چرا سرمايه‌گذاري چين در کشورهاي عربي چندين برابر ايران است؟

گفتني است ابتکار کمربند و جاده همان راه ابريشم است که چين براي اتصال اقتصادي-سياسي-امنيتي خود به کشورهاي شريک خود در حال توسعه است؛ اما اين ابتکار فراتر از يک کريدور ترانزيتي صرف، به مثابه چارچوبي کلان براي بازتعريف نظم منطقه‌اي و جهاني عمل مي‌کند.چين با سرمايه‌گذاري در زيرساخت‌هاي فيزيکي (بندرها، راه‌آهن، جاده‌ها و خطوط انرژي)، نهادهاي مالي جديد (از جمله بانک سرمايه‌گذاري زيرساخت آسيا و صندوق راه ابريشم) و همکاري‌هاي ديجيتال و فناورانه، به دنبال ايجاد شبکه‌اي از وابستگي‌هاي متقابل است.از 214 ميليارد دلار سرمايه‌گذاري جين، بيش از 128 ميليارد دلار به قراردادهاي ساخت‌وساز و بيش از 85 ميليارد دلار به سرمايه‌گذاري مستقيم اختصاص يافته است.

با اين حال، در ميان ده‌ها کشور بهره‌مند از اين موج سرمايه‌گذاري، سهم ايران به طرز چشمگيري ناچيز است. براساس گزارش انديشکده آمريکايي استيمسون سنتر، چين بيش از 22.5 ميليارد دلار در عربستان سعودي سرمايه‌گذاري کرده، در حالي که اين رقم براي ايران تنها 618 ميليون دلار است؛ يعني سرمايه‌گذاري چين در عربستان 40 برابر پروژه‌هايش در ايران است.

 عراق و عربستان جزو مقصدهاي اصلي سرمايه چين بودند

بررسي توزيع جغرافيايي سرمايه‌گذاري‌ها نشان مي‌دهد که عراق و عربستان سعودي در زمره مقصدهاي اصلي پکن قرار دارند.

عراق با جذب 34 ميليارد دلار سرمايه‌گذاري مستقيم چين در سال 2023، يکي از مهم‌ترين شرکاي اقتصادي چين در منطقه است. چين در 41 پروژه مختلف در حوزه انرژي عراق سرمايه‌گذاري کرده که 31 پروژه متمرکز بر نفت است. شرکت چيني «پاور چاينا» نيز برنده قراردادي به ارزش حدود 4 ميليارد دلار براي ساخت يک نيروگاه در عراق شده است. در حوزه نفت، شرکت‌هاي چيني مانند CNPC در پروژه عظيم روسي رو‌ميلا حضور دارند و شرکت پتروليوم تا سال 2025 بالغ بر 100 ميليارد دلار در اين کشور سرمايه‌گذاري کرده است.

عربستان سعودي نيز با جذب 16.8 ميليارد دلار سرمايه‌گذاري چين در سال 2023، به بزرگترين مقصد سرمايه‌گذاري مستقيم چين تبديل شده است. حجم مبادلات تجاري دو کشور در سال 2024 به 1075 ميليارد دلار رسيد. در جريان نمايشگاه واردات چين در سال 2025، شرکت ساينوپک قراردادهاي بلندمدتي به ارزش 40.9 ميليارد دلار با 17 شرکت امضا کرد و شرکت ملي نفت چين نيز قراردادهايي به ارزش 17.5 ميليارد دلار با 41 شرکت جهاني از جمله آرامکو منعقد کرد. علاوه بر اين، عربستان قراردادي به ارزش 5.6 ميليارد دلار با يک شرکت چيني براي ايجاد مجتمع توليد خودروهاي الکتريکي امضا کرده است.

  چرا ايران از قطار سرمايه چين جا ماند؟

کارشناسان معتقدند که مسير جديد کمربند و جاده ديگر صرفاً بر ساخت جاده و بندر متمرکز نيست، بلکه به سمت پروژه‌هاي داراي بازده اقتصادي مشخص، زنجيره‌هاي تأمين، انرژي، لجستيک و صنايع معدني حرکت کرده است. کشورهايي مانند عربستان و عراق که پروژه‌هاي اقتصادي آماده، چارچوب‌هاي حقوقي شفاف و مدل‌هاي تأمين مالي جذاب‌تري ارائه کرده‌اند، موفق شده‌اند منابع بيشتري جذب کنند.

در مقابل، ايران علي‌رغم امضاي قرارداد 25 ساله با چين که وعده سرمايه‌گذاري 400 ميليارد دلاري در آن گنجانده شده و از حدود يک ماه پيش رئيس مجلس محمدباقر قاليباف مسئول اين پرونده شده، با چالش‌هاي جدي مواجه است. ريسک‌هاي ژئوپليتيکي، نبود چارچوب‌هاي حقوقي شفاف، فقدان پروژه‌هاي آماده سرمايه‌گذاري و بلاتکليفي ايران در همکاري‌هاي بلندمدت با شريک‎‌هاي راهبردي خود از جمله چين، از مهم‌ترين موانع جذب سرمايه چين در ايران هستند. به گفته کارشناسان، ايران نيازمند بازتعريف جدي نگاه خود به همکاري‌هاي اقتصادي با چين و ارائه بسته‌هاي سرمايه‌گذاري شفاف و جذاب است.

هشداري براي اقتصاد آينده ايران

رکوردشکني 214 ميليارد دلاري ابتکار کمربند و جاده در سال 2025 بيش از آنکه صرفاً يک خبر اقتصادي باشد، هشداري براي کشورهايي است که در مسيرهاي تاريخي تجارت جهاني قرار دارند اما از تحولات جديد عقب مانده‌اند. ايران و چين روزگاري دو ستون اصلي راه ابريشم بودند؛ اما امروز، در حالي که عربستان و عراق سهم‌هاي کلاني از اين جريان سرمايه به خود اختصاص داده‌اند، تهران همچنان در حاشيه مانده است.

حالا که آقاي قاليباف به طور مستقيم مسئول پرونده ايران و چين شده است، انتظارها بيش از پيش شده و اميدواريم که ثمرات همکاري اقتصادي ايران با «کارخانه توليد دنيا»، در سفره‌هاي مردم بيش‌از‌پيش ملموس شود.