ترور مغزها؛ روايتي که يک سال بعد شکست خورد

به گزارش خبرگزاري فارس، 23 خرداد 1404، تاريخ ديگري به دفتر پرحادثه ملت ايران افزوده شد. در حملات رژيم صهيونيستي به تهران و برخي نقاط کشور، جمعي از برجسته‌ترين دانشمندان و استادان دانشگاه به شهادت رسيدند؛ چهره‌هايي که سال‌ها از عمر خود را صرف تربيت نسل جديد دانشمندان و پيشبرد فناوري‌هاي راهبردي کشور کرده بودند. در ميان آنان نام شهيدان محمدمهدي طهرانچي، فريدون عباسي، عبدالحميد مينوچهر، سيداميرحسين فقهي و احمدرضا ذوالفقاري بيش از ديگران در حافظه جامعه علمي ايران ماندگار شد.

آن روز، هدف فقط چند نفر نبود؛ هدف، اميد علمي يک ملت بود. دشمن مي‌خواست اين پيام را مخابره کند که مسير پيشرفت ايران با ترور مغزها متوقف مي‌شود. اما واقعيت يک سال بعد، روايت ديگري را پيش روي جهان قرار داده است.

استادي که دانشگاه را سنگر پيشرفت مي‌دانست

شهيد محمدمهدي طهرانچي را بسياري با مسئوليت‌هاي اجرايي‌اش مي‌شناسند، اما نزديکانش مي‌گويند مهم‌ترين ويژگي‌اش باور عميق به نقش دانشگاه در ساخت آينده ايران بود. رئيس دانشگاه آزاد و استاد فيزيک هسته‌اي، سال‌ها از ضرورت پيوند علم با نيازهاي واقعي کشور سخن گفت و تلاش کرد دانشگاه را از فضاي صرفاً آموزشي به نهادي مسئله‌محور تبديل کند.

اکنون يک سال پس از شهادت وي، هزاران دانشجو و استاد در واحدهاي دانشگاهي مختلف کشور همچنان از ايده‌ها و طرح‌هايي سخن مي‌گويند که به نام او گره خورده است.

اما شايد آنچه بيش از همه ابعاد شخصيت شهيد طهرانچي را آشکار کرد، روزهاي پس از شهادت بود. محمدرضا طهرانچي، فرزند اين دانشمند شهيد، مي‌گويد خانواده پس از شهادت پدر تازه متوجه شدند که وي تنها براي فرزندان خود نقش پدر نداشته است. دانشجوياني که وي را تکيه‌گاه خود مي‌دانستند، خانواده‌هايي که سال‌ها از حمايت‌هاي بي‌سروصداي او بهره برده بودند و فرزندان شهيدي که در نبود پدر، شهيد طهرانچي را پناه خود مي‌شناختند، بخشي از چهره کمتر ديده‌شده اين استاد دانشگاه را روايت کردند.

در ميان روايت‌هاي باقي‌مانده از اين شهيد، شايد هيچ تصويري به اندازه نامه‌اي که در جيب لباس خادمي‌اش باقي مانده بود، گوياي روحيه خدمتگزاري‌اش نباشد؛ نامه فردي که براي حل مشکل فرزندش به او مراجعه کرده بود و پس از شهادت، همچنان در جيب لباس خادمي شهيد پيدا شد؛ نشانه‌اي از مردي که حتي در اوج مسئوليت‌هاي علمي و مديريتي، از مشکلات مردم غافل نمي‌شد.

عباسي؛ نماد ايستادگي علمي

نام شهيد فريدون عباسي براي ايرانيان يادآور سال‌ها مقاومت در برابر فشارها و تهديدهاي خارجي است. وي پيش از اين نيز از يک عمليات تروريستي جان سالم به در برده بود اما هرگز مسير علمي خود را ترک نکرد. همکارانش مي‌گويند عباسي معتقد بود دانش، مهم‌ترين ابزار اقتدار ملي است و بايد با همه توان از آن صيانت کرد.

