راز سانسور بزرگ‌ترين اجتماع جهان در رسانه‌هاي غرب

به گزارش خبرگزاري فارس، با اين حال، پرسشي که همچنان ذهن بسياري را به خود مشغول مي‌کند اين است که چرا اربعين، با وجود اين حجم از حضور و روايت‌هاي انساني، آن گونه که انتظار مي‌رود در رسانه‌هاي جريان اصلي جهان ديده نمي‌شود؟ آيا مسئله صرفاً کمبود پوشش خبري است يا پاي رقابت روايت‌ها و نبرد بر سر شکل‌دهي به ادراک افکار عمومي در ميان است؟

در روزگاري که فضاي رسانه‌اي بيش از هر زمان ديگري به ميدان جنگ روايت‌ها تبديل شده، اربعين نيز تنها يک آيين مذهبي يا يک اجتماع ميليوني نيست. بلکه پديده‌اي است که هر گروه و رسانه‌اي مي‌کوشد آن را از دريچه نگاه خود معنا کند.

از همين رو، بررسي ظرفيت‌هاي رسانه‌اي و شناختي اين رويداد و چگونگي تبديل آن به يک روايت اثرگذار براي مخاطب جهاني، اهميتي دوچندان يافته است.

در همين زمينه، با دکتر «معصومه نصيري»، مدرس سواد رسانه و دبير کل باشگاه مديريت رسانه و توسعه سواد رسانه‌اي يونسکو ايران، درباره ظرفيت‌هاي اربعين در عرصه جنگ شناختي، چرايي بازنمايي محدود آن در رسانه‌هاي جريان اصلي، روايت‌هاي رقيب در فضاي مجازي و پيام رسانه‌اي اين رويداد در شرايط کنوني منطقه گفت‌وگو کرده‌ايم.

فارس: راهپيمايي اربعين از منظر جنگ شناختي چه ظرفيت‌هايي براي شکل‌دهي به ادراک افکار عمومي جهان دارد و اين ظرفيت‌ها چگونه مي‌توانند به يک «روايت راهبردي» تبديل شوند؟

نصيري: يکي از نکات و ظرفيت‌هايي که امروز جهان، به واسطه سلطه اومانيسم، نگاه سرمايه‌داري به انسان و فردگرايي رايج، به شدت به آن نياز دارد، مفهوم «ما» و قرار گرفتن ذيل يک مفهوم جمعي است؛ مفهومي که در آن ايثار، گذشت، فداکاري، مهرباني و همه شاخص‌هاي اخلاقي که بشر امروز به شدت در جست‌وجوي آنهاست و به آنها نياز دارد، محقق مي‌شود.

يکي از نکات جدي که در اين عرصه بايد به آن توجه کنيم، اين است که لازم است از ظرفيت‌هاي انساني، هويتي و تمدني که در رويداد اربعين شاهد آن هستيم، به صورت گسترده پرده‌برداري کنيم و در واقع، روايت‌سازي‌هاي قابل‌فهمي براي جهانيان انجام دهيم.

اين روايت راهبردي، روايت عبور از «من» به مثابه انسان، به «ما» به مثابه يک امر جمعي و رخداد جمعي و انساني است. بايد بتوانيم اين موضوع را براي جهانيان تبيين کنيم که حضرت اباعبدالله (ع) براي توجه دادن جهانيان به اين حقيقت قيام کردند که قرار نيست انسان تنها نفع شخصي خود را در نظر بگيرد؛ زيرا اگر بنا بود چنين باشد، بي‌شک شکل رخدادها در سال وقوع حادثه عاشورا به گونه ديگري رقم مي‌خورد.

بنابراين، خود اين تراژدي و فاجعه بزرگ تاريخي و اقدام حضرت اباعبدالله (ع)، نخستين و مهم‌ترين پايه براي فهم اين حقيقت است که نفع جامعه و نفع جمعي بر منيت‌ها اولويت دارد. همچنين بايد مؤلفه‌هاي اخلاقي‌اي را که بشر امروز به شدت به آنها نياز دارد، پررنگ کنيم.

فارس: با وجود حضور ميليون‌ها زائر و ابعاد کم‌نظير انساني اربعين، چرا به نظر مي‌رسد بازنمايي اين رويداد در رسانه‌هاي جريان اصلي جهان متناسب با مقياس آن نيست؟ اين مسئله را ناشي از چه عوامل رسانه‌اي يا شناختي مي‌دانيد؟

نصيري: امروز، فارغ از نگاه سياسي‌اي که رسانه‌هاي جريان اصلي جهان به موضوع اربعين دارند، نخستين نکته اين است که اربعين معادلات نظام سلطه و نظام سرمايه‌داري را بر هم مي‌زند. بنابراين، اين پديده براي نظام سلطه فاقد هر گونه فهم و درک است.

