مسلمانان بلژيک در تقاطع همگرايي و اسلام‌هراسي

در حالي که مسلمانان در دهه‌هاي گذشته توانسته‌اند حضور خود را در عرصه‌هاي اجتماعي، آموزشي، مذهبي و حتي سياسي تثبيت کنند، جريان‌هاي راست افراطي همچنان از افزايش جمعيت مسلمانان به عنوان «تهديدي براي هويت و امنيت بلژيک» ياد مي‌کنند.

جمعيت مسلمانان و ريشه‌هاي حضور در بلژيک

برآوردهاي غيررسمي نشان مي‌دهد جمعيت مسلمانان بلژيک بين 700 تا 800 هزار نفر است و حدود 7 تا 8 درصد کل جمعيت اين کشور را تشکيل مي‌دهد. بخش عمده اين جمعيت در بروکسل ساکن هستند؛ جايي که مسلمانان حدود 23.6 درصد جمعيت پايتخت را شامل مي‌شوند. پس از آن، منطقه فلاندر در شمال و والونيا در جنوب در رتبه‌هاي بعدي قرار دارند.

سابقه حضور سازمان‌يافته مسلمانان در بلژيک به دهه 1960 بازمي‌گردد؛ دوره‌اي که مهاجراني از شمال آفريقا، خاورميانه و آسيا براي کار و يافتن فرصت‌هاي بهتر اقتصادي راهي کشورهاي اروپايي شدند. در اين ميان، مهاجران مراکشي و ترک بيش از ديگران به بلژيک رفتند و به تدريج هسته اوليه جامعه مسلمان اين کشور را شکل دادند. هرچند برنامه «کارگر مهمان» در سال 1974 لغو شد، بسياري از اين مهاجران از طريق قوانين الحاق خانواده، بستگان خود را به بلژيک آوردند و در اين کشور ماندگار شدند.

به رسميت شناخته شدن اسلام و ساختارهاي رسمي

بلژيک در سال 1974 اسلام را به عنوان يکي از اديان رسمي کشور به رسميت شناخت؛ اقدامي که زمينه‌ساز گسترش نهادهاي مذهبي و آموزشي مسلمانان شد. حتي پيش از آن نيز در سال 1967، ملک بودوئن اول قطعه زميني در نزديکي مرکز بروکسل را براي ايجاد يک مرکز فرهنگي اسلامي در اختيار عربستان سعودي قرار داده بود تا امور ديني و اجتماعي مسلمانان ساماندهي شود.

در دهه‌هاي بعد، مسلمانان در بلژيک به برخي امتيازها و امکانات رسمي دست يافتند؛ از جمله تأمين مالي برخي مساجد، پرداخت حقوق امامان از سوي دولت، اختصاص فضاهاي دفن ويژه مسلمانان، و امکان آموزش تعليمات اسلامي در مدارس دولتي. همچنين صدها مسجد در اين کشور فعاليت مي‌کنند و مسلمانان از آزادي نسبي در برگزاري مناسک ديني برخوردارند.

رشد جمعيتي و تشديد نگراني‌هاي سياسي

با افزايش جمعيت مسلمانان، نگراني‌هايي نيز در بخشي از جامعه و جريان‌هاي سياسي بلژيک شدت گرفت. برخي مطالعات جامعه‌شناختي در دهه گذشته پيش‌بيني کرده بودند که اگر روند رشد جمعيتي ادامه يابد، مسلمانان ممکن است در دهه‌هاي آينده به اکثريت جمعيت بروکسل تبديل شوند. اين پيش‌بيني‌ها به سرعت به دستاويزي براي محافل پوپوليست و راست‌گرا بدل شد تا نسبت به آنچه «موج اسلامي» مي‌ناميدند هشدار
دهند.

در همين حال، برخي گزارش‌ها در بلژيک از گسترش حضور اجتماعي مسلمانان از طريق انجمن‌ها و نهادهاي مدني سخن گفتند؛ حضوري که اين پرسش را مطرح کرد که آيا در آينده نوعي «ستون اسلامي» مشابه ساختارهاي سنتي مسيحي در جامعه بلژيک شکل خواهد گرفت يا نه. با اين حال، پژوهشگران تأکيد کرده‌اند که جامعه مسلمانان بلژيک يکدست نيست و از نظر قومي، مذهبي و فکري تنوع گسترده‌اي دارد.

