انتقال مخفيانه اورانيوم غني شده ونزوئلا به آمريکا

اين اتفاق يک شب در اواخر ماه آوريل رخ داد. يک کاروان نظامي ونزوئلا با نهايت احتياط و پنهان‌کاري، مسير 160 کيلومتري ميان مقر «موسسه تحقيقات علمي ونزوئلا» در حومه کاراکاس تا بندر پورتو کابيو در ايالت کارابوبو، واقع در شمال ونزوئلا را طي کرد.

دليل اين عمليات شبانه و محرمانه تنها چند روز بعد آشکار شد: نيروهاي نظامي خودرويي را اسکورت مي‌کردند که يک محفظه حاوي حدود 13 کيلوگرم اورانيوم با غناي بالا را حمل مي‌کرد. اين محموله‌ قرار بود به آمريکا منتقل شود.

در عمليات استخراج دولت‌هاي ونزوئلا، ايالات متحده و انگليس و همچنين آژانس بين‌المللي انرژي اتمي (IAEA) مشارکت داشتند و همانطور که بعداً فاش شد، آنها سال‌ها براي اطمينان از اجراي ايمن آن تلاش و همکاري کرده بودند.

آژانس بين‌المللي انرژي اتمي سپس در بيانيه‌اي که 8 مه منتشر شد، توضيح داد که اين اقدام «يک ماموريت مشترک با برنامه‌ريزي دقيق بود که تحت تدابير سخت‌گيرانه امنيتي انجام شد، زيرا چنين موادي در صورت افتادن به دست افراد يا گروه‌هاي نادرست مي‌توانند خطر اشاعه هسته‌اي يا تهديد امنيتي ايجاد کنند.»

اورانيوم با غناي بالا (HEU) به اورانيومي گفته مي‌شود که بالاي 20 درصد غني سازي شده باشد.

جک کرافورد، پژوهشگر گروه «اشاعه و سياست هسته‌اي» در موسسه سلطنتي خدمات متحد بريتانيا، مي‌گويد که اين نوع اورانيوم در راکتورهاي هسته‌اي سراسر جهان براي اهداف صلح‌آميز، از جمله تحقيقات علمي يا پيشران زيردريايي‌هاي هسته‌اي به کار مي‌رود اما همچنين مي‌تواند براي توليد مواد شکافت‌پذير يا حتي ساخت بمب مورد استفاده قرار گيرد.

او به بخش راستي‌آزمايي بي‌بي‌سي گفت: «13 کيلوگرم اورانيوم با غناي بالا که از ونزوئلا خارج شد، از نظر تئوري مي‌تواند پس از پالايش بيشتر براي توليد يک سلاح هسته‌اي کوچک کافي باشد، هرچند ميزان اورانيوم-235 (U-235) موجود در آن اندکي بيش از 20 درصد بود و معمولا اورانيوم با غناي بالا زماني در رده تسليحاتي قرار مي‌گيرد که غناي آن به 90 درصد يا بيشتر برسد.»

بي‌بي‌سي در ادامه با طرح اين سوال که «ونزوئلا چگونه صاحب اورانيوم با غناي بالا شد و چرا آن را به آمريکا تحويل داد؟» گزارش داد: 13 کيلوگرم اورانيوم با غناي بالايي که در اختيار ونزوئلا بود، به عنوان سوخت راکتور آروي-1، نخستين راکتور هسته‌اي آمريکاي لاتين، مورد استفاده قرار گرفته بود.

اين راکتور آزمايشي در اوايل دهه 1960 در موسسه تحقيقات علمي ونزوئلا و در چارچوب برنامه «اتم براي صلح» نصب شد؛ برنامه‌اي که دولت دوايت آيزنهاور، رئيس‌جمهور وقت آمريکا در دهه 1950 آغاز کرده بود.

آيزنهاور در هشتم دسامبر 1953 در مجمع عمومي سازمان ملل متحد درباره تهديد فناوري هسته‌اي در کاربردهاي نظامي سخن گفت. اين فناوري ديگر در انحصار آمريکا نبود و با افزايش شمار کشورهايي که توانايي ساخت بمب هسته‌اي را به دست مي‌آوردند، خطر گسترش آن نيز بيشتر مي‌شد.

او استدلال کرد که صرفا تلاش براي کاهش اين تهديد کافي نيست و پيشنهاد داد که اين فناوري در خدمت بشريت قرار گيرد.

او سپس پيشنهاد ايجاد يک آژانس انرژي اتمي زير نظر سازمان ملل را مطرح کرد؛ نهادي که راهکارهايي براي استفاده از مواد هسته‌اي در «اهداف صلح‌آميز بشريت» طراحي و امکان بهره‌گيري از انرژي اتمي در حوزه‌هايي مانند پزشکي و کشاورزي را فراهم کند.

ايده او اين بود که قدرت‌هاي داراي توانايي توليد مواد هسته‌اي، بخشي از اين مواد را در اختيار ديده بان هسته‌اي سازمان ملل قرار دهند تا اين نهاد آنها را در شرايط امن نگهداري کند و در اختيار پژوهشگراني بگذارد که به دنبال کاربردهاي صلح‌آميز انرژي هسته‌اي هستند.

