کشورهاي پيشرفته براي کپي کردن پهپادهاي ايراني صف کشيدند

عيسي زارع‌پور، وزير سابق ارتباطات و فناوري اطلاعات در گفت و گويي تلويزيوني به تشريح لايه‌هاي مختلف هوش مصنوعي، فرصت‌ها و چالش‌هاي آن و ضرورت تعيين راهبرد کشور براي حضور مؤثر در اين عرصه پرداخت.

زارع‌پور با اشاره به فرصت‌ها و تهديدهاي هوش مصنوعي گفت: از ابتداي مطرح‌شدن و رواج هوش مصنوعي در جهان، کارشناسان اين حوزه بر اين موضوع تأکيد داشتند که هوش مصنوعي شمشيري دولبه است؛ از يک سو فرصت‌هاي بي‌نظيري براي پيشرفت فناوري، رشد اقتصادي و تحول در حوزه‌هاي مختلف ايجاد مي‌کند و از سوي ديگر مي‌تواند تهديدها و چالش‌هايي به همراه داشته باشد.

وي افزود: امروز هوش مصنوعي به موضوعي رايج در کشور تبديل شده و حوزه‌هاي مختلفي از جمله آموزش، صنعت و پزشکي را تحت تأثير قرار داده است. اين فناوري مي‌تواند موتور محرک رشد اقتصادي و تحولات فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي باشد و اتفاقات بزرگي را در جامعه جهاني رقم بزند.

زارع‌پور با اشاره به تغيير سبک زندگي مردم در پي گسترش هوش مصنوعي اظهار کرد: امروزه بسياري از مردم پيش از مراجعه به پزشک، ابتدا پرسش‌هاي خود را با مدل‌هاي زباني بزرگ مطرح مي‌کنند و سپس با اطلاعاتي که به دست آورده‌اند، به پزشک مراجعه مي‌کنند. اين موضوع نشان مي‌دهد که هوش مصنوعي به‌تدريج در حال تغيير شيوه زندگي و فعاليت‌هاي روزمره مردم است و بسياري از کسب‌وکارها نيز از اين تحولات تأثير مي‌پذيرند.

وزير سابق ارتباطات يکي ديگر از چالش‌هاي اين فناوري را جمع‌آوري گسترده داده‌هاي کاربران دانست و گفت: مردم اطلاعات زيادي، حتي خصوصي‌ترين داده‌هاي خود را، در اختيار مدل‌هاي زباني بزرگ قرار مي‌دهند. اين مسئله از جمله موضوعاتي است که بايد به‌طور جدي مورد توجه قرار گيرد.

وي در ادامه با تأکيد بر ضرورت بررسي راهکارهاي ارتقاي توان جمهوري اسلامي ايران در حوزه هوش مصنوعي گفت: پيش از آنکه درباره راهکارهاي تقويت توان کشور در اين حوزه صحبت کنيم، بايد شناخت دقيق‌تري از خود فناوري و لايه‌هاي مختلف آن داشته باشيم تا مشخص شود ايران در کدام بخش‌ها مي‌تواند مزيت نسبي ايجاد کند.

زارع‌پور با تشريح لايه‌هاي مختلف هوش مصنوعي توضيح داد: در پايين‌ترين لايه، زيرساخت‌هاي پردازشي عظيمي قرار دارند که طي سال‌هاي اخير توسعه يافته‌اند. اين زيرساخت‌ها با استفاده از پردازنده‌هاي گرافيکي (GPU) قادرند در هر ثانيه حجم بسيار زيادي از دستورالعمل‌ها را پردازش کنند؛ ظرفيتي که در نسل‌هاي جديد اين پردازنده‌ها افزايش چشمگيري داشته است.

وي ادامه داد: در حال حاضر، بخش عمده اين زيرساخت‌هاي پردازشي در اختيار شرکت‌هاي آمريکايي است و شرکت‌هاي چيني نيز فعاليت‌هاي گسترده‌اي را براي توسعه توان خود در اين زمينه آغاز کرده‌اند.

