چالش تجاري‌سازي نوآوري‌ها در عربستان

نوسان صادرات محصولات با فناوري پيشرفته و عقب‌ماندگي خروجي‌هاي نوآوري از ورودي‌هاي آن نشان مي‌دهد که افزايش مقاله‌ها، ثبت اختراعات و توسعه زيرساخت‌هاي علمي، به‌تنهايي تضمين‌کننده خلق ثروت و حضور پايدار در بازار جهاني فناوري نيست. اکنون پرسش اصلي اين است که آيا عربستان مي‌تواند از مرحله هزينه‌کرد براي علم عبور کند يا شکاف ميان سرمايه‌گذاري و بازدهي اقتصادي همچنان پاشنه آشيل برنامه فناورانه اين کشور باقي خواهد ماند؟

داستان علم در عربستان از دانشگاه‌هايي شروع شد که قدمت چنداني ندارند؛ اما در سال‌هاي اخير توانستند خود را به يکي از محورهاي توسعه اين کشور تبديل کنند.

در روزهاي اخير در گزارشي با عنوان «بوي نفت در آزمايشگاه‌ها؛ پشت پرده صعود سعودي‌ها در علم» با بررسي روند رشد توليدات علمي اين کشور ديديم عربستان که 77 سال پيش با 21 دانشجو مسير آموزش عالي خود را شروع کرد، امروز توانسته علم، فناوري و نوآوري را مرکز برنامه توسعه اين کشور قرار دهد.

سرمايه‌گذاري نفتي توانسته به رشد توليدات علمي عربستان منجر شود، در اين سال‌ها تعداد اسناد علمي اين کشور چند برابر شده، سهم همکاري‌هاي بين‌المللي افزايش يافته و دانشگاه‌هاي عربستان در رتبه‌بندي‌هاي جهاني جايگاه بالاتري پيدا کرده‌اند. همزمان جذب پژوهشگران پر استناد کشورهاي ديگر و گسترش شبکه‌هاي علمي بين‌المللي نيز بخشي از مسير صعود علمي اين کشور بوده است که البته اين مسير سوالاتي را در مورد ظرفيت بومي پژوهش اين کشور يا وابستگي خارجي آن‌ها ايجاد کرده‌ است.

اما براي کشوري که چنين سرمايه‌اي را صرف ساختن ظرفيت علمي کرده؛ مرحله‌ بعدي مهم‌تر است. اين سوالات وجود دارد که آيا اين سرمايه‌گذاري به اختراعات بيشتر منجر شده‌اند؟ آيا اختراعات به فناوري و محصول رسيده‌اند و آيا اين محصولات توانسته‌اند راه خود را به بازارهاي جهاني باز کنند؟ در بخش دوم اين گزارش مسير مقاله تا اختراع و از اختراع تا بازار را دنبال مي‌کنيم.

معادله علم و فناوري بعد از مقاله و استناد تازه آغاز مي‌شود. اگر توليد مقاله نشانه‌اي از فعاليت علمي باشد، ثبت اختراع، تجاري‌سازي دانش و صادرات محصولات فناورانه نشان مي‌دهد که اين دانش تا چه اندازه توانسته از فضاي دانشگاه و آزمايشگاه خارج شود و به فناوري و اقتصاد برسد. بررسي عملکرد عربستان در اين بخش نشان مي‌دهد که اين کشور در ثبت اختراع و ايجاد زيرساخت‌هاي نوآوري پيشرفت کرده، اما فاصله ميان سرمايه‌گذاري و خروجي اقتصادي همچنان يکي از چالش‌هاي اصلي آن است.

افزايش ثبت اختراع در عربستان

در سال‌هاي اخير همزمان با افزايش توليدات علمي، تقاضا براي ثبت اختراع در عربستان نيز افزايش يافته است. بر اساس داده‌هاي گزارش مرکز پژوهش‌هاي مجلس، در سال 2024 تعداد درخواست‌هاي ثبت اختراع در اداره ثبت اختراع عربستان به 8 هزار و 29 مورد و تعداد اختراعات ثبت‌شده به 4 هزار و 355 مورد رسيده است.

