استرس؛ خطري که بي صدا کليه‌ها را نابود مي‌کند

استرس واکنش‌هاي پيچيده‌اي در بدن ايجاد مي‌کند که به‌تدريج بر قلب، عروق و کليه‌ها اثر مي‌گذارد. کليه‌ها براي انجام وظيفه خود به جريان خون پايدار، فشار خون متعادل و تعادل دقيق هورمون‌ها نياز دارند. هنگامي که بدن براي مدت طولاني در وضعيت تنش و هشدار باقي مي‌ماند، همين عوامل حياتي دچار نوسان مي‌شوند و اين نوسان‌ها مي‌توانند زمينه‌ساز آسيب‌هاي تدريجي باشند، آسيب‌هايي که گاهي تا مدت‌ها علامت مشخصي ندارند.

وقتي بدن در وضعيت هشدار دائمي مي‌ماند

استرس در اصل واکنش طبيعي بدن به خطر است. در چنين شرايطي هورمون‌هايي مانند آدرنالين و کورتيزول ترشح مي‌شوند تا بدن را براي واکنش سريع آماده کنند. اين واکنش در کوتاه‌مدت مفيد است، اما وقتي استرس به يک وضعيت طولاني تبديل مي‌شود، همين سازوکار مفيد مي‌تواند به عامل آسيب تبديل شود.

افزايش ضربان قلب، بالا رفتن فشار خون و تغيير در نحوه توزيع جريان خون از جمله پيامدهاي استرس مزمن است. اين تغييرات اگر ادامه پيدا کنند، بر رگ‌هاي ظريف کليه فشار وارد مي‌کنند، رگ‌هايي که وظيفه اصلي تصفيه خون را بر عهده دارند و به فشارهاي مداوم حساس هستند.

فشار خون بالا، مهم‌ترين مسير آسيب به کليه‌ها

پزشکان يکي از اصلي‌ترين ارتباط‌هاي ميان استرس و بيماري‌هاي کليوي را افزايش فشار خون مي‌دانند. فشار خون بالا به‌تدريج به ديواره رگ‌ها آسيب مي‌زند و اين آسيب در رگ‌هاي بسيار ظريف کليه‌ها شديدتر است.

وقتي اين رگ‌ها دچار آسيب شوند، توانايي کليه در فيلتر کردن خون کاهش پيدا مي‌کند. در چنين شرايطي مواد زائدي که بايد از بدن دفع شوند، ممکن است در خون باقي بمانند و به مرور مشکلات بيشتري ايجاد کنند. از سوي ديگر، اختلال در عملکرد کليه مي‌تواند باعث افزايش بيشتر فشار خون شده و يک چرخه معيوب شکل بگيرد. چنانچه اين چرخه کنترل نشود، به بيماري‌هاي جدي‌تر منجر خواهد شد.

هورمون‌ها چه نقشي در اين ميان دارند؟

استرس مزمن سطح هورمون کورتيزول را براي مدت طولاني بالا نگه مي‌دارد. بالا بودن اين هورمون مي‌تواند تعادل نمک و مايعات بدن را برهم بزند و باعث احتباس مايعات شود. اين وضعيت فشار بر سيستم گردش خون را بالا برده و موجب بالا رفتن ميزان فشار بر کليه ها مي شود.

افزون بر اين، تغييرات هورموني ناشي از استرس مي‌تواند بر متابوليسم بدن، سطح قند خون و حتي عملکرد سيستم ايمني اثر بگذارد. مجموعه اين تغييرات، شرايطي ايجاد مي‌کند که کليه‌ها بايد در محيطي پرتنش‌ و ناپايدار فعاليت کنند.

التهاب پيامد خاموش استرس

يکي از اثراتي که کمتر به آن توجه مي‌شود، افزايش التهاب در بدن است. تحقيقات نشان مي‌دهد استرس طولاني‌مدت مي‌تواند سطح التهاب عمومي بدن را بالا ببرد. اين التهاب اگر ادامه پيدا کند، به مرور زمان بافت‌هاي مختلف از جمله بافت کليه را تحت تأثير قرار مي‌دهد.

