ناگفته‌هايي از سرقت بزرگ فناوري جنگنده‌هاي سوخو

چين که روزگاري تنها يک مونتاژکار ساده براي تسليحات روسي به شمار مي‌رفت، امروز به نقطه‌اي رسيده است که نسخه‌هاي بومي‌سازي‌شده خانواده سوخو را با فناوري‌هايي پيشرفته‌تر از نمونه‌هاي اصلي توليد مي‌کند. در ادامه به بررسي خط توليد اين جنگنده‌ها در مجتمع هوافضاي شنيانگ و رازهاي عدم صادرات آن‌ها مي‌پردازيم:

از مونتاژ تا نقض قرارداد، تولد خانواده جي11

ورود خانواده فلنکر به چين در دهه نود ميلادي با يک قرارداد بزرگ براي توليد تحت ليسانس  جنگنده سوخو-27 آغاز شد. اين جنگنده‌ها در خط توليد چين با نام  J-11A شناخته مي‌شدند.

روس‌ها خوش‌بين بودند که اين قرارداد، سود سرشاري را براي دهه‌ها به مجتمع نظامي-صنعتي آن‌ها سرازير خواهد کرد.

اما پکن در سطح کلان فناوري، برنامه‌هاي ديگري در سر داشت. مهندسان چيني پس از مونتاژ حدود 100 فروند از اين جنگنده، به سرعت متوجه محدوديت‌هاي سيستم‌هاي الکترونيک پروازي (اويونيک) و رادارهاي قديمي روسي شدند.

در يک اقدام  پنهاني و با نقض آشکار حقوق مالکيت فکري روس ها، چين خط توليد را متوقف کرد و با جايگزين کردن رادار، سيستم‌هاي هشدار راداري و نمايشگرهاي داخل کابين با نمونه‌هاي بومي، نسخه  J-11B را متولد ساخت. اين اقدام، خشم مقامات مسکو را برانگيخت، اما اين تازه آغاز راه توسعه مستقل جنگنده‌هاي سنگين در شنيانگ بود،

مسيري که در نهايت به همکاري روس‌ها و قانوني کردن خطوط توليد نسخه چيني اما بدون اجازه صادرات در سال هاي آينده منجر شد.

ورود اوکرايني براي هموار کردن سرقت پلتفرم

توسعه يگان‌هاي دريايي چين و نياز به يک جنگنده ناونشين، ايستگاه بعدي اين تقابل تکنولوژيک بود. نيروي دريايي چين  براي تجهيز ناوهاي هواپيمابر خود، درخواست خريد جنگنده‌هاي سوخو-33 را به مسکو ارائه داد. اما روسيه که هنوز از شوک سرقت فناوري در پروژه جي-11 بيرون نيامده بود، با قاطعيت اين درخواست را رد کرد. پاسخ چين به اين تحريم، يک عمليات اطلاعاتي و مهندسي بود.

آن‌ها در سال 2001 موفق شدند يک پيش‌نمونه ناتمام و قديمي از جنگنده سوخو-33 که از دوران  شوروي در انبار هاي اوکراين موجود بود را از اوکراين خريداري کنند. متخصصان هوافضاي چين با استفاده از همين اسکلت قديمي و الگوبرداري از مکانيسم بال‌هاي تاشو و ارابه‌هاي فرود تقويت‌شده براي عمليات روي عرشه، جنگنده ناونشين J-15 را خلق کردند؛ پرنده‌اي که امروز ستون فقرات هوانوردي دريايي چين را تشکيل مي‌دهد.

تکامل سوخو-30 و تولد  جي-16

اوج بلوغ فناوري چين در اين خانواده، مربوط به توسعه پلتفرم سوخو-30 است. چين در اواخر دهه نود و اوايل قرن بيست و يکم، نسخه‌هاي تهاجمي سوخو-30 (مدل‌هاي Su-30MKK و Su-30MK2) را براي نيروي هوايي و دريايي خود به تعداد محدود خريداري کرده بود.

اين پلتفرمِ دوموتوره و دوسرنشينه، ظرفيت حمل تسليحات سنگين‌تر و برد عملياتي بسيار بيشتري داشت. مجتمع هوافضاي شنيانگ با استفاده از اين طراحي پايه، جنگنده J-16 را توسعه داد.

