آغاز فرآيند ثبت جهاني بافت تاريخي «ربع رشيدي»

عبدالرضا گلپايگاني، معاون وزير راه و شهرسازي و مديرعامل شرکت بازآفريني شهري ايران در حاشيه شصتمين جلسه ستاد ملي بازآفريني شهري پايدار (چهارمين جلسه در دولت چهاردهم) به تشريح بخشي از جزئيات و رويکردهاي اين ستاد پرداخت.

وي با اداي احترام به مقام شامخ شهدا و جان‌باختگان جنگ تحميلي سوم، عملکرد اين شرکت در شناسايي محلات فرسوده شهري و بازسازي‌ها در ايام جنگ را تشريح کرد.

مديرعامل شرکت بازآفريني شهري ايران با تاکيد بر اينکه در حوزه بافت هاي فرسوده يکي از مسائل اصلي، تاب آور نبودن بافت است، گفت: تعداد نقاطي که در جنگ اخير محل اصابت قرار گرفتند و تعداد واحدهايي که آسيب ديدند حاکي است ميزان تخريب‌ها در بافت‌هاي فرسوده بسيار بيشتر از بافت‌هاي نوساز است. به‌گونه‌اي که در بافت هاي فرسوده با هر پرتابه حدود 15 تا 20 قطعه مسکوني از بين رفته است و در بافت‌هاي نوساز، اين تخريب تنها به همان ساختمان معطوف بوده
است.

بر اساس اعلام گلپايگاني، طي جنگ تحميلي سوم 217 واحد در محلات بازآفريني شهري از 10 استان، چهار شهر و 25 محله مورد حمله دشمن قرار گرفت. از اين ميان، 5 محله در استان‌هاي تهران (شهر ورامين)، لرستان، زنجان و آذربايجان‌شرقي نهايي شده و عمليات اجرايي آن‌ها آغاز شده است.

با رضايت ساکنان، واحدهاي آسيب‌ديده در جنگ در محل ديگري احداث مي‌شود

گلپايگاني، نوسازي بافت فرسوده را به دليل ريزدانگي و نياز به عقب‌نشيني دشوار خواند و توضيح داد: براي شتاب‌دهي به بازسازي، پس از شناسايي محلات آسيب‌ديده و گفت‌وگو با ساکنان، فرم‌هايي براي جلب رضايت جهت آغاز احداث واحدهاي مسکوني جايگزين در محل ديگر ارائه شد.

به گفته او، در فرآيند ساخت، به متقاضيان واحدهاي تخريب‌شده، تسهيلات رهن مسکن ارائه شده است. اين افراد در طول مدت احداث واحد جديد، در مکاني مناسب اسکان داده شده‌اند.

 تبديل مناطق آسيب ديده جنگ به کانوني براي پاسداشت شهدا

گلپايگاني تصريح کرد: هدف ما اين است که مناطقي که در جنگ رمضان مورد اصابت قرار گرفتند، به نقاط کانوني تبديل شوند که يادآور فداکاري‌هاي آن دوره براي نسل‌هاي آينده باشد. اين مکان‌ها به پاسداشت شهدا و مردمي که در راه دفاع از انقلاب و آرمان‌هاي آزادي‌خواهي ايستادگي کردند، اختصاص خواهد يافت. همچنين، اين مناطق براي تأمين سرانه‌هاي خدماتي، فرهنگي، گردشگري، فضاي سبز و ساير نيازها به کار گرفته خواهند شد.

به گفته وي، اين پروژه در پنج نقطه کشور کليد خورده است. فرايند شناسايي و تأمين زمين معوض در اکثر استان‌ها (به استثناي تهران که وظيفه آن بر عهده شهرداري است) نسبت به ساير مراحل جلوتر است و اين روند در سراسر کشور ادامه دارد.

گلپايگاني در تشريح ساير مشوق‌ها متذکر شد: در زمينه نوسازي و هزينه‌هاي ساخت، بنياد مسکن پيگيري امور را بر عهده دارد و شرکت بازآفريني شهري ايران زمين معوض را تأمين مي‌کند. از ابزارهاي قانوني متعددي از جمله «کليد به کليد» و همچنين تأمين زمين معوض با بهره‌مندي از مشوق‌هاي خانواده شهدا استفاده کرده‌ايم تا رضايت کلي افرادي که تمايل به مشارکت در اين طرح‌ها دارند، جلب شود.

آغاز فرآيند ثبت جهاني بافت تاريخي «ربع رشيدي» تبريز

وي در بخشي ديگر از سخنان خود، به بافت تاريخي «ربع رشيدي» تبريز و کارهاي لازم در اين منطقه پرداخت و گفت: اين منطقه تاريخي در حمله مغول‌ها نابود شده است. آنچه از آن دوران باقي مانده، نوشته‌هاي رشيدالدين فضل‌الله است که کليه اين آثار معماري و نوشته‌ها، جزو ميراث ثبت شده تاريخي محسوب مي‌شوند.

