قطار 10 ميليارد دلاري قزاقستان موتور سبقت از ايران را روشن کرد

به گزارش خبرگزاري فارس؛  شرکت ملي راه‌آهن قزاقستان (KTZ) به تازگي از برنامه‌هاي گسترده خود براي اتصال چين به اروپا از طريق مسيري به نام «کريدور مياني» خبر داده است.

کريدور مياني مسيري ريلي-دريايي از چين به قزاقستان، سپس از درياي خزر به آذربايجان، گرجستان و ترکيه و نهايتاً اروپاست.

  اين تحول در شرايطي رقم مي‌خورد که کريدورهاي جايگزين در حال تقويت هستند و ايران براي حفظ سهم خود از بازار ترانزيت منطقه، چاره‌اي جز شتاب بخشيدن به پروژه‌هاي نيمه‌تمام ندارد.

  قزاقستان کشوري پهناور در همسايگي شمال شرقي ايران و جنوب روسيه است و با ايران مرز آبي در درياي خزر دارد. «کريدور مياني» يک خط ريلي به طول بيش از 4250 کيلومتر است که چين را از طريق قزاقستان، درياي خزر، آذربايجان، گرجستان و ترکيه به اروپا متصل
مي‌کند.

قزاقستان به دليل داشتن طولاني‌ترين بخش اين مسير، نقش محوري در آن ايفا مي‌کند.به گفته تالگات آلدي برگنوف، مديرعامل شرکت راه‌آهن قزاقستان، «وضعيت پيرامون تنگه هرمز و تحولات اخير در منطقه» باعث شده که مشتريان چيني به دنبال مسيرهاي زميني مطمئن‌تر با زمان تحويل قابل پيش‌بيني باشند.

 بر اساس گزارش بلومبرگ، از زمان جنگ اوکراين در سال 2022، حجم حمل بار در کريدور مياني حدود 10 برابر افزايش يافته است. هدف قزاقستان به عنوان رقيب ترانزيتي ايران براي امسال عبور 600 قطار از اين مسير است و پيش‌بيني مي‌شود اين رقم سال آينده تا 67 درصد ديگر افزايش يابد. تحليلگران معتقدند در کوتاه‌مدت، کريدور مياني به عنوان قابل‌اطمينان‌ترين جايگزين براي مسيرهاي عبوري از ايران، در حال ظهور است .

سرمايه‌گذاري 10 ميليارد دلاري تا 2030

قزاقستان تا سال 2030 حدود 10 ميليارد دلار در زيرساخت‌هاي ريلي خود سرمايه‌گذاري خواهد کرد. نيمي از اين مبلغ تاکنون هزينه شده است. امسال نيز 900 کيلومتر خط ريلي جديد ساخته مي‌شود از جمله خط «آياگوز - باختي» به طول 300 کيلومتر که سومين معبر مرزي ريلي اين کشور با چين را ايجاد مي‌کند.

ظرفيت حمل 100 ميليون تني در افق 2030

با تکميل اين پروژه‌ها، ظرفيت حمل ريلي بين قزاقستان و چين تا سال 2030 از 55 ميليون تن فعلي به 100 ميليون تن در سال خواهد رسيد. اين رقم نشان‌دهنده عزم جدي همسايه شمالي براي تبديل شدن به شاهراه اصلي ترانزيت بين شرق و غرب است.

در مقابل اين تحولات، ايران نيز بي‌کار ننشسته است. کشورمان در قلب 9 کريدور استراتژيک جهاني قرار دارد  و در سال‌هاي اخير گام‌هاي مهمي در توسعه زيرساخت‌هاي ترانزيتي خود برداشته است:

1. کريدور شمال-جنوب (INSTC): مهم‌ترين پروژه ترانزيتي ايران، کريدور شمال-جنوب است که هند را از طريق ايران به روسيه و اروپا متصل مي‌کند . روسيه، ايران و آذربايجان توافق کرده‌اند تا برنامه افزايش حمل بار از مسير غربي اين کريدور را به 15 ميليون تن در سال تدوين کنند . طبق اعلام وزارت راه، کريدور شمال-جنوب در سال 2024 حدود 26.9 ميليون تن ترانزيت داشته است .

2. راه‌آهن رشت-آستارا: پروژه راهبردي راه‌آهن رشت-آستارا به عنوان حلقه مفقوده کريدور شمال-جنوب، پس از سال‌ها تاخير سرانجام در حال اجراست. بر اساس توافق ايران و روسيه، عمليات اجرايي اين خط ريلي 160 کيلومتري از اول آوريل 2026 (12 فروردين 1405) آغاز مي‌شود . اين پروژه 1.6 ميليارد يورويي با مشارکت روسيه تامين مالي مي‌شود.

با تکميل اين مسير، کريدور شمال-جنوب تکميل مي‌شود و ظرفيت ترانزيت افزايش چشمگيري خواهد يافت .

