بسته‌شدن پي‌درپي مراکز شيعي در افغانستان

تازه‌ترين مورد، بسته‌شدن مجتمع علمي و فرهنگي خاتم‌الانبيا در غرب کابل است؛ مجموعه‌اي که مدرسه ديني، خوابگاه طلاب، کتابخانه، مصلاي بزرگ شهيد مزاري و بخش‌هاي ديگري را در خود جاي داده است.

بر اساس گزارش‌هاي محلي، نيروهاي طالبان روز 30 شهريور وارد اين مجموعه شدند، بخش‌هايي از آن را تخليه و پلمب کردند و مسئول مدرسه و شماري از استادان و روحانيان حاضر در مجموعه را نيز با خود بردند. اين مرکز از مراکز شناخته‌شده مذهبي و اجتماعي شيعيان در غرب کابل به شمار مي‌رود.

گزارش‌هايي نيز منتشر شده که وزارت دادگستري طالبان زمين اين مجموعه را دولتي مي‌داند. تا زمان انتشار گزارش‌هاي اوليه، توضيح تفصيلي و مستقلي درباره مبناي حقوقي اين تصميم و وضعيت آينده فعاليت بخش‌هاي مختلف مجتمع منتشر نشده بود.

بسته‌شدن خاتم‌الانبيا تنها چند روز پس از مجموعه‌اي از اقدامات مشابه در ارتباط با ديگر نهادهاي شيعي صورت گرفته است.

از حوزه خاتم‌النبيين تا دانشگاه و تلويزيون تمدن

در اوايل شهريور، نيروهاي وابسته به حکومت طالبان حوزه علميه خاتم‌النبيين در کابل را محاصره و پس از چند روز اين مرکز را تخليه کردند. خاتم‌النبيين از بزرگ‌ترين و شناخته‌شده‌ترين حوزه‌هاي علميه شيعه در افغانستان بود و طي نزديک به دو دهه در زمينه آموزش علوم ديني فعاليت
داشت.

در جريان اعتراض‌ها و رايزني‌هاي مربوط به تخليه اين حوزه نيز شماري از استادان، طلاب و چهره‌هاي هزاره و شيعه بازداشت شدند. برخي از آنان بعداً آزاد شدند.

وزارت دادگستري طالبان از سال‌هاي گذشته مدعي بوده است که زمين حوزه علميه، دانشگاه خاتم‌النبيين و تلويزيون تمدن متعلق به دولت است و اين مجموعه‌ها با يک جريان سياسي منحل‌شده ارتباط داشته‌اند. مسئولان مجموعه خاتم‌النبيين و تلويزيون تمدن اين ادعاها را رد کرده و گفته‌اند براي مالکيت و فعاليت خود اسناد قانوني در اختيار دارند.

چند روز پس از تخليه حوزه نيز وزارت آموزش عالي طالبان مجوز دانشگاه خاتم‌النبيين در کابل و شعبه آن در غزني را لغو کرد.

اين وزارتخانه دلايلي از جمله رعايت‌نشدن سياست‌هاي آموزشي، استفاده نامناسب از اعتبار دانشگاه و آنچه بي‌توجهي به مقررات و ارزش‌هاي اسلامي خوانده شد، براي لغو مجوز اعلام کرد. جزئيات مصاديق اين تخلفات به‌طور عمومي منتشر نشد.

تعطيلي دانشگاه، وضعيت هزاران دانشجو را نيز تحت تأثير قرار داده است. نگراني اصلي دانشجويان به سرنوشت واحدهاي گذرانده‌شده، انتقال به دانشگاه‌هاي ديگر و ادامه تحصيل آنان مربوط مي‌شود.

محدوديت بر رسانه‌هاي مرتبط با جامعه شيعه

در کنار مراکز ديني و دانشگاهي، فعاليت شماري از رسانه‌هاي مرتبط با جامعه هزاره و شيعه نيز در ماه‌هاي اخير متوقف يا محدود شده است.