وزير سابق ارتباطات با اشاره به نقش زيرساخت‌هاي ارتباطي و ابري در توسعه هوش مصنوعي گفت: پس از زيرساخت‌هاي پردازشي، زيرساخت‌هاي ابري و ارتباطي قرار دارند که امکان اتصال کاربران و سامانه‌ها به ظرفيت‌هاي پردازشي مستقر در نقاط مختلف جهان را فراهم مي‌کنند.

وي افزود: لايه بعدي، مدل‌هاي پايه و مدل‌هاي زباني بزرگ هستند. اين مدل‌ها در ابتدا عمدتاً بر پردازش متن متمرکز بودند، اما اکنون مدل‌هاي چندوجهي يا مولتي‌مدال مي‌توانند متن، تصوير، ويدئو و صوت را تحليل کنند و با استفاده از زيرساخت‌هاي پردازشي قدرتمند، اطلاعات گسترده‌اي را در اختيار کاربران قرار دهند.

زارع‌پور با اشاره به تحول چشمگير هوش مصنوعي در يک دهه اخير گفت: قابليت‌هاي پردازشي و تحليلي که امروز در اختيار داريم، با امکانات گذشته قابل مقايسه نيست. به ياد دارم که در سال‌هاي 1379 و 1380، در دوره کارشناسي، درس هوش مصنوعي را مي‌گذرانديم، اما آنچه امروز شاهد آن هستيم، تحول بسيار بزرگي در اين حوزه است.

وي ادامه داد: در لايه‌هاي بالاتر، ابزارهاي تخصصي و مدل‌هاي کوچک‌تر براي کاربردهاي مشخص طراحي شده‌اند؛ از توليد تصوير و ويدئو گرفته تا استفاده در حوزه‌هاي تخصصي و صنعتي. در نهايت نيز به لايه کاربرد مي‌رسيم؛ جايي که هوش مصنوعي در اختيار کاربران و متخصصان حوزه‌هاي مختلف قرار مي‌گيرد.

وزير سابق ارتباطات در تشريح مسير پيش‌روي ايران براي تقويت جايگاه خود در حوزه هوش مصنوعي گفت: ابتدا بايد مشخص کنيم که از توسعه اين فناوري چه هدفي داريم. آيا مي‌خواهيم به بهره‌بردار خوبي از هوش مصنوعي تبديل شويم يا قصد داريم در لايه‌هاي مختلف اين فناوري نيز توانمندي ايجاد کنيم؟

زارع‌پور با اشاره به رويکرد نخست اظهار کرد: يک نگاه اين است که ايران به بهره‌بردار خوبي از هوش مصنوعي تبديل شود؛ به اين معنا که مهندسان، پزشکان، جراحان، معلمان و متخصصان حوزه‌هاي مختلف بتوانند از اين فناوري براي افزايش دانش، بهبود کيفيت داده‌ها و ارتقاي عملکرد خود استفاده کنند.

وي افزود: در اين رويکرد، کاربر پرسش خود را مطرح مي‌کند و سامانه هوش مصنوعي با تحليل حجم گسترده‌اي از اطلاعات، پاسخ مناسب را در اختيار او قرار مي‌دهد. به اين ترتيب، امکان ايجاد تحول در بخش‌هاي مختلف فراهم مي‌شود.

زارع‌پور با تأکيد بر نقش هوش مصنوعي در افزايش بهره‌وري گفت: يکي از کارکردهاي مهم اين فناوري، افزايش بهره‌وري در حوزه‌هاي مختلف، بالا بردن دقت فعاليت‌ها و افزايش سرعت انجام کارهاست. بنابراين، اگر بخواهيم توان جمهوري اسلامي ايران را در حوزه هوش مصنوعي ارتقا دهيم، يکي از مسيرها اين است که از اين فناوري در بخش‌هايي مانند صنعت، معدن، کشاورزي و پزشکي استفاده کنيم تا بهره‌وري و رقابت‌پذيري کشور افزايش يابد.بخش‌هايي مانند صنعت، معدن، کشاورزي و پزشکي استفاده کنيم تا بهره‌وري و رقابت‌پذيري کشور افزايش يابد.

