پژوهشي کوتاه دربارة کاربرد عدد 40

به ويژه اينکه بسياري از اذکار و دعاها با عدد پيوند دارد، چنان که در معروف‌ترين کتاب دعاي در نزد شيعيان زمان ما يعني کتاب مفاتيح‌الجنان براي برخي اذکار و تعقيبات نماز گفته شده که با تعداد معيني تکرار شود. پرداختن به همة اين اعداد، و بررسي علل و اسرار کاربرد آن فرصت و پژوهشي گسترده مي‌طلبد، به همين جهت در اينجا بدون وارد شدن به برخي مباحث يا اصطلاحات فلسفي و پيچيده، فقط به عدد 40 مي‌پردازيم که از پرکاربردترين اعداد مي‌باشد.

زندگي بدون عدد ممکن نيست!

پيش از بحث دربارة عدد معروف و پرکاربرد 40 اين نکته مهم است که بدون وجود عدد، شايد زندگي ممکن نباشد! آيا در اين باره انديشه کرده‌ايد؟ عمر ما، هر لحظه و هر ساعت و هر روز و هر ماه و هر سال، با عدد محاسبه مي‌شود! اگر قرار است در کلاس درس حضور يابيم، ساعت و مدت حضور در کلاس با عدد محاسبه مي‌شود! اگر ميوه مي‌خريم، وزن آن با عدد قابل ارزيابي است! اگر زمين و خانه مي‌خريم، لابد اوّل مي‌پرسيم، چند متر است؟ و اين سؤال هم با عدد پاسخ داده مي‌شود. مثلا 50 يا 100 متر! اگر مسافرت مي‌کنيم، مسافت از مبداء تا مقصد با عدد قابل بيان است. و اينکه بدانيم آيا نماز ما در مسافرت بايد قصر و شکسته خوانده شود يا نه، باز به عدد نياز داريم که بدانيم چند کيلومتر يا فرسخ از مبداء و وطن دور شده‌ايم و... خلاصه اينکه؛ عدد يکي از بزرگترين نعمتهاي خداي متعال در نظام آفرينش و در زندگي انسان است و آنقدر مهم است که بدون عدد زندگي بسيار سخت به نظر مي‌رسد.

واژه شناسي اَعداد

اعداد جمع عدد و عدد اسم و مشتق از «ع د د» است.1 واژه عدد در لغت غالباً به معناي شماره و رقم و گاه به معناي شمارش تعداد يا به معناي معدود (شمرده و مقدار) است.2

لغت شناسان عدد را به يکي‌هاي ترکيب شده يا ترکيب آحاد تعريف کرده‌اند.

رياضي‌دانان اعداد را به حقيقي، صحيح، طبيعي، کسري، گويا، مخلوط، موهومي، مثبت، منفي و... تقسيم مي‌کنند.3

تاريخچه اعداد

با توضيح کوتاهي که دربارة کاربرد عدد در زندگي انسان داده شد، مي‌توان به سادگي به اين نتيجه رسيد که: «شمارش در تاريخ بشر پيشينه‌اي کهن دارد و بشر پيش از اختراع خط به آن آگاهي داشته است. انسانهاي نخستين براي نشان دادن اعداد و ارقام، خطوطي را رسم مي‌کردند. مورخان با توجه به اسناد تاريخي، بابلي ها را نخستين واضعان حساب و عدد مي‌دانند؛ ايشان با وضع حساب و عدد، سال را به 12 ماه و ماه را به 30 شبانه روز و شبانه روز را به ساعات، دقايق و ثانيه‌ها تقسيم کردند و عدد را تا 60 به توان 4 مي‌شمردند. تقسيمات شمارشي آنها شصت شصت بوده که در اصطلاح «حساب ستّيني» ناميده مي‌شود.»4

اما به نظر مي‌رسد با توجه به اينکه انسان نخستين حضرت آدم «علي نبيّنا و آله و عليه‌السلام»، پيغمبر خدا و عالم بوده است و با توجه به ضرورت کاربرد عدد در زندگي، پيشينة کاربرد عدد به زمان حضرت آدم ع برسد.

کاربرد عدد 40

در ابتدا ذکر اين نکته ضروري است که کاربرد عدد 40 در قرآن يا در روايات و اذکار و ادعيه به معناي اين نيست که عدد 40 يا اعداد مشابه تبديل به يک موضوع خاص در زندگي شود و به عبارت روشن‌تر، با عدد برخورد خرافي صورت گيرد و يا مانند برخي فرقه‌ها مانند بهائيت با اعداد بازي شود و اين بازي با اعداد به حساب مذهب و دين يا اعتقادات ديني گذاشته شود. اين نکته‌اي که بايستي به آن توجه کرد تا از در دام خرافات و بازي‌هاي فرقه سازان نيافتاد.

 واژه اربعين به معناي چهل، در چهار آية قرآن کريم آمده است:

1-        «وَ إِذْ واعَدْنا مُوسي أَرْبَعينَ لَيلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظالِمُونَ» 5

2-        «وَ واعَدْنا مُوسي ثَلاثينَ لَيلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ ميقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعينَ لَيلَةً وَ قالَ مُوسي لِأَخيهِ هارُونَ اخْلُفْني في قَوْمي وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبيلَ الْمُفْسِدينَ» 6

3-       «قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيهِمْ أَرْبَعينَ سَنَةً يتيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَي الْقَوْمِ الْفاسِقينَ» 7

4-       «وَ وَصَّينَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً حَتَّي إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعينَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْني أَنْ أَشْکرَ نِعْمَتَک الَّتي أَنْعَمْتَ عَلَي وَ عَلي والِدَي وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَ أَصْلِحْ لي في ذُرِّيتي إِنِّي تُبْتُ إِلَيک وَ إِنِّي مِنَ الْمُسْلِمينَ» 8

