کاهش 50 درصدي ازدواج در 15 سال

در فرض اول که همان هدف‌گذاري حاکميتي براي افزايش نرخ باروري بود، پيش‌بيني شده بود که به شرط افزايش نرخ باروري به 2.5 تولد به ازاي هر زن در سن باروري، تا سال 1420 با افزايش جمعيت به 116 ميليون نفر خواهيم رسيد که در اين‌صورت، مخاطرات بابت سالمندي جمعيت و کاهش نيروي مولد هم مرتفع خواهد شد. فرضيه دوم، با تولد 1.5 فرزند به ازاي هر زن در سن باروري، پيش‌بيني مي‌کرد که تا سال 1420 رشد جمعيت کشور، متوسط خواهد بود و به 101 ميليون نفر خواهد رسيد که باز مي‌تواند از سالمندي جمعيت و کاهش شديد نيروي مولد تا حد زيادي پيشگيري کند. بدترين فرض، تنزل نرخ باروري به کمتر از يک فرزند به ازاي هر زن در سن باروري بود که در اين‌صورت پيش‌بيني مي‌شد تا سال 1420، تعداد جمعيت ايران از رقم فعلي هم کمتر خواهد شد و علاوه بر آن‌که با سالمندي جمعيت مواجه مي‌شويم، تعداد جمعيت کشور به 86 ميليون نفر مي‌رسد که حدود 25 تا 30 درصد اين جمعيت هم در گروه سني 60 تا 65 سال خواهند بود.

آمار‌ها نشان مي‌دهد که به موازات کاهش فرزندآوري در دهه اخير، با کاهش شديد ازدواج هم مواجه شده‌ايم چنان‌که دبير ستاد ملي جمعيت، ارديبهشت امسال از کاهش 50‌درصدي آمار ازدواج در سال 1404 نسبت به سال 1389 ابراز نگراني کرد. مرکز رصد فرهنگي کشور، سال 1402 در پيمايش ملي سنجش سبک زندگي ايرانيان، ميزان تمايل جوانان 15 تا 29‌ساله به ازدواج يا زندگي مجردي را مورد بررسي قرار داد. در اين پيمايش دو سوال بابت تمايل به ازدواج و تشکيل خانواده و ترجيح زندگي مجردي به ازدواج مطرح شد. از جمع پاسخگويان در جواب تمايل به ازدواج و تشکيل خانواده، 28.3 درصد گزينه «اصلا» 26.4 درصد گزينه «کم» 23.6 درصد‌گزينه «متوسط» و 21.7 درصد گزينه «زياد» را انتخاب کرده بودند. در جواب سوال ترجيح زندگي مجردي به ازدواج هم 7.1 درصد گزينه «اصلا» 15.9 درصد گزينه «کم» 24.5 درصد گزينه «متوسط» و 52.2 درصد گزينه «زياد» را انتخاب کرده بودند. در مجموع، با ادغام پاسخ منفي به ازدواج و پاسخ مثبت به زندگي مجردي 80.5 درصد از پاسخگويان تمايل به ازدواج نداشتند و مايل به تجرد بودند. کاهش ازدواج و تاثير آن بر شيب نزولي فرزند‌آوري به تازگي باز هم مورد هشدار قرار گرفت و هفته قبل، رييس مرکز جواني جمعيت وزارت بهداشت گفت که در کنار ساير مولفه‌هاي تاثيرگذار بر کاهش جمعيت، بايد به کاهش ازدواج و افزايش تجرد قطعي و افزايش سن ازدواج به عنوان مهم‌ترين عامل افت نرخ باروري در کشور توجه شود.

رضا سعيدي، اين هشدار را روز 28 تير در دومين نشست هم‌انديشي شوراي راهبري مرکز جواني جمعيت وزارت بهداشت مطرح کرد و گفت: «عوامل فرهنگي، اقتصادي، بهداشتي، درماني، اجتماعي و ساختار‌هاي حمايتي و قانوني همگي بر فرزندآوري اثرگذارند و تجربه کشور‌هاي مختلف نشان مي‌دهد که صرف هزينه‌هاي کلان، بدون سياستگذاري جامع، به نتايج مطلوب منجر نخواهد شد.»