اما نکته مهم‌تر در اين آمار، تغيير نرخ تبديل درخواست به گواهي ثبت است. اين نرخ از حدود 32 درصد در سال 2015 به 54 درصد در سال 2024 افزايش يافته است؛ يعني سهم بيشتري از درخواست‌هاي ثبت اختراع در نهايت به ثبت قطعي رسيده‌اند. (نمودار درخواست‌ها و ثبت نهايي اختراعات عربستان در سال‌هاي 2015 تا 2024)

جهش ناگهاني شاخص‌هاي ثبت اختراع پس از سال 2021 مي‌تواند تا حدي نتيجه اصلاحات سياستي، تغيير رويه‌هاي اداري يا تسهيل فرايند ثبت اختراع باشد و الزاماً به معناي افزايش واقعي ظرفيت نوآوري نيست. به همين دليل، براي ارزيابي عملکرد نظام نوآوري نمي‌توان تنها به تعداد درخواست‌ها و ثبت اختراع اکتفا کرد و بايد شاخص‌هاي ديگري مانند ثبت اختراعات بين‌المللي، صادرات محصولات با فناوري پيشرفته و درآمد ناشي از حق امتياز و مجوزها را نيز ديد.

حضور در نظام ثبت اختراع آمريکا

مسير ثبت اختراع عربستان فقط به داخل اين کشور محدود نمانده است. تعداد اختراعات ثبت‌شده عربستان در ايالات متحده پيش از سال 2015 چندان قابل توجه نبوده، اما در سال 2020 دفتر ثبت اختراع و علائم تجاري آمريکا 776 اختراع را براي عربستان ثبت کرده است.

البته گزارش ميان «درخواست ثبت اختراع» و «ثبت نهايي» تفاوت مي‌گذارد. آنچه در شاخص USPTO اندازه‌گيري مي‌شود، تعداد اختراعاتي است که در آن سال موفق به دريافت گواهي ثبت اختراع در آمريکا شده‌اند؛ بنابراين تعداد درخواست‌ها به طور طبيعي بيشتر از تعداد اختراعات ثبت‌شده خواهد بود. (نمودار تعداد پتنت‌هاي محققان عربستاني در USPTO)

اظهارنامه‌هاي بين‌المللي ثبت اختراع يا PCT؛ شاخصي است که مي‌تواند تصويري از تلاش متقاضيان عربستاني براي حفاظت بين‌المللي از اختراعات خود ارائه کند. زماني که اين اظهارنامه ثبت شود، امکان حمايت از اين اختراع در کليه کشورهاي عضو وجود دارد. بررسي PCTهاي عربستان حاکي از سهم نسبتاً محدود ثبت اختراعات بين‌المللي توسط متقاضيان داخلي عربستان است. اين موضوع نشان مي‌دهد رشد ثبت اختراع داخلي عربستان هنوز به همان اندازه در عرصه بين‌المللي بازتاب پيدا نکرده است.

وقتي پاي فناوري به بازار مي‌رسد، تصوير تغيير مي‌کند

اما آزمون جدي‌تر نظام نوآوري در جايي است که يک اختراع يا فناوري بايد به محصول قابل رقابت تبديل شود. يکي از شاخص‌هايي که گزارش براي سنجش اين مرحله بررسي کرده، صادرات محصولات با فناوري پيشرفته است. محصولاتي که بر پايه فناوري‌هاي پيشرفته و دانش‌بنيان، مانند تجهيزات الکترونيکي، هوافضا، داروسازي و ابزارهاي علمي توليد مي‌شوند.

اين شاخص در عربستان طي يک دهه گذشته روندي باثبات نداشته است. ارزش صادرات محصولات با فناوري پيشرفته پس از ثبت بيشترين مقدار خود در سال 2016، تا سال 2021 روندي کاهشي داشته و در سال‌هاي 2022 و 2023 دوباره افزايش يافته است؛ اما در سال 2024 بار ديگر کاهش را تجربه کرده است.

به اين ترتيب، برخلاف نمودار رو به رشد توليد مقاله يا افزايش تعداد ثبت اختراع، نمودار صادرات فناوري پيشرفته هنوز يک مسير صعودي و پايدار را نشان نمي‌دهد. گزارش بر همين اساس نتيجه مي‌گيرد که عربستان هنوز نتوانسته جايگاهي پايدار و رقابت‌پذيري مستمر در صادرات محصولات با فناوري پيشرفته ايجاد کند. (نمودار ارزش صادرات محصولات با فناوري پيشرفته عربستان در يک دهه اخير)

درآمد فناوري در حال افزايش است

با وجود اين نوسان، در بخش ديگري از زنجيره تجاري‌سازي نشانه‌هاي متفاوتي ديده مي‌شود. درآمد عربستان از دريافت‌هاي ناشي از حق امتياز و مجوزها پس از افت در سال 2020، از سال 2021 روندي صعودي و پايدار داشته و در سال 2025 به بيشترين مقدار خود، يعني حدود 225.9 ميليون دلار رسيده است.