شهادت وي پايان يک مسير نبود؛ آغاز فصل تازه‌اي از مسئوليت براي شاگردان و همکاراني بود که امروز خود را وارث راه آن دانشمند مي‌دانند.

شهدايي که در کلاس درس جاودانه شدند

عبدالحميد مينوچهر، سيداميرحسين فقهي و احمدرضا ذوالفقاري نيز از جمله استاداني بودند که علاوه بر فعاليت‌هاي علمي، نقش مهمي در تربيت نيروهاي متخصص کشور داشتند. دانشجويان آنان امروز در مراکز علمي و پژوهشي مختلف کشور فعاليت مي‌کنند و نام استادان خود را نه در قاب عکس، بلکه در مسير پژوهش و توليد علم زنده نگه داشته‌اند.

شاگردان اين استادان مي‌گويند مهم‌ترين ميراث آنان نه تجهيزات آزمايشگاهي و نه مقالات علمي، بلکه روحيه خودباوري و مسئوليتي بود که نسبت به پيشرفت کشور در نسل جوان ايجاد کردند؛ ميراثي که امروز در کلاس‌هاي درس، مراکز پژوهشي و شرکت‌هاي دانش‌بنيان ادامه يافته است.

شايد مهم‌ترين پاسخ به ترور دانشمندان، همين استمرار باشد؛ اينکه پروژه‌ها متوقف نشدند، تحقيقات ادامه يافت و نسل جديدي از پژوهشگران مسئوليت پيشبرد راه آنان را بر عهده گرفت.

وقتي هدف فقط دانشمندان نبودند

حملات دشمن تنها به ترور دانشمندان محدود نماند. در ماه‌هاي بعد، برخي مراکز علمي و دانشگاهي کشور از جمله دانشگاه شهيد بهشتي، دانشگاه صنعتي شريف و دانشگاه علم و صنعت نيز آسيب ديدند. در دانشگاه شهيد بهشتي، پژوهشکده ليزر و پلاسما که توسعه آن با تلاش‌هاي شهيد محمدمهدي طهرانچي گره خورده بود، از جمله مراکز آسيب‌ديده بود.

اين رخدادها نشان داد هدف فقط حذف چند دانشمند نيست، بلکه زيرساخت‌هاي علمي و پژوهشي کشور نيز در تيررس قرار دارند. با اين حال، فعاليت‌هاي آموزشي و پژوهشي دانشگاه‌ها ادامه يافت و بار ديگر اين واقعيت را به نمايش گذاشت که علم را نه با ترور دانشمندان و نه با تخريب ساختمان‌ها نمي‌توان متوقف کرد.

ميراثي فراتر از آزمايشگاه

در روايت خانواده‌ها، همکاران و دانشجويان، شهداي دانشمند تنها به عنوان پژوهشگر و استاد دانشگاه شناخته نمي‌شوند. آنان نسلي از مديران، معلمان و الگوهاي علمي بودند که تلاش کردند علم را با مسئوليت اجتماعي، فرهنگ و هويت ملي پيوند بزنند.

شهيد طهرانچي بارها تأکيد کرده بود که «دانشمند فقط عقل ندارد؛ صاحب دل هم هست». شايد همين نگاه بود که از وي و ديگر شهداي دانشمند، چهره‌هايي ساخت که تأثيرشان تنها به محيط آزمايشگاه و دانشگاه محدود نماند.

امروز نام آنان فقط در مقالات علمي و سوابق دانشگاهي زنده نيست، بلکه در حافظه هزاران دانشجو، پژوهشگر و جواني که راه علم را انتخاب کرده‌اند نيز جريان دارد.

امروز و در آستانه نخستين سالگرد شهادت دانشمندان هسته‌اي، شايد بهترين توصيف از جايگاه آنان اين باشد که اگرچه جسمشان در ميان ما نيست، اما انديشه، آثار علمي، شاگردان و آرمان‌هايشان همچنان در دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشي کشور جريان دارد.