پخش تلويزيون تمدن در خردادماه متوقف و دفتر اين شبکه در کابل بسته شد. حکومت طالبان اين تصميم را با ادعاي ارتباط رسانه با يک حزب سياسي و قرار داشتن ساختمان آن بر زمين دولتي توجيه کرده است.

مديريت تلويزيون تمدن اين ادعاها را رد کرده و اعلام کرده بود که پرونده مالکيت زمين هنوز در روند قضايي قرار داشته و فعاليت شبکه نيز حزبي نبوده است. اين رسانه بعدتر اعلام کرد فعاليت خود را با تمرکز بر فضاي مجازي ادامه خواهد
داد.

دفتر تلويزيون راه فردا نيز در شهريورماه بسته شد. تا زمان انتشار گزارش‌هاي اوليه، حکومت طالبان توضيح عمومي روشني درباره علت بسته‌شدن اين دفتر ارائه نکرده بود.

به اين ترتيب، در فاصله‌اي نسبتاً کوتاه، فعاليت دو رسانه شناخته‌شده مرتبط با بخش‌هايي از جامعه شيعه و هزاره با اختلال جدي مواجه شده است.

بازداشت بزرگان و انحلال «کميسيون عالي شيعيان»

دامنه تحولات تنها به مراکز آموزشي و رسانه‌اي محدود نمانده است.

در جريان تنش‌هاي مربوط به خاتم‌النبيين، شماري از چهره‌هاي بانفوذ هزاره و شيعه که براي بررسي وضعيت اين مرکز و ميانجي‌گري وارد عمل شده بودند نيز بازداشت شدند. گروهي از آنان بعدتر آزاد شدند، اما در ادامه رئيس و اعضايي از «کميسيون عالي شيعيان افغانستان» نيز بازداشت شدند.

در 30 شهريور نيز منابعي در کابل از لغو فعاليت اين کميسيون خبر دادند. بر اساس اين گزارش‌ها، کارت‌هاي عضويت 25 عضو آن ضبط و به آنان اعلام شده است که فعاليت اين نهاد پايان يافته است.

اين تحول از آن جهت قابل توجه است که گزارش‌هاي پيشين از شکل‌گيري اين کميسيون با هماهنگي بخش‌هايي از حکومت طالبان حکايت داشت. به اين ترتيب، محدوديت‌هاي اخير تنها نهادهاي منتقد يا مستقل را دربر نگرفته و نهادي که پيش‌تر با حکومت نيز در ارتباط بوده، با توقف فعاليت روبه‌رو شده است.

نگراني از الگويي فراتر از يک پرونده ملکي

تکرار اين رخدادها باعث شده بخشي از جامعه شيعه، اقدامات اخير را نه مجموعه‌اي از پرونده‌هاي جداگانه، بلکه روندي گسترده‌تر عليه زيرساخت‌هاي مذهبي و اجتماعي خود تلقي کند.

حکومت طالبان چنين برداشتي را به‌طور رسمي نپذيرفته است و در مواردي که توضيح داده، تصميم‌هاي خود را به پرونده‌هاي مالکيت زمين، فعاليت‌هاي سياسي يا رعايت مقررات اداري و آموزشي مرتبط دانسته است.

در مقابل، مسئولان برخي مراکز و شماري از چهره‌هاي سياسي و مذهبي شيعه مي‌گويند تکرار تعطيلي مراکز ديني، دانشگاهي، رسانه‌اي و اجتماعي در مدت کوتاه، نگراني درباره محدودتر شدن فضاي فعاليت شيعيان را افزايش داده است.

آنچه اين نگراني را تشديد کرده، تنوع نهادهاي درگير است: يک حوزه علميه، يک دانشگاه، دو رسانه، يک نهاد اجتماعي و اکنون يک مجتمع مذهبي و فرهنگي ديگر.