گلپايگاني بيان داشت: هدف‌گذاري بر اين است که بخشي از معماري باقيمانده که پيشتر به ثبت ملي رسيده بود، اکنون براي ثبت جهاني نيز اقدام شود. اين فرآيند نيازمند اجراي الزامات مشخصي است، از جمله بازگشايي برخي مسيرها و تملک زمين‌هايي که در اين محدوده تاريخي قرار دارند.

وي يادآور شد: تعدادي از واحدهاي اين بافت که در تصرف قرار گرفته‌اند، بايد تملک شوند و کار در قالب پروژه اقدام مشترک با شرکت بازآفريني شهري پيش برود. اين اقدامات نيز با همکاري همکاران وزارت ميراث فرهنگي دنبال خواهد شد.

ربع رشيدي؛ نخستين دانشگاه بين‌المللي جهان در تبريز کهن

ربع رشيدي، نگيني فراموش‌نشدني در قلب تبريز، يادگار وزير فرهيخته‌اي است که هفت قرن پيش، جهاني از علم و فرهنگ را در دامنه سرخاب بنا نهاد.

ربع رشيدي تبريز، يکي از کهن‌ترين و ارزشمندترين يادگارهاي علمي و فرهنگي ايران، بار ديگر توجه پژوهشگران و علاقه‌مندان تاريخ را به خود جلب کرده است. اين مجموعه عظيم که در شمال‌شرقي تبريز و در دامنه کوه سرخاب قرار دارد، به عنوان اولين دانشگاه بين‌المللي جهان از سده هفتم هجري شناخته مي‌شود؛ يادگاري از دوران ايلخانان مغول که بيش از هفت قرن پيش به همت وزير دانشمند ايراني، رشيدالدين فضل‌الله همداني، تأسيس شد.

ربع رشيدي در زمان خود مجموعه‌اي کامل از نهادهاي آموزشي، علمي، درماني، مذهبي و اجتماعي بوده است.

در اين مرکز، پزشکاني از هند، چين، مصر و شام، در کنار فقها و دانشمندان ايراني و اسلامي، به تدريس و پژوهش مشغول بودند. اسناد تاريخي نشان مي‌دهد که بيش از 6 هزار دانشجو از اقصي نقاط جهان در اين مرکز علمي تحصيل مي‌کردند و آموزش در رشته‌هايي چون فلسفه، فقه، پزشکي، ادبيات، تاريخ و کشاورزي به زبان‌هاي گوناگون از جمله فارسي، عربي، ترکي، يوناني، چيني و سانسکريت انجام مي‌شده است.

به گفته کارشناسان ميراث فرهنگي، ربع رشيدي از پنج بخش اصلي شامل روضه، دارالحفاظ، خانقاه، دارالضيافه و دارالشفا تشکيل مي‌شد. هر بخش با هدفي مشخص طراحي شده بود؛ از تعليم قرآن و علوم ديني گرفته تا درمان بيماران و پذيرايي از مهمانان خارجي. وجود کارخانه‌هاي کاغذسازي، کارگاه‌هاي پارچه‌بافي و کاروانسراهاي متعدد در پيرامون آن، نشانه‌اي از خودکفايي و مديريت منظم شهري در اين مجموعه به شمار مي‌رود.

رشيدالدين فضل‌الله همداني، بنيان‌گذار اين مرکز علمي، وزير اعظم غازان خان و از برجسته‌ترين متفکران دوران ايلخاني بود. او که از خاندان پزشکان همداني برخاسته بود، با درک اهميت علم و فرهنگ در بازسازي ايران پس از حملات مغول، املاک و دارايي‌هاي فراواني را از سراسر ايران و سرزمين‌هاي همسايه وقف اداره ربع رشيدي کرد. اين مجموعه، نه‌تنها کانون دانش و تمدن آن روزگار بود، بلکه الگويي براي نهادهاي آموزشي آينده در ايران و جهان محسوب مي‌شود.

با وجود شکوه و اهميت آن، ربع رشيدي پس از فوت رشيدالدين، در پي دسيسه‌هاي درباريان و اتهامات سياسي، مورد غارت قرار گرفت و بخش‌هاي زيادي از آن ويران شد. با اين حال، شواهد تاريخي نشان مي‌دهد که آثار اين مجموعه تا دوره صفويه و حتي قاجار همچنان پابرجا بوده است.

اين مجموعه تاريخي در سال 1354 خورشيدي در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيد و وقف‌نامه 300 صفحه‌اي آن، امروز به عنوان سندي ارزشمند در فهرست ميراث يونسکو و در محل کتابخانه مرکزي تبريز نگهداري مي‌شود؛ سندي که شکوه علمي و فرهنگي ايران را در قرن هفتم هجري به جهانيان يادآوري مي‌کند.

ربع رشيدي تبريز، نمادي از پيشگامي ايرانيان در گسترش علم، فرهنگ و همزيستي جهاني است؛ اثري که يادآور روزگاري است که تبريز نه‌تنها شهر اولين‌ها در ايران، بلکه يکي از مراکز بزرگ علم و تمدن بشري بود.