گام راهبردي تهران براي مهار ناترازي در زمستان

هم‌اکنون ناترازي گاز در کشور با توجه به نزديکي فصل سرما، به يکي از موضوعات بنيادين و اساسي تبديل شده و کارشناسان حوزه انرژي متفق‌القول بر اين باورند که بايد هرچه سريع‌تر نسبت به علاج و رفع اين عارضه تدابير مقتضي اتخاذ شود. همچنين با پيش‌بيني تشديد کسري و افزايش ناترازي به حدود 100 ميليون مترمکعب در روز نسبت به مازاد موجود در فصل سرد، کشور با چالش‌هاي محسوسي در تأمين پايدار سوخت بخش‌هاي مهم اقتصادي، صنايع راهبردي و نيروگاه‌هاي توليد برق روبه‌روست. در چنين موقعيتي، اتخاذ رويکرد مديريت هوشمندانه تقاضا در کنار تأمين منابع جايگزين از مبادي خارجي، تنها راهبرد عملياتي براي پيشگيري از اختلال در چرخه توليد صنعتي و حفظ رفاه عمومي و آرامش شبکه خانگي در ايام سرماي شديد قلمداد مي‌شود.

زمينه‌سازي حقوقي و تفاهمات مشترک تهران و مسکو

بررسي سير تاريخي اين مذاکرات نشان مي‌دهد که پايه‌هاي فني و حقوقي اين تعامل گسترده پيش‌تر پي‌ريزي شده است؛ به‌طوري‌که در بهمن‌ماه سال 1404، محسن پاک‌نژاد، وزير وقت نفت، در جريان نشست خبري نوزدهمين کميسيون مشترک همکاري‌هاي اقتصادي جمهوري اسلامي ايران و فدراسيون روسيه اعلام کرده بود که اين رويداد برگزار و سند نهايي به همراه مجموعه‌اي از تفاهم‌هاي مشترک به امضا رسيده است. وزير وقت نفت با يادآوري تلاش‌هاي صورت‌گرفته افزوده بود که کارگروه‌هاي تخصصي در نشست‌هاي فشرده و طولاني موفق شدند سند جامع نهايي را تنظيم کنند و کميسيون مشترک، مسيري مطمئن را فراهم ساخته است تا بتوان از ظرفيت‌هاي بسيار گسترده موجود در حوزه همکاري‌هاي اقتصادي و انرژي بهره‌برداري کرده و تعهدات را وارد چرخه عمل نمود.

پاک‌نژاد در همان مقطع صراحتاً خاطرنشان کرد که نقطه قوت و ويژگي برجسته اين نشست، گذار بنيادين از تفاهم‌نامه‌هاي اوليه به حوزه اجراست؛ امري که دستاوردي قابل ملاحظه و برجسته در مقطع حساس کنوني و شرايط ويژه بين‌المللي ارزيابي مي‌شد. وي در پاسخ به پرسش خبرنگار مهر پيرامون لزوم خريد گاز عليرغم رکوردشکني‌هاي داخلي تشريح کرد که در ارتباط با صادرات گاز روسيه به ايران، پرونده توافقات تقريباً به پايان رسيده و تنها يکي دو بند فني و تشريفاتي در مفاد باقي مانده که اميد است به امضاي قرارداد نهايي منتج شود. او خاطرنشان ساخت که با وجود ثبت عملکرد مطلوب در بخش برداشت و عبور توليد گاز پارس جنوبي از مرز 727 ميليون مترمکعب در روز، شدت ناترازي و ابعاد تقاضاي داخلي به گونه‌اي رقم خورده است که کشور ناگزير بايد واردات گاز از روسيه را به‌صورت جدي دنبال کند. وي همچنين با اشاره به معاهده مشارکت راهبردي دوجانبه تأکيد ورزيده بود که اين چارچوب حقوقي زمينه همکاري‌ها را فراهم کرده و ايران از سرمايه‌گذاري و حضور فعال شرکت‌هاي روسي در توسعه ميدان‌هاي نفتي و گازي به‌گرمي استقبال مي‌کند.

جزييات قرارداد ژنرال فريم‌ورک و روند نهايي‌سازي قيمت

ابعاد عملياتي و مهندسي اين مبادلات گازي نيز پيش از اين در اظهارات مديران ارشد صنعت تشريح گرديده بود؛ به‌طوري‌که در بهمن سال 1404 سعيد توکلي، مديرعامل شرکت ملي گاز ايران، در گفتگو با خبرنگار مهر پرده از جزئيات اين مذاکرات برداشت و تصريح کرد که گفتگوها با طرف روسي بر سر قرارداد موسوم به «ژنرال فريم‌ورک» وارد مرحله نهايي شده است. مديرعامل شرکت ملي گاز در توضيحات خود تأکيد کرد که تمامي شاخص‌ها و محورهاي تخصصي، اعم از ابعاد فني، مقررات حقوقي، جانمايي ترمينال‌ها، تدوين ترم‌شيت‌ها و شرايط قراردادي به‌طور کامل در کارگروه مشترک بسته شده و تنها متغير باقيمانده، تعيين قيمت نهايي و توافق بر سر سازوکار تسويه مالي است.