نظام سلطه‌اي که ممکن است مردم آن حتي از يک جرعه آب به خاطر ديگري نگذرند، اما آنچه در اربعين رخ مي‌دهد، براي آنان قابل درک و فهم نيست.

از اين رو، معناي دروني رخداد اربعين، تجمع انسان‌ها در اين رويداد و همه جلوه‌هاي انساني‌اي که در آن شاهد هستيم، در تقابل با هر آن چيزي قرار دارد که نظام سلطه و نظام سرمايه‌داري، به ويژه در سال‌هاي اخير، قرن‌ها به‌عنوان ضد اين مفاهيم به بشر القا کرده‌اند. اين نظام همواره انسان را از منظر منيت و اهميت منافع فردي مورد توجه قرار داده و نه از منظر نگاه جمعي.

از آنجا که همه چيز را صرفاً در چارچوب منافع فردي تعريف کرده است، طبيعي است که امروز به اين ماجرا نپردازد. اين يک وجه موضوع است.

وجه ديگر اين است که رخداد عاشورا و شهادت حضرت اباعبدالله (ع)، رخدادي ظالم‌ستيز و ظلم‌ستيز است. از اين رو، رسانه‌هاي جريان اصلي جهان اگر بخواهند اين رخداد را به صورت رسانه‌اي پوشش دهند، ناگزير بايد به علل آن نيز بپردازند؛ اينکه چه اتفاقي افتاده، چه عواملي موجب آن شده و قرار بوده چه معنايي خلق کند.

اين موضوع کاملاً در برابر نظام معنايي غرب قرار دارد؛ نظامي که همه جهان را مورد ظلم قرار مي‌دهد و حتي افراد کشورهاي خود را نيز از ظلم مصون نمي‌گذارد.

نکته ديگر اين است که ايدئولوژي شيعه، ايدئولوژي متفاوتي با ايدئولوژي غرب است. در ايدئولوژي شيعه، دفاع از مظلوم در هر نقطه جهان، مقاومت در برابر همه مستکبران و ايستادگي در برابر نظام سلطه جايگاه اساسي دارد و اين موضوع را در زندگي و سيره همه ائمه (ع) مشاهده مي‌کنيم. کتاب «انسان 250 ساله» رهبر شهيد انقلاب نيز به اين موضوع اشاره دارد.

بنابراين، نکاتي که به آنها اشاره کرديم، از جمله عواملي هستند که نهضت حضرت اباعبدالله (ع) از طريق آنها نظام معنايي و دکترين غرب را به چالش مي‌کشد. به همين دليل، رسانه‌هاي جريان اصلي آنان به اين موضوع نمي‌پردازند.

فارس: راهپيمايي اربعين از نظر رسانه‌اي چه ويژگي‌اي دارد که آن را از بسياري از تجمع‌هاي بزرگ دنيا متمايز مي‌کند؟ چرا اين ظرفيت، آن طور که بايد، در سطح جهان ديده نمي‌شود؟

نصيري: اربعين و روايت اربعين، به دليل آنکه ماهيتي کاملاً مردمي دارد و قاب‌هاي مردمي متنوع و متفاوتي از آن ثبت مي‌شود، در شبکه‌هاي اجتماعي و فضاي مجازي با مسئله توليد محتوا مواجه نيست. مسئله اصلي، توزيع محتوا و محدوديت‌هايي است که گاهي پلتفرم‌ها در اين زمينه ايجاد مي‌کنند.

امسال به صورت مشخص و در سال‌هاي گذشته نيز به شکل‌هاي ديگر، تلاش شده است تا به شبهات مختلف در اين زمينه دامن زده شود.

جريان ضدانقلاب همواره نسبت به راهپيمايي اربعين شبهاتي را مطرح کرده است؛ از اينکه افراد صرفاً به خاطر غذا در اين مراسم شرکت مي‌کنند، تا اينکه نوعي اجبار براي حضور در آن وجود دارد و نيز بسياري از مسائل اخلاقي و مادي ديگري که در اين رابطه مطرح مي‌شود.

با اين حال، به نظر مي‌رسد اساساً ضرورتي ندارد که اينفلوئنسرها، بلاگرها و افراد مشابه را در اين زمينه فعال کنيم. اگر بتوان محورهاي معنايي موجود در اين حوزه و تبيين‌هايي را که مي‌توان درباره آن ارائه کرد، براي افراد تبيين کنيم، کفايت مي‌کند؛ زيرا اين حوزه، حوزه تبيين است.

