کشت محصولات تراريخته در جهان به 216 ميليون هکتار رسيد

رضا ميردريکوند در گفت‌وگو با ايسنا اظهار کرد: محصولات تراريخته يا «GMO» يکي از مهم‌ترين دستاوردهاي زيست‌فناوري در زمينه تأمين غذاي جمعيت جهان به شمار مي‌روند و با اهداف مشخصي از جمله افزايش عملکرد، کاهش مصرف برخي آفت‌کش‌ها، مقاومت در برابر آفات و بيماري‌ها و بهبود برخي ويژگي‌هاي کيفي توليد شده‌اند.

وي ادامه داد: در سال 2025 سطح جهاني زير کشت محصولات تراريخته به 216 ميليون هکتار رسيد که رکوردي جديد محسوب مي‌شود. 30 کشور به کشت 11 نوع مختلف از اين محصولات پرداختند که در اين ميان، سويا با 106.2 ميليون هکتار بيشترين سطح زير کشت را به خود اختصاص داد.

ميردريکوند افزود: پس از سويا، ذرت با 74.6 ميليون هکتار و پنبه با 23.6 ميليون هکتار در رتبه‌هاي بعدي سطح زير کشت محصولات تراريخته قرار داشتند.

اين دکتراي ژنتيک و بهنژادي گياهي با اشاره به روند کشت محصولات تراريخته در جهان گفت: تعداد کشورهايي که محصولات تراريخته در آنها کشت مي‌شود، از زمان معرفي نخستين ارقام تراريخته در سال 1996 دچار نوسان بوده است که بخشي از آن به توقف کشت ذرت تراريخته در برخي کشورهاي اروپايي و پايان کشت پنبه تراريخته در تعدادي از کشورها مربوط مي‌شود.

وي تصريح کرد: در سال 2025، 30 کشور اقدام به کشت محصولات تراريخته کردند و غنا جديدترين عضو اين فهرست بود که کشت لوبياي چشم‌بلبلي تراريخته را در همين سال آغاز کرد.

تفاوت محصولات تراريخته و ويرايش ژنوم

عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد خرم‌آباد با بيان اينکه ميان محصولات تراريخته و محصولاتي که از طريق ويرايش ژنوم با فناوري کريسپر توليد مي‌شوند تفاوت وجود دارد، گفت: در محصولات تراريخته، DNA خارجي با اهداف مشخص و با استفاده از روش‌هاي انتقال ژن وارد ژنوم گياه مي‌شود.

ميردريکوند افزود: توليد اين محصولات با پرسش‌هايي درباره ايمني بلندمدت، آثار احتمالي بر تنوع زيستي، پيامدهاي محيط‌زيستي و حق انتخاب آگاهانه مصرف‌کنندگان همراه بوده است. اين نگراني‌ها، صرف‌نظر از ميزان تأييد يا رد علمي آنها، در بسياري از کشورها به وضع قوانين سخت‌گيرانه‌تر و کاهش پذيرش عمومي برخي محصولات تراريخته منجر شده است.

وي ادامه داد: براي توليد محصولات تراريخته يک يا چند ژن به گياه افزوده مي‌شود تا ويژگي‌هايي مانند مقاومت در برابر تغييرات محيطي يا ماندگاري و کيفيت محصول افزايش يابد.

اين دکتراي ژنتيک و بهنژادي گياهي اظهار کرد: بر اساس شواهد علمي موجود، محصولات تراريخته‌اي که مجوز مصرف دريافت کرده‌اند، از نظر ايمني مورد ارزيابي قرار گرفته‌اند و تاکنون شواهد معتبري مبني بر اينکه اين محصولات در سطح عمومي و به‌طور ذاتي موجب آسيب به سلامت انسان مي‌شوند، ارائه نشده است.

وضعيت قانوني محصولات تراريخته در ايران

ميردريکوند با اشاره به وضعيت قانوني محصولات تراريخته در کشور گفت: مطابق ماده 35 قانون برنامه پنج‌ساله هفتم جمهوري اسلامي ايران (1403 تا 1407)، شناسنامه‌دار کردن محصولات کشاورزي با هدف ايجاد قابليت رهگيري و شناسايي مبدأ محصولات توليدي و بهينه‌سازي مصرف نهاده‌ها در مبدأ، توسط وزارت جهاد کشاورزي و با مشارکت نهادهاي مرتبط انجام مي‌شود.