سعيدي در ادامه صحبت‌هايش با اشاره به کاهش نرخ باروري کل کشور به حدود 1.36 فرزند، گفت که با وجود تمايل بالاي زوجين به فرزندآوري، به دليل کاهش تعداد ازدواج و افزايش سن ازدواج، سياست‌هاي جمعيتي بايد بيش از گذشته بر تسهيل ازدواج متمرکز شود.

شيب ازدواج در کشور در حالي همچنان روند نزولي دارد که طبق هشدار‌هاي مسوولان حوزه جمعيت، ايران تنها 15 تا 20 سال براي جلوگيري از جايگزيني جمعيت سالمند به جاي جمعيت فعال 15 تا 65 سال و بسته شدن پنجره جمعيتي فرصت دارد. پنجره جمعيتي در تعاريف وزارت بهداشت به معناي شاخص تعداد جمعيت 15 تا 65 ساله کشور است. اين گروه سني، نيروي مولد جامعه محسوب مي‌شوند و اگر تعدادشان بيش از 70 درصد جمعيت کل کشور باشد، جامعه در وضعيت «سود» يا «فرصت» است، چون 30 درصد جمعيت يا در گروه سني کمتر از 15 سال يا در گروه سني بالاي 65 سال و به عنوان گروه «وابسته» محسوب مي‌شود. جمعيت وابسته، همان گروهي هستند که شغل ندارند و ماليات و حق بيمه نمي‌پردازند و درعوض، هزينه‌هاي درماني قابل توجهي دارند و براي امور زندگي خود، به جمعيت مولد و جوان وابسته‌اند.

سعيدي، ارديبهشت امسال همزمان با هفته جمعيت اين هشدار را مطرح کرد که هر سال بين 7 تا 10 درصد نسبت به سال قبل، مواليد جديد در کشور کاهش داشته و رشد جمعيت کشور اکنون به حدود 0.5 درصد رسيده چنان‌که در طول سال 1404 به ازاي حدود 450 هزار فوت، حدود 892 هزار ولادت در کشور ثبت شده که با کسر تعداد فوتي‌ها از ولادت‌ها، در سال 1404 فقط حدود 450 هزار نفر به جمعيت کشور اضافه شده که تقريبا معادل نيم درصد رشد است و با تداوم روند فعلي، پيش‌بيني وزارت بهداشت اين است که طي دو دهه آينده اين نرخ رشد به صفر برسد.

رييس مرکز جواني جمعيت همچنين هشدار داد که حدود چهار دهه قبل به ازاي هر زن در سن باروري، بيش از 6 فرزند متولد مي‌شده ولي اکنون اين عدد به حدود 1.4 تا 1.5 فرزند به ازاي هر زن در سن باروري رسيده چنان‌که سال 1403 حدود 973 هزار ولادت و سال 1404 حدود 892 هزار ولادت در کشور داشتيم که تعداد تولد‌ها در سال 1404 به معناي کاهش حدود 9 تا 10 درصدي در تولدهاست.

طبق توضيح سعيدي، کاهش فرزندآوري با کاهش ازدواج‌ها و افزايش سن ازدواج پيوند مستقيم دارد چنان‌که سال 1403 حدود 470 هزار واقعه ازدواج و سال 1404 حدود 431 هزار ازدواج در کشور ثبت شده در حالي که در دهه‌هاي قبل، سالانه حدود 800 هزار تا يک ميليون ازدواج در کشور داشتيم و علاوه بر اين، 5 دهه قبل ميانگين سن ازدواج حدود 18 تا 19 سال بود که در حال حاضر اين ميانگين به حدود 28 تا 32 سال رسيده و فاصله ازدواج تا تولد اولين فرزند هم به حدود 4.5 سال رسيده در حالي که طبق برآوردها، 15 تا 20‌درصد زوج‌ها هم با ناباروري مواجهند و بنابراين، از همين 430 هزار ازدواج ثبت شده در سال 1404، حدود 100 هزار زوج با مشکلات ناباروري درگير هستند.

