فلسفه اربعين؛ از آموزه‌هاي قرآن تا سيره اهل‌بيت(ع)

بلکه با پيام‌رساني حضرت زينب کبري سلام‌الله‌عليها، امام سجاد عليه‌السلام و اهل‌بيت عليهم‌السلام به نهضتي جاودانه تبديل شد. يکي از مهم‌ترين جلوه‌هاي ماندگاري اين نهضت، «اربعين حسيني» است.

به گزارش تابناک؛ امروز اربعين بزرگ‌ترين اجتماع سالانه جهان به شمار مي‌رود؛ اجتماعي که ميليون‌ها انسان، فارغ از نژاد، زبان، مليت و حتي مذهب، با عشق به سيدالشهدا عليه‌السلام در آن حضور مي‌يابند. اين حرکت عظيم تنها يک مراسم سوگواري نيست، بلکه جلوه‌اي از ايمان، محبت، وحدت، ايثار، خدمت، مقاومت و تمدن اسلامي است.

اين پرسش مطرح مي‌شود که چرا چهلم شهادت امام حسين عليه‌السلام چنين جايگاهي يافته است؟ چرا اهل‌بيت عليهم‌السلام بر زيارت اربعين تأکيد کرده‌اند؟ فلسفه عدد چهل چيست؟ و چرا اربعين به نماد ماندگاري عاشورا تبديل شده است؟ براي پاسخ به اين پرسش‌ها بايد به قرآن کريم، روايات اهل‌بيت عليهم‌السلام و سيره بزرگان دين مراجعه کرد.

فصل اول: فلسفه عدد چهل در فرهنگ اسلامي

عدد چهل در فرهنگ اسلامي، تنها يک عدد رياضي نيست؛ بلکه نمادي از بلوغ، تکامل، پختگي و رسيدن به کمال است. در آيات قرآن و روايات، موارد متعددي وجود دارد که نشان مي‌دهد خداوند متعال براي عدد چهل جايگاه ويژه‌اي قرار داده است.

1. چهل شب ميقات حضرت موسي(ع)

خداوند در قرآن مي‌فرمايد: «وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً»

«ما با موسي سي شب وعده گذاشتيم و آن را با ده شب ديگر کامل کرديم؛ پس ميقات پروردگارش چهل شب کامل شد.»

(سوره اعراف، آيه 142)

مفسران از جمله علامه طباطبايي در الميزان بيان مي‌کنند که اين چهل شب، دوره‌اي براي آمادگي روحي حضرت موسي عليه‌السلام جهت دريافت الواح الهي بود. بنابراين چهل، نماد آمادگي براي دريافت فيض الهي است.

2. چهل سال سرگرداني بني‌اسرائيل

خداوند درباره بني‌اسرائيل مي‌فرمايد: فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً

(مائده، 26)

سرگرداني چهل‌ساله، فرصتي براي پالايش نسلي بود که روحيه جهاد نداشت. اين آيه نشان مي‌دهد که در سنت الهي، چهل گاه دوره‌اي براي تغيير بنيادين يک جامعه است.

3. بلوغ فکري انسان در چهل‌سالگي

خداوند مي‌فرمايد:«حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً»

(احقاف، 15)

در روايات نيز آمده است که انسان در چهل‌سالگي به مرحله‌اي از پختگي عقل و تجربه مي‌رسد. از اين‌رو بسياري از پيامبران در همين سن به رسالت مبعوث شدند.

4. اخلاص چهل‌روزه

پيامبر اکرم صلي‌الله‌عليه‌وآله فرمودند:«هر کس چهل روز اعمال خود را براي خدا خالص کند، چشمه‌هاي حکمت از قلبش بر زبانش جاري مي‌شود.»

اين حديث نشان مي‌دهد که استمرار اخلاص در مدت چهل روز، موجب تحول دروني انسان مي‌شود.

 فصل دوم: اربعين؛ آغاز ماندگاري عاشورا

حادثه عاشورا اگرچه در يک روز رخ داد، اما رسالت آن محدود به همان روز نبود. اگر عاشورا روز «خون» بود، اربعين روز «پيام» است.

پس از شهادت امام حسين عليه‌السلام، حکومت بني‌اميه تلاش کرد اين حادثه را پايان‌يافته جلوه دهد. اسير کردن خاندان پيامبر و گرداندن آنان در شهرها نيز با همين هدف انجام شد؛ اما حضرت زينب سلام‌الله‌عليها و امام سجاد عليه‌السلام با خطبه‌هاي روشنگرانه خود، حقيقت عاشورا را زنده نگه داشتند.

به همين دليل بسياري از انديشمندان معتقدند که عاشورا بدون اربعين، در تاريخ محصور مي‌ماند؛ اما اربعين عاشورا را به يک فرهنگ و مکتب تبديل کرد.