داده؛ نفت جديد دنياي هوش مصنوعي

عيسي زارع‌پور، وزير سابق ارتباطات و فناوري اطلاعات، با تأکيد بر ضرورت شناخت جايگاه ايران در زنجيره ارزش هوش مصنوعي گفت: براي اينکه بتوانيم در اين فناوري مهم سهمي داشته باشيم، ابتدا بايد بدانيم در چه موقعيتي قرار داريم و در کدام بخش‌ها مي‌توانيم پيشرفت کنيم. شناخت مسئله، بخشي از حل مسئله است و بدون شناخت دقيق فضاي فعاليت، نمي‌توان براي پيشرفت در آن برنامه‌ريزي کرد.

وي با اشاره به اهميت داده در توسعه هوش مصنوعي افزود: سوخت اصلي هوش مصنوعي، داده است. امروز داده همان نقشي را در دنياي فناوري ايفا مي‌کند که نفت در گذشته داشت؛ سرمايه‌اي عظيم که با استفاده از زيرساخت‌هاي پردازشي قدرتمند مي‌توان آن را تحليل کرد و به نتايج دقيق‌تري رسيد.

قانون برنامه هفتم براي استفاده از هوش مصنوعي چه تکليفي تعيين کرده است؟

وزير سابق ارتباطات با اشاره به ضرورت استفاده از هوش مصنوعي براي افزايش بهره‌وري کشور اظهار کرد: يکي از مسيرهاي پيش‌روي ايران اين است که به بهره‌بردار خوبي از اين فناوري تبديل شود. در همين راستا، با همکاري نمايندگان مجلس، احکام مناسبي در قانون برنامه هفتم توسعه پيش‌بيني شده است.

زارع‌پور ادامه داد: بر اساس احکام اين قانون، دستگاه‌هاي اجرايي مکلف شده‌اند برنامه‌هاي خود را براي استفاده از فناوري‌هاي نوين، از جمله هوش مصنوعي، تدوين کنند و به دولت ارائه دهند. هدف اين است که دستگاه‌ها مشخص کنند چگونه مي‌توانند با بهره‌گيري از اين فناوري‌ها، بهره‌وري و سرعت انجام کارها را افزايش دهند و رضايت مردم و ارباب‌رجوع را بهبود ببخشند.

وي با بيان اينکه بسياري از کشورها نيز چنين رويکردي را دنبال مي‌کنند، گفت: استفاده از هوش مصنوعي در دستگاه‌هاي اجرايي مي‌تواند به تحول در عملکرد بخش‌هاي مختلف منجر شود، اما مسئله اين است که آيا صرفاً بهره‌بردار خوبي بودن براي کشور کافي است؟

چرا ايران نبايد فقط مصرف‌کننده هوش مصنوعي باشد؟

زارع‌پور با تأکيد بر ضرورت حضور ايران در لايه‌هاي عميق‌تر فناوري هوش مصنوعي تصريح کرد: اگر صرفاً به بهره‌برداري از اين فناوري بسنده کنيم، کشور را به زيرساخت‌هايي وابسته مي‌کنيم که در اختيار ما نيستند. در اين شرايط، ما نقشي در زنجيره توسعه فناوري نخواهيم داشت و حتي ممکن است روزي امکان استفاده از اين ظرفيت‌ها نيز از ما گرفته شود.

وي با اشاره به تأکيد رهبر شهيد انقلاب بر ضرورت ورود به لايه‌هاي عميق هوش مصنوعي گفت: ايران نبايد صرفاً بهره‌بردار اين فناوري باشد، بلکه بايد به لايه‌هاي عميق‌تر آن ورود کند. رقابت در اين حوزه هنوز به پايان نرسيده و ما مي‌توانيم با تکيه بر توان داخلي، در بخش‌هايي از اين زنجيره نقش‌آفريني کنيم.

وزير سابق ارتباطات افزود: هدف اين است که علاوه بر توسعه توانمندي‌هاي داخلي، در زنجيره ارزش جهاني هوش مصنوعي نيز سهم داشته باشيم. چنين حضوري از يک سو وابستگي کشور را کاهش مي‌دهد و از سوي ديگر، اين امکان را فراهم مي‌کند که ايران به بازيگري مؤثر در اين حوزه تبديل شود.

