75 گونه جانوري ايران در ليست «سرخ» انقراض

مرضيه موسوي همزمان با روز جهاني گونه‌هاي در معرض خطر انقراض (سومين جمعه ماه مي مصادف با 28 ارديبهشت) در گفت و گو با ايسنا اظهارکرد: از 1036 گونه مهره دار جانوري کشور شامل 209 گونه پستاندار، 560 گونه پرنده، 242 گونه خزنده و 25 گونه دوزيست، 75 گونه در ليست سرخ اتحاديه بين‌المللي حفاظت از طبيعت  (IUCN)  در سال 2022 قرار گرفته‌اند. گونه‌ها در اين ليست در سه طبقه در وضعيت بحراني، در خطر انقراض و آسيب‌پذير قرار دارند.

وي با اشاره به تفاوت طبقه‌بندي گونه‌ها در ليست ملي با ليست IUCN گفت: برخي گونه‌ها ماند خرس سياه در ليست جهاني در رده آسيب‌پذير طبقه‌بندي شوند ولي در ليست ملي در طبقه وضعيت بحراني قرار دارند. نگاه جهاني به گونه‌ها با رويکرد ملي متفاوت است. آسيب‌هاي درون زيستگاه براي اين گونه‌ها بيشتر است. جزييات در دسترس ما درباره جمعيت و زيستگاه آن گونه بيشتر است و براي ما اهميت مضاعفي دارد بنابراين آن را در طبقه بحراني قرار مي‌دهيم تا براي افزايش حفاظت از آن بتوانيم اعتبار بگيريم.

کارشناس دفتر حفاظت و مديريت حيات وحش سازمان حفاظت محيط زيست اضافه کرد: مبناي عملکرد و دريافت اعتبار فهرست ملي است البته اين فهرست و فهرست IUCN نزديک به هم هستند. ما گونه‌هاي در وضعيت بحراني و در خطر انقراض را در يک طبقه قرار داده‌ايم چون اگر بخواهيم بر مبناي طبقه‌بندي IUCN عمل کنيم بايد جزييات بيشتري مانند اندازه دقيق گستره جغرافيايي گونه‌ها و ميزان دقيق جمعيت آن‌ها را داشته باشيم. ما چنين جزيياتي را براي گونه‌هايمان نداريم بنابراين گونه‌هاي در وضعيت بحراني و در خطر انقراض را در يک طبقه و گونه‌هاي حمايت شده و حفاظت شده را در يک طبقه ديگر قرار داده‌ايم.

وي با بيان اينکه بيش از 50 گونه ايران در طبقه در خطر انقراض و حدود 250 گونه در طبقه حمايت شده و حفاظت شده قرار دارند، گفت: بيش از 44  هزار گونه اعم از مهره‌دار، بي‌مهره، گياهي و ... در جهان در خطر انقراض هستند که 28 درصد از کل گونه‌هاي ارزيابي شده در جهان را تشکيل مي‌دهند.

موسوي در پاسخ يه اين پرسش که بيشتر گونه‌هاي در معرض انقراض در کدام کشورها زيست مي‌کنند، توضيح داد: اين گونه‌ها بيشتر در کشورهاي درحال توسعه هستند. اين کشورها با مشکلات شديد مالي و فقر مواجه و توسعه آن‌ها ناپايدار است علاوه بر آن تنوع گونه‌اي به علت برخورداري از اکوسيستم‌هاي متنوع در اين کشورها زياد است مانند کشورهاي قاره آمريکا و حتي آسيا. اروپا تنوع گونه‌اي زيادي ندارد ولي داشته‌هاي خود را به‌خوبي حفظ مي‌کنند.

وي اضافه کرد:ايران کشوري است که چهارراه بين آفريقا، اسيا و اروپا محسوب مي‌شود و از شمال غرب به اروپا، از غرب به آفريقا و از شرق به آسيا راه دارد. اين وضعيت جغرافيايي موجب تنوع اقليمي شده است.