در افرادي که از قبل مشکلات کليوي دارند، اين التهاب مي‌تواند روند پيشرفت بيماري را سريع‌تر کند و باعث شود عملکرد کليه‌ها زودتر کاهش يابد.

اثر غيرمستقيم استرس بر کليه‌ها

پزشکان تأکيد مي‌کنند استرس فقط از مسيرهاي فيزيولوژيک به کليه‌ها آسيب نمي‌زند، بلکه از طريق تغيير سبک زندگي نيز نقش مهمي در اين روند دارد. افرادي که تحت فشار رواني قرار دارند، بيشتر دچار بي‌خوابي مي‌شوند، کمتر تحرک دارند و گاهي به مصرف غذاهاي پرنمک يا ناسالم روي مي‌آورند. برخي نيز ممکن است مصرف سيگار را افزايش دهند يا مصرف آب کافي را فراموش کنند.

هر يک از اين عوامل به‌تنهايي مي‌تواند سلامت کليه‌ها را تهديد کند و وقتي چند عامل در کنار هم قرار بگيرند، خطر بيشتر مي‌شود.

چه کساني بايد بيشتر مراقب باشند؟

متخصصان معتقدند؛ همه افراد بايد استرس را جدي بگيرند، اما برخي گروه‌ها نياز به مراقبت بيشتري دارند.

افرادي که فشار خون بالا دارند، مبتلايان به ديابت، کساني که سابقه بيماري کليوي در خانواده دارند يا کساني که به دليل شرايط شغلي يا خانوادگي در معرض استرس‌هاي مداوم هستند، در صورت کنترل نکردن فشارهاي رواني ممکن است بيشتر در معرض آسيب قرار بگيرند.

براي اين افراد، مديريت استرس نه‌تنها يک توصيه عمومي براي آرامش رواني، بلکه بخشي از مراقبت از سلامت جسمي به شمار مي‌رود.

نشانه‌هايي که بايد جدي گرفته شوند

کليه‌ها معمولاً تا زماني که آسيب قابل توجهي نبينند، علامت واضحي ايجاد نمي‌کنند. با اين حال، برخي نشانه‌ها مي‌توانند زنگ خطر باشند؛ نشانه‌هايي مانند خستگي مداوم، ورم دست و پا، تغيير در ميزان يا رنگ ادرار، يا افزايش فشار خون از جمله اين عوامل هستند.

پزشکان توصيه مي‌کنند در صورت مشاهده چنين علائمي، به‌ويژه اگر فرد در معرض استرس‌هاي شديد قرار دارد، بررسي پزشکي به تأخير نيفتد.

آرامش، بخشي از مراقبت از کليه‌ها

کارشناسان سلامت معتقدند همان‌طور که تغذيه مناسب و نوشيدن آب کافي براي کليه‌ها ضروري است، مديريت استرس نيز بايد به عنوان بخشي از مراقبت روزمره در نظر گرفته شود.

فعاليت بدني منظم، خواب کافي، کاهش مصرف نمک، گفت‌وگو با دوستان يا اعضاي خانواده و اختصاص زماني براي استراحت ذهني از جمله راهکارهايي است که مي‌تواند به کاهش فشار رواني کمک کند.

کليه‌ها اندام‌هايي هستند که بي‌وقفه کار مي‌کنند و معمولاً تا زماني که آسيب جدي نبينند، صدايي از خود بلند نمي‌کنند. شايد به همين دليل است که پزشکان مي‌گويند توجه به سلامت روان، تنها به معناي داشتن ذهني آرام نيست بلکه راهي براي محافظت از اندام‌هاي حياتي بدن، از جمله کليه‌ها مي باشد.