توکلي در تشريح مفاد و سازوکار اجرايي يادآور شده بود که اعلام رسمي نرخ منوط به جمع‌بندي نهايي در سطوح عالي بالادستي و تعيين سقف دقيق حجم وارداتي خواهد بود. بر اساس مدل اوليه، فرايند ورود گاز در قالب دو فاز 550 واحدي سازماندهي شده که در گام اول تمامي اسناد و ترم‌شيت‌ها تکميل گرديده و يک قرارداد اجرايي کوتاه‌مدت به‌منظور تست، راستي‌آزمايي فني و سنجش شيوه پرداخت در آستانه نهايي‌شدن قرار گرفته است. وي يادآور شد که مذاکرات در چارچوب تخصصي و از طريق کارگروه شرکت گازپروم هدايت مي‌گردد و محور تمرکز آن بر دريافت پايدار جريان گاز استوار است.

ضرورت اتصال شبکه شمالي و موازنه عرضه و تقاضا

کارشناسان اقتصادي بر اين باورند که فعال‌سازي و تقويت راهبرد واردات گاز از همسايگان شمالي يعني روسيه و ترکمنستان، پاسخي راهبردي و فوري به دغدغه‌هاي فصل سرما است. ايجاد توازن ميان سوخت‌رساني به نيروگاه‌ها، چرخش چرخ کارخانجات و گرمايش بخش خانگي مستلزم آن است که فرايند تزريق گاز بدون فوت وقت کليد بخورد. اين سازوکار نه‌تنها تداوم فعاليت صنايع را بدون اعمال خاموشي‌هاي گسترده ميسر مي‌سازد، بلکه مانع از هدررفت منابع و آسيب به توليد ناخالص داخلي در ماه‌هاي بحراني سال خواهد شد. مديريت بحران گاز در سال 1405، مستلزم نگاهي ترکيبي است تا در کنار صيانت از شبکه داخلي، توان ديپلماتيک و جغرافيايي کشور نيز احيا شود.

تعادل ميان توليد و رفاه؛ مهار تبعات آسيب به زيرساخت‌ها

در همين راستا فرشاد جامع، کارشناس مسائل انرژي، در تشريح اهميت راهبردي شروع واردات گاز از مرزهاي شمالي براي پر کردن شکاف‌هاي انرژي عنوان کرد: رخدادها و صدمات وارده به زيرساخت‌هاي پالايشي و خطوط گازي در پارس جنوبي، حجم ناترازي گاز در کشور را به مرز نگران‌کننده در فصل سرما رسانده است. اين واقعيت تلخ، فرآيند تأمين سوخت نيروگاه‌ها، چرخه توليد صنعتي و شبکه گرمايشي خانوارها را در آستانه زمستان سال 1405 در موقعيت حساسي قرار داده و لذا آغاز فوري واردات از مبادي ترکمنستان و روسيه ضرورت راهبردي اجتناب‌ناپذيري است که بايد در صدر برنامه‌هاي جاري کشور تثبيت شود.

اين صاحب‌نظر حوزه انرژي تصريح کرد: با بازگشايي مسير واردات از ترکمنستان و تعميق تعاملات با مسکو، مي‌توان افزون بر پر کردن مخازن ذخيره‌سازي، زمينه سوآپ و بازصادرات به مقاصد پرتقاضايي نظير هند را مهيا کرد؛ امري که نقشي تاريخي براي ارتقاي وزن ژئوپليتيک کشور رقم خواهد زد. وي با اشاره به دستاوردهاي چندبعدي اين رويکرد تأکيد ورزيد: در بعد ديپلماسي انرژي، مناسبات گازي با همسايگان شمالي، پيوندهاي متقابل اقتصادي را چنان تحکيم مي‌بخشد که ريسک‌هاي سياسي تقليل يافته و جايگاه کشور از يک متقاضي منفعل، به يک شريک استراتژيک، تنظيم‌کننده جريان انرژي و يک هاب منطقه‌اي تغيير خواهد يافت.

فرصت‌هاي تحريمي و خلق درآمد پايدار از مسير سوآپ

در مختصات بين‌المللي کنوني، شرايط ويژه بازار جهاني گاز زمينه‌ساز منافع متعددي براي اقتصاد ملي است. در مقطعي که فدراسيون روسيه تحت تأثير تحريم‌هاي گسترده بين‌المللي در پي بازارهاي تازه است و ترکمنستان نيز محدوديت‌هاي فراواني براي اتصال به شبکه مصرف اروپايي تجربه مي‌کند، ايران مي‌تواند با اتکا به موقعيت ممتاز ترانزيتي و خطوط لوله موجود، نقش نقطه اتصال را بر عهده بگيرد. جذب گاز سرگردان شمال و هدايت آن از کريدور جنوبي به سمت شبه‌قاره هند، جريان مطمئني از نقدينگي ارزي را به بدنه مالي کشور هدايت کرده، وابستگي متقابل ميان سه بازيگر مهم يعني ايران، روسيه و هند را عميق‌تر ساخته و آسيب‌پذيري‌هاي ژئواکونوميک ناشي از فشارهاي خارجي را به کمترين ميزان ممکن خواهد رساند.

در نهايت، همگرايي تحولات ديپلماتيک با حضور سران کشور در مسکو و عضويت فعال در جي‌ئي‌سي‌اف، موقعيتي طلايي جهت بستن قراردادهاي معوق ايجاد کرده است. بازنگري در راهبردهاي گازي و تلفيق ابزار واردات با ديپلماسي فعال منطقه‌اي، نه‌تنها متضمن عبور بي‌دغدغه از شرايط سخت زمستاني است، بلکه بستري فراهم مي‌سازد تا زيرساخت‌هاي انرژي ملي بار ديگر به‌عنوان شاهراهي حياتي در نقشه تجارت منطقه تثبيت گردند.

منبع: خبرگزاري مهر