جستجوگرهاي ايراني ناکام ماندند

کارشناسان مي‌گويند براي پيشبرد يک موتور جست‌وجوي بومي نياز به حضور چندين تيم است. اين تيم‌ها بايد در حوزه‌هايي مانند پردازش زبان طبيعي، يادگيري ماشين، زيرساخت‌هاي کلان‌داده و معماري سيستم‌هاي توزيع‌شده، تخصص داشته باشند.

آشکار شدن ضعف موتورهاي جست و جوي داخلي با قطع اينترنت

با آغاز قطعي اينترنت بين‌الملل از 18 دي‌ماه به کاربران توصيه شد براي جست‌وجوي اطلاعات موردنياز خود به جاي موتورهاي جست‌وجوي جهاني مانند گوگل از موتورهاي جست‌وجوي داخلي استفاده کنند. اين دستور ناگهاني موتورهاي جست‌وجوي بومي را وارد نقشي کرد که پيش‌تر کمتر تجربه کرده بودند، يعني تبديل شدن به مرجع اصلي جست‌وجوي اطلاعات براي کاربران. اتفاقي که در نهايت ضعف‌ها و محدوديت‌هاي فني اين ابزارها را به وضوح آشکار کرد. بسياري از کاربران گزارش دادند که نتايج ارائه‌شده کند، ناقص و در موارد متعدد نامرتبط بود و حتي جست‌وجوهاي ساده نيز پاسخ قابل قبولي ارائه نمي‌کردند.

بازگشت به شبکه ملي

قطعي گسترده اينترنت بين‌الملل از 18 دي ماه يکي از کم‌سابقه‌ترين اختلال‌هاي ارتباطي سال‌هاي اخير را رقم زد؛ اختلالي که نه‌تنها دسترسي کاربران به پلتفرم‌ها و سرويس‌هاي خارجي را محدود، بلکه عملا بسياري از فعاليت‌هاي روزمره مبتني بر اينترنت را نيز با وقفه و سردرگمي مواجه کرد. در اين شرايط بار اصلي تامين نيازهاي اطلاعاتي، خبري و خدماتي کاربران به‌طور ناگهاني بر دوش شبکه ملي اطلاعات قرار گرفت؛ شبکه‌اي که طي سال‌هاي گذشته بارها به‌عنوان ستون فقرات استقلال ديجيتال کشور معرفي شده و قرار بود در مواقع بحراني امکان تداوم خدمات حياتي اينترنتي را فراهم کند.

همزمان با اعمال اين محدوديت‌ها، از سوي برخي نهادها و کانال‌هاي رسمي، به کاربران توصيه شد براي جست‌وجوي اطلاعات مورد نياز خود به‌جاي موتورهاي جست‌وجوي جهاني و گوگل از جست‌وجوگرهاي داخلي استفاده کنند. اين توصيه موتورهاي جست‌وجوي بومي را از حاشيه به مرکز توجه آورد و آن‌ها را وارد يک آزمون واقعي کرد؛ آزموني که ديگر در سطح آزمايشگاه يا ارائه‌هاي رسمي نبود، بلکه در مقياس ميليون‌ها کاربر و نيازهاي واقعي روزمره رخ مي‌داد.

تجربه عملي کاربران در روزهاي قطعي اينترنت نشان داد که اين آزمون با چالش‌هاي جدي همراه بوده است. بسياري از کاربران گزارش دادند که موتورهاي جست‌وجوي داخلي با کندي شديد، اختلال‌هاي مکرر و نتايجي محدود و کم‌کيفيت مواجه‌اند. در مواردي حتي جست‌وجوهاي ساده و عمومي نيز با پاسخ‌هاي ناقص يا نامرتبط همراه بود و دسترسي به اطلاعات به‌روز به‌سختي امکان‌پذير مي‌شد. مثلا با توجه به اينکه هنوز اينترنت بين‌الملل به اين شکل محدود وصل نشده بود، همچنان بشار اسد، در اين موتور جست‌وجوي ملي، رئيس‌جمهوري سوريه بود.

الان هم که از طريق ذره‌بين نام رئيس‌جمهوري سوريه را جست‌وجو مي‌کنيد، در پوسته يا صفحه اول آن، نام بشار اسد ديده مي‌شود اما وقتي کليک مي‌کنيد و به داخل محتواي ويکي‌پديا مي‌رويد، با توجه به اينکه اينترنت بين‌الملل وصل شده است، اطلاعات درست در اختيار کاربر مي‌گذارد، يعني پوسته يک چيز است، محتواي درون آن چيز ديگر. اين وضعيت باعث شد بخش قابل‌توجهي از کاربران حتي با وجود محدوديت‌ها همچنان به‌دنبال راه‌هايي براي استفاده از موتورهاي جست‌وجوي جهاني باشند.

فاصله با ابزارهاي جهاني

در واقع قطعي اينترنت دي‌ماه نشان داد که شبکه ملي اطلاعات، دست‌کم در حوزه جست‌وجو هنوز فاصله قابل توجهي با ايفاي نقش جايگزين اينترنت جهاني دارد. توصيه به استفاده از موتورهاي جست‌وجوي داخلي در شرايطي مطرح شد که بسياري از اين ابزارها از نظر فني و زيرساختي آمادگي پاسخگويي به حجم بالاي تقاضا را
نداشتند.