ما فقط بايد براي جهانيان توضيح دهيم که اربعين صرفاً يک شعار يا يک رخداد مبتني بر دور هم جمع شدن انسان‌ها نيست. بلکه بايد روشن کنيم که پيوست‌هاي اعتقادي اين انسان‌ها چيست و بر چه مباني‌اي استوار است. بنابراين، محورها، مسائل و آنچه مي‌تواند گفتمان جهاني ايجاد کند، در اينجا از اهميت برخوردار است.

فارس: در سال‌هاي اخير، فضاي مجازي به ميدان اصلي جنگ روايت‌ها تبديل شده است. درباره اربعين چه روايت‌هايي از سوي رسانه‌هاي مختلف ساخته مي‌شود و فعالان رسانه‌اي چگونه مي‌توانند روايت دقيق‌تر و اثرگذارتري از اين رويداد ارائه کنند؟

نصيري: اربعين از نظر رسانه‌اي، همه ويژگي‌ها يا به‌عبارت بهتر، همه ارزش‌ها و عناصر خبري و رسانه‌اي را داراست و دقيقاً همين نکته، يکي از وجوه تمايز آن با تجمعات مختلف در جهان به شمار مي‌رود. حتي در همين راهپيمايي نيز مشاهده مي‌کنيد که افرادي با مذاهب مختلف حضور دارند تا همين تفاوت‌ها را درک کنند.

از منظر رسانه‌اي، اربعين خالق يک قاب معنايي ويژه است. اين قاب معنايي، قاب تأمل در حوزه اخلاقيات و ايستادگي بر يک مسير، علي‌رغم همه سختي‌هاست. به هر حال، راهپيمايي اربعين راهپيمايي‌اي است که سختي‌هاي عجيب و غريبي را در دل خود دارد و رسانه‌هاي مختلف دنيا نيز در طول اين سال‌ها تلاش کرده‌اند با طرح شبهات گوناگون، آن را زير سؤال
ببرند.

با اين حال، به نظر مي‌رسد اربعين همه عناصر و ارزش‌هاي خبري و رسانه‌اي را در خود دارد. اما همان گونه که اشاره شد، نظام غرب نمي‌خواهد اين پديده ديده شود. گاهي اين موضوع در قالب فيلترينگ معنايي يا محدود کردن نظام توزيع محتوا در شبکه‌هايي که به عنوان شبکه‌هاي جهاني محل دسترسي مخاطبان هستند، صورت مي‌گيرد و گاهي نيز آن قدر شبهات مختلف بر آن بار مي‌شود که در سطح جهان ديده نشود.

سال‌هاي سال است که در اين رابطه صحبت کرده‌ايم. هر سال يک شبهه يا يک گزاره جديد مطرح مي‌شود. اما خوشبختانه اين شبهات نتوانسته‌اند اثرگذاري خاصي داشته باشند.

فارس: با توجه به تحولات اخير منطقه و درگيري‌هاي محور مقاومت با آمريکا و اسرائيل، به نظر شما راهپيمايي اربعين امسال چه پيام رسانه‌اي براي افکار عمومي منطقه و جهان دارد؟ آيا اين رويداد مي‌تواند بر روايت‌هاي مرتبط با اين تحولات اثر بگذارد؟

نصيري: قطعاً جهان اين موضوع را درک نمي‌کنند که مردم ايران، که اکثريت افرادي را تشکيل مي‌دهند که در اين راهپيمايي شرکت مي‌کنند، (البته در کنار زائراني از کشورهاي ديگر، با جمعيت قابل توجهي در راهپيمايي اربعين حضور مي‌يابند) در اين شرايط چگونه امسال هم در اين اجتماع عظيم حاضر شده‌اند. چون اين مردم و منطقه‌اي که راهپيمايي اربعين در آن برگزار مي‌شود، در حوزه نظامي دستخوش تحولات جدي شده‌اند.

اينکه مردم، با وجود همه سختي‌ها و فارغ از وضعيت جغرافيايي، اقليمي و آب‌وهوايي، در شرايطي که وضعيت نظامي اين منطقه نيز وضعيت خاصي دارد، همچنان در اين راهپيمايي حضور پيدا مي‌کنند، براي جهانيان قابل فهم نيست.

چون افراد معمولاً در چنين شرايطي تلاش مي‌کنند خود را در معرض کوچک‌ترين خطري قرار ندهند. اما مردم عاشقانه در اين مسير گام برمي‌دارند و اين نشان مي‌دهد که در محور مقاومت، ترس مفهومي بي‌معناست. ملاحظه‌کاري به خاطر منافع و مسائل شخصي نيز در آن جايگاهي ندارد.

اين همان موضوعي است که پيش‌تر به آن اشاره کرديم؛ اينکه اربعين اين معنا را در دل خود دارد و شيعه شجاع و مقاوم را به خوبي ترسيم مي‌کند. از همين رو، مي‌تواند روايت‌هاي مرتبط با اين حوزه را به شدت تحت تأثير قرار دهد.