اسلام‌هراسي پس از 11 سپتامبر و حملات بروکسل

روابط جامعه مسلمانان و دولت بلژيک پس از حوادث 11 سپتامبر 2001 وارد مرحله‌اي تازه شد. در اين دوره، با افزايش نگاه‌هاي امنيتي و رشد گفتمان‌هاي ضداسلامي، محدوديت‌هايي عليه برخي نمادهاي مذهبي مانند نقاب و حجاب در اماکن عمومي اعمال شد. زنان مسلمان نيز در مواردي با آزار و فشار اجتماعي به دليل پوشش خود مواجه شدند.

اوج اين روند پس از حملات بروکسل در سال 2016 ديده شد؛ حملاتي که 32 کشته و صدها زخمي بر جاي گذاشت و به گفته ناظران، بهانه‌اي براي تشديد حملات تبليغاتي و سياسي عليه مسلمانان شد. از آن زمان، گزارش‌هاي متعددي از تبعيض در حوزه آموزش، اشتغال، مسکن و زندگي اجتماعي منتشر شده است. برخي دانش‌آموزان مسلمان به دليل ترس از توهين و آزارهاي نژادپرستانه از حضور در مدرسه خودداري مي‌کردند و فشار بر دختران محجبه نيز افزايش يافت.

حضور سياسي و اجتماعي مسلمانان

با وجود اين فشارها، مسلمانان بلژيک در سال‌هاي اخير توانسته‌اند در سطوح مختلف سياسي و اجتماعي حضور مؤثري داشته باشند. شماري از مسلمانان به مناصب مهم اجرايي، پارلماني و محلي دست يافته‌اند و در بروکسل و ديگر شهرها نقش قابل توجهي در ساختار قدرت دارند. حتي تشکيل يک حزب با هويت اسلامي نيز در بلژيک امکان‌پذير شد و اين حزب توانست در برخي انتخابات محلي کرسي‌هايي به دست آورد.

برخي ناظران اين روند را نشانه‌اي از ادغام موفق مسلمانان در جامعه بلژيک مي‌دانند. به گفته آنان، جامعه مسلمانان با وجود دشواري‌ها، توانسته است از ظرفيت‌هاي قانوني و سياسي موجود استفاده کند و جايگاهي قابل توجه در حيات عمومي کشور به دست آورد. در مقابل، جريان‌هاي راست افراطي همين پيشرفت را دليلي براي هشدار درباره «تغيير هويت بلژيک» قلمداد مي‌کنند.

رشد راست افراطي و افزايش تبعيض

در سال‌هاي اخير، به‌ويژه با اوج گرفتن مسئلة مهاجرت و قدرت‌گيري احزاب راست افراطي، ادبيات ضداسلامي در بلژيک تندتر شده است. نهادهاي نماينده مسلمانان نيز زير فشار شديد سياسي و رسانه‌اي قرار گرفته‌اند و برخي مقام‌هاي دولتي حتي تلاش کرده‌اند مشروعيت يا نمايندگي اين نهادها را زير سؤال ببرند.

گزارش‌هاي نهادهاي ضدتبعيض نشان مي‌دهد شکايت‌هاي مربوط به تبعيض عليه مسلمانان در بلژيک در سال‌هاي گذشته افزايش يافته است. هزاران مورد شکايت درباره توهين، تبعيض در استخدام، محدوديت در دسترسي به مسکن، و برخوردهاي ناعادلانه عليه مسلمانان ثبت شده که بخش قابل توجهي از آن‌ها به مرحله بررسي رسمي رسيده است.

تلاش براي تثبيت جايگاه در جامعه

با همه اين چالش‌ها، جامعه مسلمانان بلژيک همچنان در پي تثبيت جايگاه خود در ساختار اجتماعي و سياسي کشور است. بسياري از فعالان اين جامعه بر اين باورند که پيوندهاي گسترده اجتماعي، حضور در نهادهاي رسمي، و مشارکت سياسي و مدني، مهم‌ترين پشتوانه براي مقابله با موج اسلام‌هراسي و تضمين استمرار حضور مسلمانان در بلژيک است.

در مجموع، تجربه مسلمانان در بلژيک تصويري دوگانه را ترسيم مي‌کند: از يک سو، جامعه‌اي که در آن مسلمانان توانسته‌اند به سطح بالايي از ادغام اجتماعي، مشارکت سياسي و به رسميت شناخته شدن حقوق ديني برسند؛ و از سوي ديگر، فضايي که همچنان با سوءظن، فشارهاي رسانه‌اي و رشد گفتمان‌هاي راست افراطي عليه آنان همراه است.