3. راه‌آهن چابهار-زاهدان: اين پروژه که به گفته وزير راه، عمليات ريل‌گذاري آن تا ماه آينده به پايان مي‌رسد، چابهار را به شبکه سراسري ريلي ايران متصل مي‌کند . اين مسير دسترسي کشورهاي محصور در خشکي آسياي مرکزي را به آب‌هاي آزاد فراهم مي‌کند.

4. همکاري با چين در کريدور جنوبي: چين که نگراني‌هايي درباره وابستگي به کريدور مياني دارد، در حال توسعه کريدور جنوبي از طريق ايران است .

کريدور جنوبي (Southern Corridor) يک شبکه حمل‌ونقل جاده‌اي و ريلي است که از غرب چين آغاز و پس از عبور از کشورهايي مانند قرقيزستان، ازبکستان، ترکمنستان و ايران، از طريق ترکيه به اروپا مي‌رسد و مي‌تواند تا 900 کيلومتر از مسير کريدور شمالي کوتاه‌تر باشد.

پايانه ريلي سرخس در مرز ايران و ترکمنستان با مشارکت چين در حال ساخت است و بيش از نيمي از آن تکميل شده . چين و ايران همچنين براي برقي‌سازي هزار کيلومتر خط ريلي از سرخس تا رازي در مرز ترکيه توافق کرده‌اند که ظرفيت حمل را به 15 ميليون تن در سال مي‌رساند.

5. ابتکار ايران‌راه: ايران با راه‌اندازي طرح «ايران‌راه» در سال 2023، توانست حجم حمل بار جاده‌اي خود را 58 درصد افزايش داده و به 14.7 ميليون تن برساند .

6. قرارداد 53 تفاهم‌نامه سرمايه‌گذاري: ايران براي توسعه زيرساخت‌هاي ترانزيتي خود، 53 تفاهم‌نامه به طول بيش از 4400 کيلومتر با سرمايه‌گذاران داخلي و خارجي آماده کرده است .

نکته نگران‌کننده براي ايران، سرعت عمل رقبا است. کشورهاي آسياي مرکزي در حال بازنگري در استراتژي‌هاي لجستيکي خود هستند . ازبکستان در ژوئن 2025 جلسه اضطراري براي مديريت ريسک‌هاي تجاري و لجستيکي ناشي از تحولات منطقه برگزار کرده و يک تيم عملياتي ويژه براي هدايت محموله‌ها به مسيرهاي جايگزين تشکيل داده است .

وزير حمل و نقل ازبکستان تأکيد کرده که «براي جلوگيري از اختلال در زنجيره تأمين و افزايش هزينه‌هاي حمل و نقل، با شرکاي خود براي هدايت جريان بار از طريق کريدورهاي جايگزين، اقداماتي را آغاز کرده‌ايم» .

بنابراين ايران براي حفظ و افزايش سهم خود از بازار ترانزيت منطقه، بايد اقدامات زير را در اولويت قرار دهد:

نخست تکميل پروژه‌هاي نيمه‌تمام: راه‌آهن رشت-آستارا و چابهار-زاهدان بايد در کوتاه‌ترين زمان ممکن به بهره‌برداري برسند. هرگونه تاخير، فرصت را به رقبا مي‌دهد.

دوم هماهنگي با کشورهاي منطقه: ايران، روسيه و آذربايجان در حال هماهنگي براي افزايش ترانزيت کريدور شمال-جنوب به 15 ميليون تن هستند . اين همکاري بايد تسريع شود.

سوم جذب سرمايه‌گذاري چين: چين به دنبال مسيرهاي جايگزين براي کريدور مياني است . ايران بايد از اين فرصت براي جذب سرمايه‌گذاري چيني در زيرساخت‌هاي ريلي خود استفاده کند.

چهارم، يکسان‌سازي تعرفه‌ها و قوانين: بر اساس توافق شش کشور (ايران، قزاقستان، چين، ازبکستان، ترکمنستان و ترکيه)، تعرفه‌هاي حمل و نقل يکسان در مسير کريدور جنوبي در حال تدوين است . ايران بايد هرچه سريعتر اين فرآيند را نهايي کند.

پنجم، ديپلماسي ترانزيتي فعال: با توجه به اينکه حداقل 9 کريدور بين‌المللي از ايران عبور مي‌کنند ، ديپلماسي فعال و چندجانبه براي حفظ و ارتقاي جايگاه ايران ضروري است.

آنچه از اين گزارش برمي‌آيد اين است که همسايگان شمالي ايران با درک صحيح از تحولات تجارت جهاني، فرصت ايجاد شده را غنيمت شمرده و با سرعت در حال سرمايه‌گذاري روي مسيرهاي جايگزين هستند. در شرايطي که اختلال در مسيرهاي دريايي، توجه جهاني را به کريدورهاي زميني معطوف کرده، تأخير در تکميل پروژه‌هاي ترانزيتي ايران مي‌تواند به معناي از دست دادن سهم قابل توجهي از يک کيک بزرگ و رو به رشد باشد. تجربه نشان داده که در رقابت ترانزيتي، سرعت عمل و ديپلماسي فعال کليد موفقيت است.