بازسازي يا يکسان‌سازي مزار شهداي دفاع مقدس؟ چگونه؟

در زمان دفاع مقدس (1359 تا 1367) در همه جاي ايران از جمله تبريز، رسم بود که خانوادة شهيد بر بالاسر مزار شهيد، محفظه‌ کوچکي از آلومينيوم نصب مي‌کرد و در اين‌ محفظه، تصوير شهيد و برخي اشياي متعلق به وي مانند جانماز، تسبيح، قرآن جيبي يا جملاتي از وصيت‌نامة شهيد و... در معرض ديد گذاشته مي‌شد که جذابيت طبيعي و معنوي خاصي داشت.

با گذشت حدود 40 سال از پايان دفاع مقدس هشت ساله و درگذشت بيش از 90 درصد والدين شهدا و فرسودگي طبيعي اشياي موجود در محفظه‌هاي نصب شده در بالاسر مزار مقدس شهدا، که حالتي نامناسب ايجاد مي‌کرد، بجا بود که مسئولان مربوطه به بازسازي مزار شهدا اقدام کنند.

در اين ميان موضوع «يکسان‌سازي» مزار شهدا از سوي برخي دلسوزان مورد انتقاد قرار گرفت. قائد شهيد امت در بهمن 1397 پس از زيارت مزار شهداي بهشت زهراي تهران گفتند:

«يکي از کارهاي بدي که بعضي از مديران گلزارهاي شهدا انجام مي‌دهند، اين کار غلط يکسان‌سازي قبور شهدا است.»

«اين [جا] خوب است؛ همين درست است، بيايند صاحبان اين شهدا، پدرانشان، مادرانشان، فرزندانشان، همسرانشان، علامتي داشته باشند، عکسي داشته باشند، اين خوب است. اين شکل، شکل طبيعي است. هيچ لزومي ندارد که ما اين [علامت‌ها] را صاف کنيم، به خيال اينکه مي‌خواهيم زيباسازي کنيم. زيبايي هر جايي و هر چيزي به حَسَب خودش است؛ زيبايي انسان، زيبايي باغ، زيبايي قبرستان، زيبايي هر چيزي را بايد به حَسَب خودش محاسبه کنيم.»

چنان که از بيانات قائد شهيد روشن است، معظم‌له مخالفتي با بازسازي و ساماندهي قبور مقدس شهدا نداشته‌اند. چه بسا ديده‌ايم که بر اثر مرور زمان و تغييرات طبيعي مزار شهيد و آثار و اشياي متعلقه، وضع ظاهري مزار يا قطعه‌اي از مزارهاي مقدس شهدا طوري بوده که لزوم بازسازي اجتناب‌ناپذير به نظر مي‌رسد.

مهم‌ترين عيب «يکسان‌سازي مزار شهدا» اين است که زيبايي طبيعي آنها را از بين مي‌برد. بديهي است که عقلا با يکسان‌سازي مخالف باشند. اما هيچ‌کس با بازسازي و ساماندهي مبتني بر حفظ زيبايي يا تداوم زيبايي قبور شهدا حتي به شکلي ديگر و متناسب با شرايط و زمان نمي‌تواند مخالف باشد.

چگونه مي‌توان با بازسازي و ساماندهي مزار شهدا، از يکسان‌سازي آنها پرهيز کرد و زيبايي‌هاي آن را محفوظ داشت؟ سؤال يا مسئلة اصلي اين است. پاسخ اين سؤال يا مسئله با مديران گلزارهاي شهدا يا مديران اداري نيست. پاسخ اين سؤال و مسئله با «متفکرين هنري و فرهنگي آشنا با فرهنگ شهيد و شهادت» است. يعني تعدادي از اين طيف در قالب شورايي، هيئت انديشه‌ورزي يا ذيل هر عنواني، مسئله را حلاجي کنند و با تحقيق، حتي دربارة کشورهاي ديگر، موضوع را حلاجي کنند و راه حل مناسبي پيدا کنند.

برخورد ساده و سطحي يا از زاويه‌هاي نامناسب با مسئلة بسيار مهمي مانند مزار شهدا، مي‌تواند به نتايجي مثل يکسان‌سازي و زيبايي‌سوزي بينجامد يا حتي طي دو سه دهه تبعات ضدفرهنکي داشته باشد، همچنان که برخي اقدامات مسئولين شهري، موجب شد هويت زيارتگاه صدها سالة عون‌ بن علي در تبريز طي تغيير تدريجي به تفرجگاه و... تبديل شود.

* جلال محمدي