در گزارش مرکز پژوهش‌هاي مجلس اين شاخص نشانه‌اي از تقويت تدريجي توان عربستان در تجاري‌سازي دارايي‌هاي فکري و حضور فعال‌تر در بازار بين‌المللي فناوري عنوان شده است. البته اطلاعات اين بخش از سال 2019 به بعد ارائه شده، زيرا براي سال‌هاي پيش از 2019 داده‌اي در پايگاه بانک جهاني وجود نداشته است.

سرمايه‌گذاري بالا، خروجي پايين‌تر از انتظار

اگر اين اعداد کنار يکديگر قرار گيرند، تصوير پيچيده‌تري از مسير فناوري عربستان به دست مي‌آيد. اين کشور توانسته تعداد درخواست‌ها و ثبت اختراعات را افزايش دهد، بخشي از اختراعات خود را در آمريکا به ثبت برساند و درآمد حاصل از حق امتياز و مجوزها را نيز بالا ببرد؛ اما نوسان صادرات فناوري پيشرفته نشان مي‌دهد که تبديل اين ظرفيت به حضور پايدار در بازار جهاني همچنان با چالش روبه‌رو است.

اين فاصله در شاخص جهاني نوآوري نيز ديده مي‌شود. رتبه عربستان در اين شاخص از 66 در سال 2021 به 47 در سال 2024 و سپس به 46 در سال 2025 رسيده است. با اين حال، در سال 2025 رتبه ورودي‌هاي نوآوري عربستان 31 جهان و رتبه خروجي‌هاي نوآوري آن 61 بوده است. رتبه عربستان در خروجي‌هاي دانش و فناوري نيز 74 اعلام شده است.

به زبان ساده، عربستان در ايجاد منابع، زيرساخت‌ها و شرايط اوليه نوآوري وضعيت بهتري از نتيجه‌اي دارد که در خروجي‌هاي نهايي ديده مي‌شود. به اين معنا که عربستان سرمايه‌گذاري و زيرساخت‌هاي خوبي براي نوآوري فراهم کرده اما تبديل اين سرمايه‌گذاري‌ها به محصولات علمي، اختراعات، شرکت‌هاي دانش‌بنيان و ... با تاخير همراه است و يا کارايي کافي را نداشته است.

در واقع، اگر بخش اول داستان عربستان، داستان افزايش مقاله، استناد، همکاري بين‌المللي و حضور دانشگاه‌ها در رتبه‌بندي‌هاي جهاني بود، بخش دوم اين داستان به جايي مي‌رسد که عددها بايد خود را در اختراع، فناوري و بازار نشان دهند.

آزمون نهايي؛ تبديل علم به ارزش اقتصادي

گزارش مرکز پژوهش‌هاي مجلس نشان مي‌دهد که عربستان در اين مسير حرکت کرده است؛ تعداد درخواست‌ها و ثبت اختراع افزايش يافته، نرخ تبديل درخواست به گواهي رشد کرده و درآمد ناشي از حق امتياز و مجوزها نيز به بالاترين سطح خود در بازه بررسي‌شده رسيده است. اما در همان حال، نوسان صادرات محصولات با فناوري پيشرفته و فاصله قابل توجه ميان رتبه ورودي و خروجي نوآوري نشان مي‌دهد که اين کشور هنوز در مرحله تبديل ظرفيت ايجادشده به خروجي پايدار اقتصادي و فناورانه قرار دارد.

در مجموع آمارهاي بررسي‌شده از رشد همزمان ثبت اختراع، ثبت بين‌المللي، درآمدهاي ناشي حق امتياز و مجوزها و زيرساخت‌هاي نوآوري در عربستان حکايت دارد. در مقابل صادرات محصولات با فناوري پيشرفته همچنان روندي نوساني داشته و فاصله ميان رتبه ورودي و خروجي نوآوري اين کشور نيز پابرجاست.

بايد توجه داشت که بسياري از برنامه‌هاي اصلي عربستان براي سال‌هاي 2030 و 2040 هدف‌گذاري شده‌اند و برخي سياست‌ها و قوانين اين حوزه هنوز در مراحل اوليه اجرا قرار دارند. از سوي ديگر وابستگي قابل توجه توليد علمي عربستان به همکاري‌هاي بين‌المللي نشان مي‌دهد که بخشي از اين ظرفيت هنوز درون‌زا نيست.

به اين ترتيب، مي‌توان ديد که عربستان اکنون زيرساخت، سرمايه و شبکه علمي را تا حد قابل توجهي ايجاد کرده؛ اما مرحله دشوارتر براي اين کشور تبديل اين منابع به فناوري رقابت‌پذير و ارزش اقتصادي پايدار است. پاسخ به اين سوال که عربستان تا چه اندازه در اين مرحله موفق مي‌شود؛ در سال‌هاي آينده مشخص خواهد شد.

منبع : ايسنا