از منظر فناوري، جي-16 يک ارتقاي تمام‌عيار در نسل 4.5 است. در حالي که سوخوهاي روسي عمدتاً به رادارهاي آرايه فازي غيرفعال (PESA) متکي هستند، جي-16 به يک رادار بومي آرايه فازي فعال (AESA) مجهز شده است که قدرت کشف زودهنگام اهداف پنهان‌کار و مقاومت بي‌نظيري در برابر اخلالگرهاي جنگ الکترونيک دارد. ادغام اين رادار با موشک‌هاي هوابه‌هواي دوربرد و مرگبار PL-15، برتري محسوسي به جي-16 در نبردهاي فراتر از ديد بصري  بخشيده است.

ضعف فناوري در موتور گلوگير چيني ها شد

دستيابي به اين سطح از استقلال، بدون حل بزرگترين چالش صنعت هوانوردي چين، يعني نيروي محرکه، غيرممکن بود. نقطه ضعف تمام اين جنگنده‌ها تا سال‌ها، وابستگي به موتورهاي روسي AL-31F بود. ساخت موتورهاي توربوفن نظامي نيازمند دانش پيشرفته متالورژي است.

چين سال‌ها در توسعه موتور بومي  WS-10 تايهانگ با شکست مواجه شد؛ به طوري که در سال 2007، نقص‌هاي فني پي‌درپي اين موتورها باعث زمين‌گير شدن اسکادران‌هاي جي-11 شد. اما با سرمايه‌گذاري‌هاي کلان در علوم مواد، امروز نسخه‌هاي پيشرفته و اصلاح شده موتور تايهانگ با قابليت اطمينان بالا روي جنگنده‌هاي جي-16 نصب مي‌شوند و حلقه استقلال تکنولوژيک چين را کامل کرده‌اند.

چرا چين از صادرات اين جنگنده‌ها ميترسد؟

با وجود اين دستاوردهاي شگرف مهندسي، چرا چين هيچ‌يک از نسخه‌هاي بومي‌شده خانواده سوخو را به کشورهاي ديگر صادر نمي‌کند؟ پاسخ اين پرسش در يک معادله پيچيده از ديپلماسي تسليحاتي، محدوديت‌هاي حقوقي و استراتژي‌هاي حفاظتي نهفته است.

نخستين و مهم‌ترين دليل، نيازمندي حقوقي و ديپلماتيک به مجوز روس‌ها و توافقات نانوشته ميان پکن و مسکو است. اگرچه چين اين جنگنده‌ها را با فناوري خود ارتقا داده، اما اسکلت و آئروديناميک پايه همچنان متعلق به دفتر طراحي سوخو است. ورود چين به بازار صادرات جنگنده‌هاي سنگين با پلتفرم‌هاي کپي‌شده، به معناي تضعيف بازار صادرات تسليحاتي روسيه (مانند سوخو-30 و سوخو-35) خواهد بود.

مسکو و پکن در يک درک متقابل استراتژيک به اين نتيجه رسيده‌اند که چين با اين محصولات، در بازار جهاني با روسيه رقابت نکند تا ائتلاف سياسي و نظامي دو کشور دچار تنش نشود. صادرات اين جنگنده‌ها از نظر حقوق بين‌الملل نيازمند تاييديه مسکو است و تا الان روس ها اجازه صادرات آن را به چيني ها ندادند.

فراتر از ملاحظات ديپلماتيک، حفاظت از فناوري‌هاي حياتي براي ارتش چين در اولويت مطلق قرار دارد. جنگنده‌اي مانند جي-16 حامل پيشرفته‌ترين دستاوردهاي چين در حوزه رادارهاي AESA و غلاف‌هاي جنگ الکترونيک است. به دليل نبود نسخه مخصوص صادرات در سبد صنعت هوايي چين براي خانواده پلتفرم فلنکر، پکن تمايل ندارد اين سيستم‌ها  از طريق صادرات، در معرض مهندسي معکوس توسط سازمان‌هاي اطلاعاتي رقيب قرار گيرند. علاوه بر اين، هزينه تمام‌شده بالاي اين پلتفرم‌ها (بيش از 80 ميليون دلار) آن‌ها را براي مشتريان سنتي سلاح‌هاي چيني که به دنبال گزينه‌هاي ارزان‌تري مانند جنگنده‌هاي جي-10 يا جي‌اف-17 هستند، دور از دسترس مي‌سازد.

در نهايت، ماشين جنگي چين براي نوسازي ناوگان فرسوده خود و تثبيت قدرت در اقيانوس آرام، به تمامي توليدات مجتمع‌هاي شن‌يانگ نياز دارد و خط توليد سوخوهاي چيني، امروز نمادي از گذار اين کشور از يک خريدارِ وابسته، به يک ابرقدرت مستقل هوافضا محسوب مي‌شوند.