در همين بستر است که بررسي فني ضعف موتورهاي جست‌وجوي داخلي اهميت پيدا مي‌کند. امين اسماعيلي، کارشناس سئو، معتقد است که براي فهم اين ضعف‌ها بايد ابتدا به اين پرسش پاسخ داد که موتور جست‌وجو اساسا چگونه کار مي‌کند. به گفته او موتور جست‌وجو پيش از آنکه بخواهد به پرسش کاربر پاسخ دهد ناچار است سطح وب را به‌صورت گسترده و مستمر تحليل کند؛ محتواي موجود در صفحات مختلف را شناسايي کند، موضوع هر صفحه را تشخيص دهد و اعتبار و کيفيت نسبي آن‌ها را نسبت به يکديگر
بسنجد.

اسماعيلي توضيح مي‌دهد که اين فرآيند صرفا به تطبيق کلمات کليدي محدود نمي‌شود، بلکه نيازمند تحليل عميق ساختار محتوا، لينک‌ها و زمينه معنايي صفحات است. در حال حاضر ميلياردها صفحه وب در فضاي اينترنت وجود دارد و تحليل اين حجم عظيم از داده نيازمند زيرساخت‌هاي پردازشي بسيار سنگين و سرمايه‌گذاري‌هاي کلان است. به گفته او بدون چنين زيرساختي امکان نمايه‌سازي جامع وب و ارائه نتايج دقيق عملا وجود ندارد.

به گفته اين کارشناس سئو بخش دوم عملکرد موتور جست‌وجو به تحليل و درک نيت کاربر مربوط مي‌شود. موتور بايد بتواند از روي يک عبارت کوتاه جست‌وجوشده تشخيص دهد که کاربر دقيقا چه هدفي را دنبال مي‌کند؛ آيا قصد خريد يک کالا را دارد، مي‌خواهد به يک مکان مشخص مراجعه کند يا صرفا به‌دنبال آموزش و اطلاعات عمومي است. اين سطح از درک مستلزم استفاده از الگوريتم‌هاي پيشرفته و امروزه عمدتا مبتني بر هوش مصنوعي است.

اسماعيلي تاکيد مي‌کند که موتورهاي جست‌وجوي پيشرفته علاوه بر تحليل متن جست‌وجو، رفتار کاربران را نيز بررسي مي‌کنند. به‌عنوان مثال بررسي مي‌شود که کاربران پس از جست‌وجوي يک عبارت مشخص روي کدام نتايج کليک کرده‌اند و اين داده‌ها چگونه مي‌تواند به بهبود رتبه‌بندي نتايج کمک کند. اما چنين رويکردي، مستلزم دسترسي به حجم عظيمي از داده و تيم‌هاي تخصصي براي تحليل مداوم اين داده‌هاست.

به گفته او تحقق چنين سيستمي نيازمند تيم‌هاي مهندسي بزرگ، متشکل از صدها متخصص و سال‌ها تحقيق و توسعه پيوسته است. اين تيم‌ها بايد در حوزه‌هايي مانند پردازش زبان طبيعي، يادگيري ماشين، زيرساخت‌هاي کلان‌داده و معماري سيستم‌هاي توزيع‌شده تخصص داشته باشند. اسماعيلي معتقد است که در حال حاضر نه چنين تيم‌هايي در ايران شکل گرفته و نه زيرساخت‌هاي لازم براي پشتيباني از آن‌ها فراهم است.

بر همين اساس اين کارشناس سئو عملکرد موتورهاي جست‌وجوي داخلي را نه يک جست‌وجوي مستقل، بلکه نوعي شبيه‌سازي خروجي گوگل توصيف مي‌کند. به گفته او اين سرويس‌ها به‌دليل ناتواني در تحليل مستقل وب و فقدان الگوريتم‌هاي پيشرفته درک نيت کاربر، زماني که کاربر عبارتي را جست‌وجو مي‌کند، همان عبارت را در گوگل جست‌وجو کرده و نتايج را در محيط خود نمايش مي‌دهند. هرچند ممکن است در برخي موارد داده‌ها ذخيره شود يا ابزارهاي جانبي به صفحه نتايج افزوده شود، اما اين اقدامات تغييري در ماهيت وابسته اين سرويس‌ها ايجاد نمي‌کند.

اسماعيلي با اشاره به تجربه جهاني تاکيد مي‌کند که حتي در سطح بين‌المللي نيز شرکت‌هاي بزرگي با سرمايه‌گذاري‌هاي عظيم نتوانسته‌اند به جايگاه گوگل برسند. نمونه‌هايي مانند ياهو يا بينگ، با وجود پشتوانه مالي و فني گسترده موفق به تکرار مدل گوگل نشده‌اند. به گفته او اگر چنين شرکت‌هايي با آن سطح از منابع به نتيجه نرسيده‌اند، انتظار دستيابي به موتور جست‌وجوي هم‌سطح گوگل در ايران با امکانات محدود فعلي واقع‌بينانه نيست.

در مجموع، تجربه قطعي اينترنت از 18 دي‌ماه نشان داد که توصيه به استفاده از موتورهاي جست‌وجوي داخلي، بدون فراهم‌بودن زيرساخت‌هاي فني، داده‌اي و انساني لازم نمي‌تواند پاسخگوي نياز کاربران باشد. تا زماني که موتور جست‌وجوي مستقل، مقياس‌پذير و قابل اعتماد در کشور شکل نگيرد شبکه ملي اطلاعات نيز در يکي از بنيادي‌ترين کارکردهاي خود، يعني دسترسي موثر به اطلاعات با محدوديت جدي مواجه خواهد بود.