ايران در کدام بخش از زنجيره هوش مصنوعي مي‌تواند رقابت کند؟

زارع‌پور با اشاره به رقابت گسترده جهاني در حوزه هوش مصنوعي اظهار کرد: براي ورود مؤثر به اين عرصه، بايد بخش‌هايي را شناسايي کنيم که امکان ايجاد مزيت در آنها وجود دارد. براي مثال، در لايه زيرساخت‌هاي پردازشي، شرکت‌هاي آمريکايي اکنون جايگاه مسلطي دارند و رقابت سنگيني نيز ميان آمريکا و چين در جريان است.

وي ادامه داد: توسعه زيرساخت‌هاي پردازشي و توليد پردازنده‌هاي گرافيکي به سرمايه‌گذاري عظيم و زنجيره تأمين گسترده‌اي نياز دارد. به همين دليل، شايد ورود گسترده به اين بخش براي ما دشوار باشد، اما اين به معناي ناتواني در نقش‌آفريني در ساير بخش‌هاي مرتبط نيست.

زارع‌پور با اشاره به اهميت بهينه‌سازي مصرف منابع پردازشي گفت: يکي از مسائل مهم امروز جهان اين است که براي انجام يک فعاليت مشخص، چه ميزان انرژي و چه تعداد دستورالعمل پردازشي مصرف مي‌شود. رقابت در حال شکل‌گيري است تا از سخت‌افزارهاي موجود، به شکل بهينه‌تري استفاده شود.

وي افزود: در اين زمينه، توسعه ميان‌افزارها و راهکارهاي نرم‌افزاري که بتوانند بهره‌وري زيرساخت‌هاي پردازشي را افزايش دهند، يکي از حوزه‌هايي است که ايران مي‌تواند در آن ورود کند. با تمرکز بر چنين بخش‌هايي، مي‌توانيم زمينه‌اي فراهم کنيم که توانمندي‌هاي داخلي در زنجيره جهاني هوش مصنوعي مورد استفاده قرار گيرد.

نقش نخبگان ايراني در توسعه مدل‌هاي هوش مصنوعي

وزير سابق ارتباطات در ادامه بر ضرورت ورود ايران به حوزه توسعه مدل‌هاي پايه هوش مصنوعي تأکيد کرد و گفت: در کنار زيرساخت‌هاي پردازشي، بايد در توسعه مدل‌هاي پايه نيز نقش داشته باشيم؛ چراکه در اين حوزه ظرفيت مناسبي براي خلاقيت و نوآوري وجود دارد و ايران از نيروي انساني توانمندي برخوردار است.

زارع‌پور با اشاره به نقش نيروي انساني در توسعه اين فناوري اظهار کرد: در کنار داده که خوراک اصلي هوش مصنوعي است، نيروي انساني يکي از مهم‌ترين عوامل توانمندساز اين حوزه به شمار مي‌رود؛ زيرا خلاقيت و نوآوري نقش تعيين‌کننده‌اي در پيشرفت آن دارند.

وي ادامه داد: بايد بتوانيم مدل‌هايي توسعه دهيم که با زمان پردازش کمتر، مصرف انرژي پايين‌تر و استفاده بهينه‌تر از پردازنده‌هاي گرافيکي، عملکرد و بهره‌وري مناسبي ارائه دهند. اين همان مسيري است که مي‌تواند به ايران کمک کند تا به‌جاي وابستگي صرف به فناوري‌هاي خارجي، در بخش‌هايي از زنجيره ارزش هوش مصنوعي نقش‌آفرين باشد. تا به‌جاي وابستگي صرف به فناوري‌هاي خارجي، در بخش‌هايي از زنجيره ارزش هوش مصنوعي نقش‌آفرين باشد.

دسترسي به زيرساخت پردازشي و داده، شرط توسعه هوش مصنوعي

عيسي زارع‌پور، وزير سابق ارتباطات و فناوري اطلاعات، با تأکيد بر ضرورت حمايت از نيروي انساني متخصص در حوزه هوش مصنوعي گفت: توسعه اين فناوري مي‌تواند با ايجاد تقاضا در بخش خصوصي و بخش‌هاي مختلف اقتصاد، زمينه فعاليت و انگيزه بيشتري براي نيروهاي متخصص کشور فراهم کند.