سخنراني آيزنهاور زمينه‌ساز تاسيس آژانس بين‌المللي انرژي اتمي شد و همچنين راه را براي برنامه «اتم‌ها براي صلح» هموار کرد. بر اساس اين طرح آمريکا آموزش و فناوري هسته‌اي را براي استفاده صلح‌آميز از انرژي اتمي در اختيار کشورهاي در حال توسعه قرار مي‌داد.

کمتر از يک سال پس از آن سخنراني در سازمان ملل، آمريکا قانون انرژي اتمي خود را اصلاح کرد تا امکان صادرات فناوري و مواد هسته‌اي به ساير کشورها فراهم شود، با اين شرط که اين کشورها متعهد شوند از آن براي توسعه تسليحات استفاده نکنند.

در مارس 1955، دولت آيزنهاور يک گام فراتر رفت و به کميسيون انرژي اتمي آمريکا اجازه داد مقادير محدودي از مواد شکافت‌پذير و همچنين کمک‌هاي فني براي ساخت راکتورهاي هسته‌اي را در اختيار کشورهاي «جهان آزاد» قرار دهد.

يک سال بعد، دولت ونزوئلا راکتور آر. وي-1 را با ظرفيت سه مگاوات از شرکت آمريکايي جنرال الکتريک خريداري کرد. اين راکتور سرانجام در 22 نوامبر 1960 افتتاح شد.

راکتور آر. وي-1 تا سال 1991 به عنوان يک راکتور تحقيقاتي فعاليت مي‌کرد و سپس بخشي از فعاليت‌هاي آن متوقف شد.

به گفته مقام‌هاي ونزوئلا، تعطيلي کامل اين راکتور در سال 1997 رخ داد؛ زماني که بخشي از سوخت آن خارج شد و بخش باقي‌مانده تحت تدابير امنيتي تا امروز نگهداري مي‌شد.

بر اساس اعلام آژانس بين‌المللي انرژي اتمي، راکتور آر. وي-1 در سال‌هايي که فعال بود از سوخت هسته‌اي تامين‌شده از سوي آمريکا و انگليس استفاده مي‌کرد.

بي‌بي‌سي سپس به تشريح روند تصميم‌گيري براي خروج باقي‌مانده سوخت هسته‌اي از ونزوئلا پرداخت و تصريح کرد: اگرچه دولت انگليس مي‌گويد که مقام‌هاي ونزوئلا در سال 2017 درخواست انتقال اين اورانيوم را کرده بودند و لندن نيز به درخواست آژانس بين‌المللي انرژي اتمي به روند برنامه‌ريزي اين عمليات پيوسته بود، به نظر مي‌رسد که بازداشت نيکلاس مادورو، رئيس‌جمهور وقت ونزوئلا در سوم ژانويه گذشته، نقشي تعيين‌کننده در اجراي نهايي عمليات خروج اورانيوم داشته است.

بر اساس بيانيه‌اي که ايوان خيل، وزير امور خارجه ونزوئلا در روز 7 مه منتشر کرد، عمليات نظامي آمريکا براي بازداشت نيکلاس مادورو به مناطق اطراف مقر موسسه تحقيقات علمي ونزوئلا نيز کشيده شد و نيروهاي آمريکايي تا حدود 50 متري راکتور قديمي اين مرکز پيش رفتند.

به اين ترتيب در اوايل آوريل، عمليات مخفي خروج اورانيوم با مشارکت مقام‌هاي ونزوئلا، اداره ملي امنيت هسته‌اي آمريکا، آژانس بين‌المللي انرژي اتمي و دولت انگليس آغاز شد.

در اين عمليات مقام‌هاي انگليس مسئوليت انتقال اورانيوم غني‌شده از ونزوئلا به مجتمع هسته‌اي «ساوانا ريور» در شهر ايکن ايالت کاروليناي جنوبي آمريکا را بر عهده داشتند که تاسيسات آن در حال حاضر براي فرآوري مواد هسته‌اي مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

بر اساس اعلام مقام‌هاي آمريکايي، شرکت «نوکلير ترنسپورت سولوشنز»، از زيرمجموعه‌هاي سازمان برچيدن تاسيسات هسته‌اي انگليس، کشتي باري پاسيفيک اگرت را براي انتقال اين محموله از ونزوئلا در اختيار عمليات قرار داد که در 11 آوريل، زماني که در شهر چارلستون ايالت کاروليناي جنوبي بود، ارسال اطلاعات موقعيت ماهواره‌اي خود را متوقف کرد. بخش راستي‌آزمايي بي‌بي‌سي با استفاده از تصاوير ماهواره‌اي با وضوح بالا تاييد کرد که يک هفته بعد اين کشتي در بندر پورتو کابيو پهلو گرفته بود.

تصاوير ثبت‌شده در چهارم مه نشان مي‌دهد که پاسيفيک اگرت در مسير بازگشت به آمريکا در حال حرکت بود و کشتي ديگري که به نظر مي‌رسد نقش اسکورت را بر عهده داشته، آن را همراهي مي‌کرد. تصاوير بندر چارلستون در هشتم مه نيز حضور اين کشتي در آمريکا را تاييد مي‌کند.

آژانس بين‌المللي انرژي اتمي سپس اعلام کرد که با ارائه آموزش‌هاي لازم، بر تدابير امنيتي انتقال اورانيوم از ونزوئلا نظارت داشته است.