گزارش وزارت بهداشت نشان مي‌دهد که در حال حاضر شمار جمعيت بالاي 65 سال در ايران به 7 درصد جمعيت کل کشور رسيده در حالي که حتي براي ثابت ماندن جمعيت با همين تعداد فعلي و دستيابي به يک ثبات نسبي در نسبت جمعيت سالمند و جوان هم، نرخ جايگزيني بايد 2.1 تولد به ازاي هر زن در سن باروري باشد ولي اعداد ولادت‌ها نشان مي‌دهد فقط در 32 شهرستان کشور نرخ باروري بالاي 2.5 و بالاتر از سطح جانشيني است که با چنين وضعي، کشور حتي از نرخ جايگزيني هم پايين‌تر است. با روند فعلي، در فاصله سال‌هاي 1420 تا 1425، پنجره جمعيتي که در واقع، فرصتي براي افزايش نرخ باروري و تعداد ولادت‌هاست، بسته خواهد شد و در عوض، با افزايش تعداد جمعيت سالمند کشور به 25 تا 30 درصد، جامعه، پا به سالمندي خواهد گذاشت، چون با روند فعلي، تا سال 1420 تا 1425، جمعيت سالمندان کشور که در زمره «جمعيت وابسته» محسوب مي‌شود، به 25 تا 30 درصد افزايش خواهد يافت و از هر 3 نفر ايراني، يک نفر بالاي 60 تا 65 سال خواهد بود.

سعيدي هم در صحبت‌هاي خود اين تاکيد را داشت که با توجه به تاثير عوامل ارزشي، فرهنگي و مسائل اقتصادي و سياسي بر فرزندآوري، به موازات کاهش تمايل براي ازدواج، با افزايش سن ازدواج و همچنين با بي‌رغبتي فرزند‌آوري بعد از ازدواج مواجهيم که اين سه مولفه در شهر‌هاي مرفه‌تر، بيشتر است ولي با اشاره به شرايط مشابه در برخي ديگر از کشورها، اين نکته را يادآور شد که: «سياست‌هاي افزايش جمعيت در ده‌ها کشور را مورد مطالعه قرار داده‌ايم و تقريبا هيچ کشوري در سياست‌هاي خود موفق نبوده است. موفقيت‌هاي کشور‌ها نسبي بوده و روند کاهش را کم کرده‌اند يا تاحدودي افزايش داده‌اند، اما به حد مدنظرشان دست نيافته‌اند و در مسير سياست‌هاي ديگر مانند مهاجرپذيري گام برداشته‌اند. به‌طور قطع، مشوق‌ها بايد ارائه شود. به‌طور قطع، مشوق‌هاي مالي بر فرزندآوري اثرگذار است، اما اکتفا به مشوق‌هاي مالي يک راهکار غلط است و هيچ کشوري نتوانسته مشکل کاهش جمعيت را با مشوق‌هايي از اين دست حل کند، چون ازدواج اولويت اصلي در افزايش جمعيت است ولي در کشور ما، نرخ تورم بسيار زياد است و درگير مسائل متعدد هستيم؛ زيرساخت‌ها بايد درست و قوانين اصلاح شوند و در زمينه ازدواج جوانان سرمايه‌گذاري شود، چون اگر ازدواج جوانان را درنيابيم، جامعه آسيب بسيار زيادي مي‌بيند.»