هم‌زماني بحران بيروني با اختلافات درون جامعه شيعه

در همين شرايط، موضوع ديگري نيز در واکنش‌هاي فعالان شيعه برجسته شده است: ادامه مناقشات هويتي و اجتماعي ميان برخي طيف‌هاي سادات و هزاره‌ها.

در واکنش به بسته‌شدن مراکز اخير، شماري از کاربران و فعالان شيعه اين پرسش را مطرح کرده‌اند که چرا در شرايطي که نهادهاي علمي، مذهبي و فرهنگي جامعه يکي پس از ديگري با محدوديت مواجه مي‌شوند، بخشي از انرژي اجتماعي همچنان صرف اختلافات هويتي ميان سادات و هزاره‌ها مي‌شود.

بحث ميان سادات و هزاره‌ها البته مسئله‌اي تازه نيست و طي سال‌هاي گذشته نيز در مقاطع مختلف، به‌خصوص در شبکه‌هاي اجتماعي، بالا گرفته است. اين مباحث گاه به موضوعاتي مانند هويت قومي، جايگاه اجتماعي سادات، روايت‌هاي تاريخي و مناسبات قدرت در درون جامعه شيعه کشيده شده است.

با وجود اين، برجسته‌شدن دوباره اين اختلافات در شرايط فعلي براي برخي فعالان نگران‌کننده است؛ زيرا جامعه‌اي که با مسائل مشترکي مانند وضعيت مراکز ديني، حق آموزش، مشارکت سياسي و امنيت مذهبي روبه‌رو است، براي بيان مطالبات جمعي خود نيازمند سطحي از هماهنگي ميان جريان‌هاي مختلف است.

مجموعه‌اي از پرونده‌هاي جداگانه يا يک روند تازه؟

تحولات چند هفته گذشته اکنون اين پرسش را در برابر جامعه شيعه افغانستان قرار داده است که آيا مجموعه رخدادهاي اخير صرفاً نتيجه پرونده‌هاي مستقل مالکيتي، اداري و سياسي است يا نشانه تغيير گسترده‌تري در نحوه برخورد حکومت طالبان با نهادهاي شيعي.

براي پاسخ قطعي به اين پرسش، لازم است مباني حقوقي هر پرونده، اسناد مالکيت مراکز، احکام صادرشده و سياست رسمي حکومت طالبان درباره جايگاه نهادهاي مذهبي شيعه به‌طور مستقل بررسي شود.

اما در سطح واقعيت‌هاي قابل مشاهده، يک موضوع روشن است: طي مدت کوتاهي چندين مرکز مهم مرتبط با شيعيان افغانستان فعاليت عادي خود را از دست داده‌اند؛ از تلويزيون تمدن و حوزه و دانشگاه خاتم‌النبيين گرفته تا دفتر راه فردا، کميسيون عالي شيعيان و مجتمع خاتم‌الانبيا.

هم‌زمان، بازداشت شماري از روحانيان و چهره‌هاي اجتماعي و ادامه ابهام درباره آينده برخي از اين مراکز، نگراني موجود را افزايش داده است.

در چنين شرايطي، بحث‌هاي دروني درباره سادات و هزاره‌ها نيز وجه ديگري از وضعيت کنوني جامعه شيعه را نشان مي‌دهد: جامعه‌اي که از يک سو با محدود شدن بخشي از زيرساخت‌هاي مذهبي، آموزشي و رسانه‌اي خود روبه‌رو است و از سوي ديگر، هنوز با اختلافات و مناقشات هويتي دروني دست‌وپنجه نرم مي‌کند.

اين دو روند لزوماً علت يکديگر نيستند، اما هم‌زماني آنها باعث شده است مسئله انسجام و توان نمايندگي مطالبات مشترک شيعيان، بار ديگر به يکي از موضوعات جدي در بحث‌هاي درون اين جامعه تبديل شود.

منبع: ABNA