نکاتي خواندني درباره تنگه هرمز و خليج فارس

چرا خليج‌فارس و تنگه هرمز اهميت استراتژيک دارند؟

خليج‌فارس در دل منطقه‌اي قرار گرفته که بيش از 48 درصد ذخاير اثبات‌شده نفت جهان و حدود 40 درصد ذخاير گاز طبيعي دنيا را در خود جاي داده است. کشورهاي ايران، عربستان سعودي، امارات، قطر، کويت و عراق همگي توليدکنندگان اصلي انرژي جهان هستند و بخش عمده صادرات آنها تنها از يک مسير عبور مي‌کند: تنگه هرمز.

تنگه هرمز حلقه اتصال خليج‌فارس به درياي عمان و سپس آب‌هاي آزاد است. اين تنگه نه‌تنها مسير اصلي صادرات نفت خام، بلکه شاهراه انتقال گاز طبيعي مايع‌شده (LNG)، فرآورده‌هاي نفتي، مواد پتروشيمي و کالاهاي اساسي است.

نکته‌اي که کمتر مورد توجه عموم قرار مي‌گيرد اين است که خطوط کشتيراني در تنگه هرمز بسيار محدود و مشخص‌اند؛ مسير رفت و برگشت کشتي‌ها هر کدام حدود 3 کيلومتر عرض دارند و ميان آنها يک نوار حائل قرار دارد. اين تراکم و محدوديت جغرافيايي، تنگه را به يکي از حساس‌ترين نقاط دريايي جهان تبديل کرده است.

حجم مبادلات تجاري در تنگه هرمز چقدر است؟

بر اساس آمارهاي بين‌المللي انرژي، روزانه بين 20 تا 21 ميليون بشکه نفت خام و ميعانات گازي از تنگه هرمز عبور مي‌کند؛ يعني حدود يک‌پنجم مصرف روزانه نفت جهان. افزون بر آن، بخش قابل توجهي از صادرات گاز طبيعي مايع‌شده قطر ـ که از بزرگ‌ترين صادرکنندگان LNG جهان است ـ نيز از همين مسير منتقل مي‌شود.

از نظر ارزش اقتصادي، تخمين زده مي‌شود سالانه صدها ميليارد دلار کالا و انرژي از اين گذرگاه عبور کند. تنها در بخش انرژي، ارزش مبادلات نفت و گاز عبوري از تنگه هرمز در سال مي‌تواند به بيش از يک تريليون دلار برسد؛ رقمي که نشان مي‌دهد اين آبراه، صرفاً يک مسير منطقه‌اي نيست بلکه شاه‌رگ اقتصاد جهاني است.

نکته جالب آنکه برخي کشورها تلاش کرده‌اند با احداث خطوط لوله جايگزين، وابستگي خود را کاهش دهند؛ مانند خط لوله شرق به غرب عربستان يا خط لوله فجيره در امارات. با اين حال، مجموع ظرفيت اين مسيرهاي جايگزين همچنان فاصله قابل توجهي با حجم عظيم صادرات عبوري از تنگه هرمز دارد.

اگر ايران تنگه هرمز را ببندد چه خواهد شد؟

ايران به‌دليل موقعيت جغرافيايي و اشراف ساحلي گسترده بر شمال تنگه، نقش تعيين‌کننده‌اي در امنيت اين آبراه دارد. هرگونه اختلال جدي در عبور و مرور کشتي‌ها، حتي براي چند روز، مي‌تواند شوک بزرگي به بازارهاي جهاني وارد کند.

پيامدهاي احتمالي عبارت‌اند از:

جهش ناگهاني قيمت جهاني نفت و گاز

افزايش هزينه حمل‌ونقل دريايي و بيمه کشتي‌ها

نوسان شديد بازارهاي بورس جهاني

فشار تورمي بر اقتصاد کشورهاي واردکننده انرژي

احتمال شکل‌گيري ائتلاف‌هاي نظامي براي بازگشايي مسير

کارشناسان انرژي معتقدند در صورت توقف کامل صادرات از تنگه هرمز، قيمت نفت مي‌تواند در مدت کوتاهي به سطوح بي‌سابقه‌اي برسد. چنين رخدادي نه‌تنها کشورهاي غربي، بلکه اقتصادهاي آسيايي مانند چين، هند، ژاپن و کره جنوبي را نيز به شدت تحت تأثير قرار مي‌دهد.

با اين حال بايد توجه داشت که بستن کامل تنگه، به‌دليل پيامدهاي حقوقي، سياسي و نظامي گسترده، سناريويي بسيار پرهزينه و پيچيده است و مي‌تواند تبعات منطقه‌اي و بين‌المللي گسترده‌اي در پي داشته باشد.

اهميت اين مسير در مقياس جهاني

در ميان تمام گلوگاه‌هاي دريايي جهان ـ مانند کانال سوئز، باب‌المندب يا کانال پاناما ـ تنگه هرمز از نظر حجم انتقال انرژي جايگاه نخست را دارد. در حالي که کانال سوئز براي تجارت کالاهاي کانتينري اهميت بالايي دارد، هرمز شاهراه اصلي انرژي جهان محسوب مي‌شود.

به بيان ديگر، اگر کانال سوئز مسير تجارت کالاست، تنگه هرمز مسير «سوخت اقتصاد جهاني» است. اقتصاد صنعتي جهان بدون جريان پايدار انرژي از اين منطقه، با اختلال جدي روبه‌رو مي‌شود.

نکاتي مهم درباره تنگه نخست جهان

حدود 20 درصد نفت مصرفي جهان از تنگه هرمز عبور مي‌کند.

اين تنگه در باريک‌ترين نقطه تنها 33 کيلومتر عرض دارد.

سالانه صدها ميليارد دلار مبادلات انرژي و کالا از اين مسير انجام مي‌شود.

هرگونه اختلال در اين آبراه، بلافاصله بازار جهاني انرژي را ملتهب مي‌کند.

موقعيت جغرافيايي ايران، نقش تعيين‌کننده‌اي در معادلات امنيتي اين منطقه دارد.

خليج‌فارس و تنگه هرمز تنها يک مرز آبي براي ايران نيستند؛ اين منطقه يکي از مهم‌ترين نقاط تلاقي سياست، اقتصاد و امنيت در جهان امروز است؛ جايي که سرنوشت انرژي جهان از آن عبور مي‌کند.