افت تحصيلي، افسردگي و اضطراب

مدارس شهر تهران در سال تحصيلي گذشته، 35 روز تعطيل و به‌صورت غيرحضوري اداره شده‌اند؛ آلودگي هوا و برودت هوا از جمله دلايل اين تعطيلي‌ها بوده است. در سال جاري نيز بار ديگر به‌دليل آلودگي، سرما و ناترازي انرژي شاهد تعطيلي و مجازي شدن مدارس بوده‌ايم.

اين آمار به‌روشني نشان مي‌دهد دانش‌آموزان به‌جاي حضور در فضاي مدرسه و بهره‌مندي از آموزش حضوري، روزهاي زيادي در بستر آنلاين مشغول تحصيل شده‌اند. همين شرايط، يک پرسش جدي را پيش‌روي نظام آموزشي قرار مي‌دهد: آيا آموزش آنلاين مي‌تواند نسخه‌اي باشد که تعطيلي مدارس را به‌طور کامل پوشش دهد؟

بر اساس نظر روان‌شناسان و کارشناسان علوم تربيتي، آموزش حضوري ويژگي‌هايي دارد که هيچ ابزار ديجيتالي نمي‌تواند جايگزين کامل آن شود.

آرزو معصوميان، روانشناس حوزه باليني، در اين‌باره مي‌گويد: يکي از مزيت‌هاي آموزش حضوري اين است که معلم به‌صورت مستقيم متوجه مي‌شود دانش‌آموزان مطالب مطرح‌شده را ياد گرفته‌اند يا خير؛ اين موضوع از طريق واکنش‌ها، حالات چهره و تعاملات دانش‌آموزان در کلاس قابل درک است.

اشاره دکتر معصوميان به اين نکته‌ اساسي است؛ غيرحضوري شدن مدارس مي‌تواند تأثير قابل‌توجهي در افت تحصيلي دانش‌آموزان داشته باشد؛ موضوعي که آمارها نيز آن را تأييد مي‌کنند.

از سال 1398 و هم‌زمان با شيوع کرونا و انتقال آموزش به بستر آنلاين، روند افت تحصيلي به‌وضوح قابل مشاهده است. بررسي نمرات نهايي دانش‌آموزان سال دوازدهم اين فرضيه را تقويت مي‌کند.

ميانگين نمرات نهايي دانش‌آموزان رشته علوم تجربي در سال 1398، 13.77 بوده که اين عدد در سال 1403 به 12 کاهش يافته است.

در رشته رياضي نيز ميانگين نمرات از 13.28 در سال 1398 به 11.82 در سال 1403 رسيده است.

همچنين در رشته علوم انساني، ميانگين نمرات از 10.76 در سال 1398 به 9.13 در سال 1403 کاهش يافته است.

وزير آموزش‌وپرورش نيز اين موضوع را تأييد کرده است. عليرضا کاظمي در نيمه مهرماه امسال، در پاسخ به نماينده بافق درباره علت افت تحصيلي دانش‌آموزان، يکي از عوامل اصلي را تعطيلي مدارس عنوان کرد و گفت: تعطيلي‌هاي ناخواسته تأثير زيادي در افت تحصيلي دانش‌آموزان داشته است.

آموزش مجازي چه ايراداتي دارد؟

اينکه چرا آموزش مجازي نمي‌تواند ابزار کاملاً مناسبي براي يادگيري باشد، پرسشي است که کارشناسان علوم تربيتي به آن پاسخ داده‌اند. در اين زمينه، وحيده آدينه‌محمدي، کارشناس آموزشي و علوم تربيتي، مي‌گويد: سازگار شدن با سبک‌هاي جديد يادگيري براي برخي دانش‌آموزان دشوار است. بسياري عادت به يادگيري حضوري دارند و نمي‌توانند به‌سرعت خود را با محيط‌هاي ديجيتال و شيوه‌هاي غيرحضوري وفق دهند. اين مسئله مي‌تواند منجر به کاهش کيفيت يادگيري، خستگي ذهني و حتي ترک تحصيل شود.

وي يکي ديگر از جنبه‌هاي منفي آموزش آنلاين را «فضاي مزاحم» مي‌داند و توضيح مي‌دهد: حضور در خانه باعث مي‌شود دانش‌آموز در معرض عوامل حواس‌پرتي مانند تلويزيون، تلفن همراه، بازي‌هاي ويديويي و حتي مسئوليت‌هاي خانگي قرار گيرد؛ عواملي که تمرکز را کاهش داده و يادگيري مؤثر را مختل مي‌کنند.

افت تحصيلي تنها پيامد آموزش آنلاين نيست. موضوع استرس ناشي از آموزش مجازي نيز در پژوهش‌هاي جهاني مورد توجه قرار گرفته است. گزارش گروه آموزشي IDRA در آمريکا نشان داده بيش از 71 درصد دانش‌آموزان، آموزش از راه دور را نسبت به آموزش حضوري استرس‌زاتر مي‌دانند. همچنين پژوهشي در دانشگاه کاليفرنياي ديويس نشان داده نوجواناني که به‌طور تمام‌وقت آنلاين تحصيل کرده‌اند، نسبت به هم‌کلاسي‌هاي حضوري خود احساس ارتباط اجتماعي کمتري داشته و مشکلات بيشتري در حوزه سلامت روان گزارش کرده‌اند.