اين کارشناس دفتر حفاظت و مديريت حيات وحش سازمان حفاظت محيط زيست درباره در خطر انقراض‌ترين گونه‌هاي جانوري ايران گفت: ميش‌مرغ و يوزپلنگ آسيايي به مراتب وضعيت بدتري دارند، به‌گونه‌اي که حدود 19 قطعه ميش‌مرغ و 25 فرد يوز در کشور شمارش شده‌اند البته اقداماتي براي افزايش جمعيت اين گونه‌ها در حال انجام است.

وي با اشاره به برخي از اقدامات سازمان محيط زيست براي حفاظت از يوزپلنگ آسيايي اظهارکرد: تلاش مي‌شود زيستگاه يوز در توران و مياندشت و مناطق همجوار آن را امن کنيم. يوز گونه‌اي است که خيلي بين مناطق مختلف در حال مهاجرت است و همين خصلت موجب آسيب ديدن آن مي‌شود چون خارج از زيستگاه‌هاي حفاظت شده امنيتي وجود ندارد و طعمه کافي نيست بنابراين تلاش مي‌شود که مناطق همجوار توران و مياندشت و کريدورهايي که بين اين مناطق وجود دارد،‌حفاظت شود و با انجام اقداماتي ميزان طعمه افزايش يابد.

موسوي اضافه کرد: سازمان محيط زيست در تلاش براي جلب مشارکت بخش خصوصي و جوامع محلي و ايجاد معيشت پايدار است و قرار است در قالب‌هايي مانند قرق‌هاي اختصاصي زيستگاه را حفاظت کنند تا امن شود تا اگر يوزي از منطقه خارج شده است، تلف نشود.

اين کارشناس دفتر حفاظت و مديريت حيات وحش سازمان حفاظت محيط زيست با بيان اينکه افزايش نيروها براي حفاطت فيزيکي براي حفظ و ارتقاي امنيت زيستگاه‌هاي يوز در دستور کار است، اظهارکرد: ايمن سازي جاده عباس آباد پيگيري مي‌شود. تامين روشنايي جاده در حدي انجام شده است و مجاب شدن وزارت راه براي انجام اين کار قدم مثبتي براي حفاظت از يوز است فنس کشي حاشيه جاده عباس‌ابد هم تا حدي انجام شده است ولي اعتباري براي ادامه اين کار هنوز تخصيص داده نشده است.

وي با بيان اينکه سازمان‌هاي مختلف براي حفاظت از گونه‌ها با سازمان حفاظت محيط زيست همکاري لازم را نمي‌کنند،‌ گفت: متاسفانه سازمان حفاظت محيط زيست به تنها متولي حفاظت از حيات وحش تبديل شده است و اين تنهايي موجب شده که مدام با ارگان‌هاي دخيل در زيستگاه‌ها به‌نوعي تعامل کند تا بتواند حق حيات وحش را بگيرد.

موسوي تاکيد کرد: گونه‌اي مثل يوزپلنگ، ميش‌مرغ و هوبره فقط متعلق به سازمان حفاظت محيط زيست نيستند بلکه يک ميراث طبيعي و ملي است و همه براي حفاظت از آن بايد احساس وظيفه کنند اما متاسفانه اين موضوع خيلي کمرنگ است و بيشتر نگاه بخشي دارند و حق حيات وحش در زيستگاه را ناديده مي‌گيرند.

وي درباره عوامل موثر بر معرض خطر انقراض رفتن يک گونه گفت: تخريب زيستگاه يکي از عوامل موثر بر انقراض يک گونه است که شکل‌هاي مختلفي دارد. جاده‌کشي، معدن‌کاوي، چراي بي‌رويه، تغيير کاربري اراضي  آسيب زيادي به زيستگاه‌هاي حيات وحش مي‌زنند و از هم‌گسيختگي زيستگاه و جزيره‌اي شدن آن به‌صورتي که گونه در زيستگاه اسير مي‌شود را در پي دارد، در نتيجه براي جفت‌يابي و پيدا کردن طعمه دچار مشکل مي‌شود. به عنوان نمونه گوشتخواران به قلمروهاي وسيعي براي زيست نياز دارند و آن‌ها بسيار از جزيره‌اي شدن زيستگاه آسيب زيادي مي‌بينند.