فصل سوم: نخستين زائر اربعين

در منابع تاريخي آمده است که جابر بن عبدالله انصاري، صحابي بزرگ پيامبر اکرم صلي‌الله‌عليه‌وآله، در روز بيستم صفر سال 61 هجري به زيارت قبر امام حسين عليه‌السلام آمد.

عطيه عوفي نقل مي‌کند که جابر پيش از ورود به کربلا غسل کرد، لباس پاکيزه پوشيد، خود را معطر نمود و با ذکر خدا به سوي قبر سيدالشهدا عليه‌السلام حرکت کرد. هنگامي که دستش به قبر رسيد، از شدت اندوه بيهوش شد و پس از به هوش آمدن سه بار گفت:

«يا حسين- يا حسين- يا حسين-»

سپس خطاب به امام گفت:«گواهي مي‌دهم که تو فرزند بهترين پيامبران، فرزند سرور مؤمنان و پنجمين تن از اصحاب کسايي.»

اين رفتار جابر نشان مي‌دهد که زيارت امام حسين عليه‌السلام از همان آغاز، عملي عبادي و داراي آداب ويژه بوده است؛ نه صرفاً يک ديدار تاريخي.

فصل چهارم: زيارت اربعين در روايات

يکي از مهم‌ترين روايات درباره اربعين، حديث مشهور امام حسن عسکري عليه‌السلام است:

«عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ:

صَلَاةُ إِحْدَى وَخَمْسِينَ،

وَزِيَارَةُ الْأَرْبَعِينَ،

وَالتَّخَتُّمُ فِي الْيَمِينِ،

وَتَعْفِيرُ الْجَبِينِ،

وَالْجَهْرُ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.»

يعني:«نشانه‌هاي مؤمن پنج چيز است: خواندن پنجاه و يک رکعت نماز، زيارت اربعين، انگشتر در دست راست، سجده بر خاک و بلند گفتن بسم‌الله الرحمن الرحيم.»

 اين روايت جايگاه اربعين را در کنار مهم‌ترين شعائر ديني قرار داده است. نکته قابل توجه آن است که امام، زيارت اربعين را «نشانه ايمان» معرفي مي‌کنند؛ يعني اين عمل تنها يک مستحب ساده نيست، بلکه اعلام وفاداري به راه امام حسين عليه‌السلام است.

فصل پنجم: زيارت؛ تجديد ميثاق با ولايت

 در فرهنگ شيعه، زيارت تنها حضور در کنار يک مزار نيست؛ بلکه پيماني دوباره با آرمان‌هاي امام است.

 زيارت اربعين که از امام صادق عليه‌السلام نقل شده، سرشار از معارف توحيدي، نبوت، امامت و ولايت است. در اين زيارت، امام حسين عليه‌السلام به عنوان بنده خالص خدا، حجت الهي و احياگر دين معرفي مي‌شود.

 فراز مشهور زيارت چنين است:«وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فِيكَ لِيَسْتَنْقِذَ عِبَادَكَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَحَيْرَةِ الضَّلَالَةِ.»

 «او خون پاک خود را در راه تو نثار کرد تا بندگانت را از جهالت و سرگرداني گمراهي نجات دهد.»

 اين جمله، فلسفه اصلي قيام عاشورا را بيان مي‌کند. هدف امام حسين عليه‌السلام نه دستيابي به حکومت و نه کسب قدرت بود؛ بلکه نجات انسان‌ها از جهل، تحريف دين و سلطه ظلم بود. ازاين‌رو، زيارت اربعين تنها يادآوري يک حادثه تاريخي نيست، بلکه تجديد عهد با همان هدف الهي است.

بررسي آيات قرآن و روايات نشان مي‌دهد که اربعين ريشه‌اي عميق در فرهنگ اسلامي دارد. عدد چهل، نماد تکامل و بلوغ است و در سنت الهي جايگاهي ويژه دارد. اربعين حسيني نيز تنها چهلم يک واقعه نيست؛ بلکه نقطه آغاز جاودانگي نهضت عاشوراست.

اهل‌بيت عليهم‌السلام با تأکيد بر زيارت اربعين، خواسته‌اند ياد امام حسين عليه‌السلام به يک فرهنگ دائمي تبديل شود؛ فرهنگي که محور آن ايمان، ولايت، آزادگي، عدالت‌خواهي، مبارزه
با ظلم و اصلاح جامعه است. از اين منظر، هر زائر اربعين با حضور خود اعلام مي‌کند که راه امام حسين عليه‌السلام همچنان زنده است و آرمان‌هاي او در طول تاريخ استمرار خواهد داشت.

منابع پيشنهادي

 1. قرآن کريم.

2. شيخ طوسي، مصباح المتهجد.

3. شيخ عباس قمي، مفاتيح الجنان (زيارت اربعين).

4. علامه طباطبايي، تفسير الميزان.

5. شيخ مفيد، الإرشاد.

6. سيد ابن‌طاووس، اللهوف على قتلى الطفوف.

7. علامه مجلسي، بحارالأنوار، جلدهاي مربوط به زيارت و امام حسين(ع)