پايان دادن به محدوديت‌هاي تبعيض‌آميز حجاب و آزادي معترضان مسالمت‌جو شد. اين سازمان اعلام کرد که طبق اطلاعات وزارت کشور آذربايجان، در 12 اکتبر تنها در باکو 37 نفر بازداشت شده‌اند، درحالي‌که فعالان شمار بازداشت‌شدگان را بيش از 200 نفر اعلام کرده بودند. اين ارقام به منابع متفاوت تعلق دارند و آمار نهايي و مستقلي از مجموع بازداشت‌ها ارائه نشده بود.

مرور اين رويدادها تصويري از روندي چندساله به دست مي‌دهد، از محدوديت حجاب در مدارس در سال 2010، برخورد با معترضان در سال‌هاي 2011 و 2012 و محدوديت قانوني نمادهاي مذهبي در سال 2015، تا کنترل مراسم عمومي محرم در همين سال‌ها و مناقشه تازه مدارس در اکتبر2026.

آنچه مستند است، امضاي قوانين مهم از سوي علي‌اف و ادامه اجراي سياست‌هاي محدودکننده در دوره رياست‌جمهوري‌اش است. دولت آذربايجان اين سياست‌ها را با سکولاريسم و نظم آموزشي توجيه مي‌کند، در مقابل، نهادهاي حقوق بشري و منتقدان مذهبي معتقدند که اجراي آنها آزادي پوشش ديني و حق برخورداري از آموزش را تحت فشار قرار داده است.