اين کارشناس دفتر حفاظت و مديريت حيات وحش سازمان حفاظت محيط زيست ادامه داد: خشکسالي هم موجب شده تا غذايي براي گونه‌هاي علفخوار باقي نماند. با کاهش جمعيت علفخواران، جمعيت گوشتخوار آسيب مي‌بيند چراکه علفخواران طعمه گوشتخواران هستند. با کاهش طعمه، گوشتخواران از منطقه زيست خود خارج و به مناطق مسکوني براي شکار دام نزديک مي‌شود، در نتيجه بين انسان و دام تعارض ايجاد مي‌شود و انسان براي کاهش تعارض ممکن است که به استفاده از سموم و تله‌گذاري روي بياورد. در نتيجه حيوانات تلف مي‌شوند.

وي با اشاره به تلفات جاده‌اي حيات وحش گفت: حدود 50 درصد از تلفات گوشتخواران مرتبط با تصادفات جاده‌اي حاشيه مناطق حفاظت شده است چراکه حيوانات مجبور به خروج از زيستگاه مي‌شوند و تصادف مي‌کنند.

موسوي با بيان اينکه سگ‌هاي گله بلاصاحب به معضلي جدي براي گونه‌هاي جانوري تبديل شده‌اند، گفت: گربه پالاس در ارتفاعات زندگي مي‌کند. بر اساس نتيجه يک بررسي، سگ گله يکي از تهديدات اصلي اين گونه است.

وي با اشاره به اختلاط ژني برخي گونه‌ها اظهارکرد: با جفت‌گيري سگ با گرگ خاکستري، گرگاس متولد مي‌شود. اين اختلاط موجب از دست رفتن خلوص ژنتيک حيات وحش مي‌شود. در حال حاضر گرگ خاکستري اگرچه گونه‌اي حفاظت شده است ولي بايد توجه بيشتري به آن بکنيم. گربه اهلي هم در عمق مناطق زيست‌محيطي وجود دارد و با گربه وحشي جفت‌گيري مي‌کند و در نتيجه خلوص ژنتيک گربه وحشي را از بين مي‌برد. به همين علت کارشناسان و فعالان محيط زيست نسبت به خودداري از غذادهي به گربه‌ها و سگ‌ها توصيه مي‌کنند و در درازمدت آسيب‌هاي وارد شده به حيات وحش بر اثر اين اختلاط ژنتيک مشخص مي‌شود.

اين کارشناس دفتر حفاظت و مديريت حيات وحش سازمان حفاظت محيط زيست گونه‌هاي مهاجم را يکي از تهديدات گونه‌هاي بومي جانوري برشمرد و گفت: راکون و نوتريا گونه‌هاي مهاجم هستند. راکون حتي در تهران ديده شده است و در خيلي از زيستگاه‌هاي استان گيلان راکون وجود دارد. ماهي تيلاپيا هم يک گونه غيربومي است که درباره اين گونه با شيلات مساله داريم چون با ورود آن به اکوسيستم‌هاي آبي کشور، گونه‌هاي آبزي بومي آسيب مي‌بينند.

موسوي در پايان اظهارکرد: ميمون «رزوس» هم يک گونه مهاجم است. اين گونه‌ها به‌صورت قاچاق وارد کشور مي‌شوند. کساني که آن‌ها را مي‌خرند؛ ممکن است پس از مدتي از اين گونه‌ها خسته مي‌شوند و آن‌ها را يا به کلينيک حيات وحش يا ادارات کل محيط زيست استان‌ها تحويل مي‌دهند يا در طبيعت رها مي‌کنند و به گونه‌هاي بومي آسيب مي‌زنند.