وي افزود: همچنين بر اساس مقررات مورد اشاره، رهاسازي و کشت محصولات تراريخته توليدشده در داخل يا خارج از کشور در اراضي کشور ممنوع اعلام شده است.

کريسپر؛ مسير جديد اصلاح ژنتيکي گياهان

عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد خرم‌آباد با اشاره به مطالعات انجام‌شده درباره استفاده از زيست‌فناوري در کشاورزي بيان کرد: فناوري کريسپر مي‌تواند بدون باقي گذاشتن الزاماً يک ژن بيگانه، تغييرات دقيق و هدفمند در ژنوم گياه ايجاد کند.

وي ادامه داد: در بسياري از سامانه‌هاي ويرايش ژنوم، پس از حذف اجزاي ويرايشگر، هيچ توالي DNA خارجي در ژنوم گياه باقي نمي‌ماند و به همين دليل، اين محصولات در برخي نظام‌هاي قانون‌گذاري، در گروه محصولات تراريخته قرار نمي‌گيرند.

ميردريکوند گفت: اين ويژگي مي‌تواند فناوري ويرايش ژنوم را به يکي از فناوري‌هاي مهم در اصلاح نباتات تبديل کند و کريسپر را به‌تدريج به ابزاري براي اصلاح ژنتيکي دقيق تبديل کند.

وي افزود: در صورت استفاده از فناوري کريسپر براي بهبود محصولات کشاورزي در کشور، مي‌توان با بهره‌گيري از ظرفيت‌هاي اين فناوري، برخي نگراني‌هاي مطرح‌شده درباره محصولات تراريخته را کاهش داد؛ البته ارزيابي ايمني، زيست‌محيطي و مقرراتي هر محصول بايد به‌صورت موردي انجام شود.

افزايش عملکرد و کاهش ضايعات غذايي با ويرايش ژنوم

اين دکتراي ژنتيک و بهنژادي گياهي با اشاره به مقاله‌اي منتشرشده در سال 2026 در مجله Trends in Plant Science گفت: در اين مقاله که توسط Gotz Hensel و همکارانش منتشر شده، روند توسعه محصولات ويرايش‌شده با کريسپر و چشم‌انداز توليد محصولات فاقد DNA خارجي مورد بررسي قرار گرفته است.

ميردريکوند اظهار کرد: بر اساس اين مقاله، با پيشرفت سامانه‌هاي کريسپر، افزايش دقت و کاهش خطاهاي ويرايشي، تکامل چارچوب‌هاي حقوقي و نظارتي و افزايش آموزش و شفافيت، امکان توسعه و پذيرش محصولات ويرايش‌شده ژنومي افزايش خواهد يافت.

وي ادامه داد: نويسندگان پيش‌بيني کرده‌اند محصولات حاصل از ويرايش ژنوم بتوانند به‌طور همزمان ويژگي‌هايي مانند عملکرد بالاتر، مقاومت بيشتر در برابر تنش‌هاي زيستي و غيرزيستي و افزايش کارايي جذب و مصرف عناصر غذايي را داشته باشند.

عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد خرم‌آباد افزود: اين ويژگي‌ها مي‌توانند ضمن کاهش وابستگي به برخي نهاده‌هاي شيميايي، بهره‌وري کشاورزي را افزايش داده، فشار بر منابع طبيعي را کاهش دهند و به ارتقاي امنيت غذايي کمک کنند.

وي بيان کرد: ويرايش ژنوم همچنين مي‌تواند براي بهبود ترکيب ريزمغذي‌هاي محصولات کشاورزي و کاهش سوءتغذيه، افزايش ماندگاري محصولات پس از برداشت، کاهش قهوه‌اي‌شدن و بهبود کيفيت نگهداري محصولات مورد استفاده قرار گيرد.

ميردريکوند خاطرنشان کرد: استفاده از اين ظرفيت‌ها مي‌تواند در کنار افزايش بهره‌وري توليد، به کاهش ضايعات غذايي و تأمين پايدارتر نيازهاي غذايي در جهان کمک کند.