در کنار افت تحصيلي، آسيب‌هاي اجتماعي واردشده به دانش‌آموزان، به‌ويژه در دوره ابتدايي، موضوعي است که بايد هم‌وزن مسائل آموزشي به آن توجه شود.

جنبه هاي منفي آموزش مجازي از نگاه روانشناسي

سحر قناعتي، روانشناس، با تأکيد بر نقش بي‌بديل آموزش حضوري در رشد همه‌جانبه کودکان مي‌گويد: حضور دانش‌آموزان در محيط مدرسه، به‌ويژه در سال‌هاي ابتدايي، يکي از ارکان اصلي رشد اجتماعي، هيجاني و شخصيتي آنان است و بخش مهمي از فرآيند اجتماعي‌شدن از طريق تعامل مستقيم با همسالان و معلمان شکل مي‌گيرد.

به گفته وي، کاهش حضور فيزيکي کودکان در مدرسه، فرصت تجربه تعاملات واقعي، شکل‌گيري حس تعلق به گروه همسالان و يادگيري مهارت‌هاي اجتماعي را محدود مي‌کند؛ مهارت‌هايي که از طريق آموزش آنلاين و ارتباطات مبتني بر صفحه‌هاي ديجيتال به‌طور کامل قابل جايگزيني نيستند.

واقعيت اين است که غيرحضوري شدن مدارس، تنها حذف يک کلاس فيزيکي نيست؛ بلکه محدود شدن فرصت تجربه تعاملات واقعي است. وقتي دانش‌آموز از فضاي مدرسه دور مي‌شود، حس تعلق به جمع همسالان، تمرين کار گروهي و يادگيري مهارت‌هاي اجتماعي کمرنگ مي‌شود؛ مهارت‌هايي که به باور روان‌شناسان، صفحه‌هاي ديجيتال هرگز نمي‌توانند جايگزين کامل آن‌ها باشند.

قناعتي مدرسه را «فضايي امن براي تمرين هيجانات» مي‌داند؛ جايي که کودک مي‌تواند ترس، استرس، رقابت و حتي ناکامي را تجربه کند و شيوه مديريت آن‌ها را بياموزد. از نگاه وي، همين مواجهه‌هاي روزمره، تاب‌آوري رواني را تقويت کرده و کيفيت تحصيلي را ارتقا مي‌دهد. دانش‌آموزاني که در بستر تعاملات اجتماعي رشد مي‌کنند، هنگام افت درسي درمواجهه با چالش‌ها، اضطراب کمتري را تجربه کرده و توان بيشتري براي مديريت احساسات خود دارند.

اين روانشناس همچنين بر نقش «حس تنها نبودن» در جمع همسالان تأکيد مي‌کند؛ احساسي که مي‌تواند اضطراب را کاهش داده و اعتمادبه‌نفس را افزايش دهد. مفاهيمي مانند استقلال، هدفمندي، ابراز نظر، کار تيمي و رقابت سالم تحصيلي و ورزشي، عمدتاً در بستر تعاملات حضوري شکل مي‌گيرد، نه پشت يک صفحه نمايش.

وي با اشاره به نظريه‌هاي نوين يادگيري يادآور مي‌شود آموزش امروز بيش از آنکه مبتني بر شنيدن باشد، بر مشاهده و يادگيري اجتماعي استوار است. دانش‌آموزان بيش از آنچه مي‌شنوند، از آنچه مي‌بينند مي‌آموزند و الگوگيري از معلمان در فضاي واقعي مدرسه نقشي کليدي در اين فرآيند دارد؛ نقشي که با کمرنگ شدن آموزش حضوري دچار اختلال مي‌شود.

قناعتي در ادامه نسبت به افزايش حضور دانش‌آموزان در فضاي مجازي هشدار مي‌دهد و مي‌گويد: کودکي دوره تحرک، تجربه طبيعت و تعامل چهره‌به‌چهره است و وابستگي به آموزش آنلاين در اين دوره مي‌تواند پيامدهايي مانند بروز مشکلات حسي، کاهش کنترل هيجانات و افت توان تحليل منطقي را در پي داشته
باشد.

در عين حال، هيچ‌يک از کارشناسان ابزارهاي آنلاين را به‌طور مطلق نفي نمي‌کنند. آنان معتقدند آموزش ديجيتال مي‌تواند مکمل مناسبي در کنار آموزش حضوري باشد؛ اما جايگزيني کامل آن با حضور فيزيکي دانش‌آموزان، خطري است که آثارش شايد نه امروز، بلکه در سال‌هاي نوجواني و جواني آشکار شود؛ زماني که وقفه در رشد اجتماعي و هويتي، خود را در کاهش توان حضور مؤثر در جامعه نشان خواهد داد.

موضوع تعطيل کردن مدارس و برگزاري کلاس هاي درس به صورت مجازي بيش از 6 سال است که مسئله آموزش و پرورش شده و در اين سالها هيچ برنامه اي براي مديريت اين تعطيلي ها از سوي آموزش و پرورش وجود نداشته است تا جايگزيني براي اين غير حضوري شدن اعم از کلاس هاي جبراني در ساير روزهاي تعطيل يا جا به جا کردن بخشي از تعطيلات تابستاني با ايامي در پاييز و زمستان ايجاد شود.

منبع: تسنيم