وي افزود: ايران در حوزه نيروي انساني و توليد دانش ظرفيت‌هاي قابل توجهي دارد و دانشگاه‌هاي متعددي نيز در زمينه تربيت نيروي متخصص هوش مصنوعي فعاليت مي‌کنند. با اين حال، هوش مصنوعي صرفاً يک موضوع فني نيست و بايد ابعاد مختلف آن، از جمله مسائل جامعه‌شناختي، امنيتي و اجتماعي نيز مورد بررسي قرار گيرد.

زارع‌پور با اشاره به تأثير گسترده هوش مصنوعي بر زندگي بشر اظهار کرد: اين فناوري تحولي جدي ايجاد کرده و ممکن است بتوان زندگي بشر را به دو دوره قبل و بعد از گسترش آن تقسيم کرد؛ بنابراين، بررسي پيامدهاي آن نبايد صرفاً به جنبه‌هاي فني محدود شود.

وي ادامه داد: دانشگاه‌ها، شرکت‌هاي دانش‌بنيان و نخبگان کشور براي توسعه ابزارهاي مبتني بر هوش مصنوعي و ورود به لايه‌هاي عميق‌تر اين فناوري آمادگي دارند، اما بايد براي فعاليت آنها انگيزه ايجاد کرد و به نيروهاي متخصص، به‌ويژه در شرايط پيچيده کنوني کشور، اميد داد تا بتوانند توانمندي‌هاي خود را در اين حوزه به کار بگيرند و افراد بيشتري نيز به اين مسير بپيوندند.

وزير سابق ارتباطات با اشاره به ظرفيت‌هاي سازمان هوش مصنوعي براي هماهنگ‌سازي فعاليت‌ها گفت: اميدوارم با تشکيل سازمان هوش مصنوعي و متمرکزشدن ظرفيت‌هاي موجود در کشور، زمينه لازم براي تقويت انگيزه متخصصان و هموارشدن مسير توسعه اين فناوري فراهم شود.

رقابت بر سر زيرساخت‌هاي پردازشي در داخل کشور

زارع‌پور در پاسخ به پرسشي درباره الزامات حمايت از توسعه هوش مصنوعي، از جمله تأمين منابع مالي و تسهيل مسير فعاليت متخصصان، گفت: هوش مصنوعي به مجموعه‌اي از عوامل توانمندساز نياز دارد که يکي از مهم‌ترين آنها سرمايه‌گذاري در زيرساخت‌هاي پردازشي است.

وي افزود: براي توسعه يک مدل هوش مصنوعي، گروهي از متخصصان به زيرساخت پردازشي مناسب نياز دارند، اما متأسفانه در کشور رقابتي شکل گرفته که در آن هر مجموعه‌اي به دنبال راه‌اندازي زيرساخت پردازشي اختصاصي خود است.

وزير سابق ارتباطات با اشاره به تجربه گفت‌وگو با يکي از معاونان دانشگاهي اظهار کرد: چند روز پيش يکي از معاونان دانشگاهي از برنامه خود براي راه‌اندازي يک مزرعه پردازنده گرافيکي يا GPU Farm صحبت مي‌کرد و به دنبال تأمين اعتبار براي اين کار بود؛ در حالي که ممکن است آن دانشگاه اساساً به چنين زيرساختي نياز نداشته باشد.

زارع‌پور ادامه داد: زيرساخت‌هاي پردازشي در حال حاضر منابعي کمياب در جهان هستند و حتي در صورت وجود منابع مالي و نبود محدوديت‌هاي تحريمي نيز تأمين آنها به دليل محدوديت‌هاي موجود، از جمله محدوديت‌هاي مرتبط با آمريکا، دشوار است.

وي تأکيد کرد: يکي از عوامل انگيزشي مهم براي متخصصان اين است که زيرساخت پردازشي مناسبي در کشور وجود داشته باشد و همه بتوانند به آن دسترسي پيدا کنند. در اين صورت، افراد مي‌توانند ايده‌هاي خود را که قابليت افزايش بهره‌وري و ايجاد تحول در بخش‌هاي مختلف دولتي و اقتصادي دارند، عملياتي کنند.

ادامه دارد