سعيدي با هشدار درباره افزايش شاخص تجرد قطعي در مقابل شيب نزولي ازدواج در کشور گفت: «در حال حاضر، ميزان جمعيت جوان مجرد بالاي 20 سال حدود 12 ميليون نفر و تعداد افراد مجرد بيش از 45 سال نيز يک ميليون و 200هزار نفر است که گروه سني بالاي 45 تا 50 سال به سن تجرد قطعي رسيده‌اند و بعيد به‌نظر مي‌رسد ازدواج کنند آن هم در حالي که شمار تجرد قطعي در گروه سني 45 تا 50 سال، از حدود يک تا 1.5 درصد در 30 تا 40 سال گذشته، به 25‌درصد در حال حاضر رسيده است.»

علاوه بر رييس مرکز جواني جمعيت وزارت بهداشت، دبير ستاد ملي جمعيت هم هشدار‌هايي درباره کاهش ازدواج و کاهش فرزند‌آوري داشته و مرضيه وحيد دستجردي، ارديبهشت امسال و در همايش ملي جمعيت با اشاره به تأثير جنگ بر ازدواج و فرزندآوري در سال گذشته گفت: «در سال 1404 دو جنگ تحميلي داشتيم که هيچ کس نمي‌تواند منکر تأثير جنگ بر ازدواج و فرزندآوري شود. وقتي ازدواج کم صورت گيرد فرزندآوري نيز کم خواهد شد. بر اساس آمارها، کاهش تعداد ازدواج را از ابتداي دهه 60 داشتيم. بالاترين ميزان ازدواج مربوط به سال 1389 با 891 هزار و 627 مورد بوده و بعد از آن، کاهش رقم ازدواج داريم. تعداد ازدواج در سال 1404 به 431 هزار و 415 نفر رسيده که نسبت به سال 1389 کاهش 50 درصدي و نسبت به سال قبل 8.8 درصد کاهش داشته‌ايم.»

وحيد دستجردي با ابراز نگراني از جمعيت حدود 6 ميليون و 700 هزار نفري مجرد‌هاي گروه سني 20 تا 45 سال کشور گفته بود که از اين تعداد، حدود 3 ميليون و 700 هزار نفر، زنان در سن باروري هستند و اگر موانع ازدواج از پيش روي اين گروه برداشته شود، ظرفيت بزرگي براي ازدواج و فرزندآوري ايجاد خواهد شد.

طبق گفته دبير ستاد ملي جمعيت، ميانگين سن ازدواج براي زنان در سال 1404 براي بار اول 24.1 سال و براي مردان 28.2 سال بوده آن هم در حالي که مهم‌ترين پيشران‌هاي ازدواج و فرزندآوري، اميد به آينده و سپس اشتغال پايدار و مسکن است و دستجردي بر همين نکته تاکيد داشت و گفت: «تعداد ايده‌آل فرزندان از نظر ايراني‌ها 2.5 فرزند است، اما چرا نرخ فعلي کمتر از 1.5 فرزند است؟ اين موضوع به دليل موانع بر سر راه ازدواج و فرزندآوري است. براساس پيمايش انجام شده با نظارت وزارت فرهنگ و ارشاد، ديدگاه جوانان را درباره عوامل موثر بر تمايل به فرزندآوري را پرسيدند.

75 درصد شرايط اقتصادي را دخيل دانستند و گفتند اگر شرايط اقتصادي مساعد باشد فرزندآوري داريم. ولي در سال 1403 نرخ باروري 1.44 و در سال 1404 نرخ باروري کل 1.34 بوده و در حال حاضر، در کشور ما فاصله بين ازدواج و فرزند اول حدود 4.5 تا 5 سال است آن هم در حالي که در سال 1403، 12.6 درصد جمعيت ما سالمند بوده‌اند و اگر با همين نرخ رشد پيش برويم، در سال 1430 مي‌توان گفت 32درصد جمعيت ما سالمند خواهند شد و طبق پيش‌بيني سازمان بهداشت جهاني براي ايران، در سال 1419 نرخ جمعيت منفي شده و تعداد مرگ‌ها بر ولادت‌ها پيشي مي‌گيرد.»

منبع: روزنامه اعتماد