همانگونه که در آيات نوراني قرآن کريم مي‌بينيم، واژه اربعين به معناي چهل، در چهار آيه قرآن كريم آمده است. سه مورد آن درباره قوم حضرت موسي علي نبينا و آله و عليه السلام است. و دو مورد از همين سه آيه درباره ملاقات اين پيامبر بزرگ با خداوند است و آيه ديگر نيز ادامه همين موضوع است. زيرا با رفتن حضرت موسي به ميقات با خداوند و اينكه حضرت ده روز تأخير داشتند، با فريب سامري بني اسرائيل گوساله پرست شدند و دست از يكتاپرستي برداشتند.به همين خاطر خداوند به مجازات اين عملشان آنها را از سرزمين خوش آب و هوايي كه بودند چهل سال تبعيد كرد. بطوري كه در اين چهل سال هر چه تلاش كردند نتوانستند به سرزمين خود باز گردند و به اراده خداوند دوباره سر جاي اول برمي گشتند. «وَ إِذْ واعَدْنا مُوسي أَرْبَعينَ لَيلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظالِمُونَ و به ياد آوريد هنگامي را كه با موسي چهل شب وعده گذارديم(و او، براي گرفتن فرمان هاي الهي، به ميعادگاه آمد) سپس شما گوساله را بعد از او(معبود خود) انتخاب نموديد؛ در حالي كه ستمكار بوديد. خداوند به موسي فرمود: اين سرزمين(مقدس)، تا چهل سال بر آنها ممنوع است(و به آن نخواهند رسيد)؛ پيوسته در زمين(در اين بيابان)، سرگردان خواهند بود؛ و در باره(سرنوشت) اين جمعيت گنهكار، غمگين مباش»

«وَ واعَدْنا مُوسي ثَلاثينَ لَيلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ ميقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعينَ لَيلَةً وَ قالَ مُوسي لِأَخيهِ هارُونَ اخْلُفْني في قَوْمي وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبيلَ الْمُفْسِدينَ؛ و ما با موسي، سي شب وعده گذاشتيم؛ سپس آن را با ده شب(ديگر) تكميل نموديم؛ به اين ترتيب، ميعاد پروردگارش(با او)، چهل شب تمام شد. و موسي به برادرش هارون گفت: جانشين من در ميان قومم باش و(آنها) را اصلاح كن! و از روش مفسدان، پيروي منما»

 اما در روايات و ادعيه و اذکار واژة 40 فراوان ذکر شده است.

حديث مشهوري است که عدد 40 در آن به کار رفته است:

40 روز اخلاص عمل

پيامبر صلي الله عليه و آله : مَنْ أخْلَصَ لِلّهِ أرْبَعينَ صَباحا ظَهَرَتْ يَنابيعُ الْحِكْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلى لِسانِهِ؛ 9

هر كس چهل روز خود را براى خدا خالص كند، چشمه‌هاى حكمت از قلب وى بر زبانش جارى مى‌شود.

حديث مشهور ديگري نيز هست که کمتر کسي از طلاب آن را از حفظ ندارد. اين حديث به اشکال مختلف و با مضمون واحد از پيامبر و امام صادق (صلوات الله عليهم) روايت شده است:

حمل 40 حديث

رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله : مَن حَملَ مِن اُمّتي أرْبَعينَ حَديثا بَعثَهُ اللّه ُ يَومَ القيامَةِ فَقيها عالِما 10

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :از امّت من، هر كس چهل حديث حفظ داشته باشد، خداوند او را در روز رستاخيز فقيه و عالم برانگيزد.

براساس همين حديث، دانشمندان بزرگ شيعه تلاش کرده‌اند که کتابهايي را به نامهاي الاربعين و چهل حديث از خود به يادگار بگذارند تا شايد مشمول اين کلام نوراني رسول گرامي اسلام بشوند، نظير: اربعين شيخ بهائي، اربعين شهيد اول، اربعين مجلسي دوم، اربعين جامي و چهل حديث امام خميني «اعلي‌الله مقامه»

گواهي 40 مرد مومن

امام صادق عليه السلام فرمود: «اذا مات المؤمن فحضر جنازته اربعون رجلا من المؤمنين وقالوا: اللهم انا لانعلم منه الا خيرا وانت اعلم به منا، قال الله تبارک وتعالي: قد اجزت شهاداتکم وغفرت له ما علمت مما لا تعلمون» 11

 هرگاه يکي از اهل ايمان بميرد و بر جنازه او چهل نفر از مؤمنين حضور يابند و گواهي دهند که پروردگارا! ما به جز خوبي و نيکي از اين شخص نديده ايم و تو از ما داناتر هستي، خداوند متعال مي فرمايد: من نيز شهادت شما را پذيرفتم و آنچه [از بديها و گناهان] از او مي دانستم که شما بي اطلاع بوديد، همه را بخشيدم .

دعا براي 40 مؤمن

امام صادق عليه‌السلام فرمود: «من قدم اربعين من المؤمنين ثم دعا استجيب له» 12

 هر کس چهل نفر از مؤمنين را در دعا کردن بر خود مقدم بدارد، سپس حاجات خود را بطلبد، دعاي او به اجابت خواهد رسيد .

آثار حرام تا 40 روز

امام صادق عليه السلام فرمود: «لا تقبل صلاة شارب الخمر اربعين يوما الا ان يتوب» 13

کسي که از شراب و مسکرات حرام استفاده کند تا چهل روز نمازش پذيرفته نمي شود، مگر اينکه حقيقتا توبه کند .

در خواندن برخي ادعيه و اذکار مستحب وارده از سوي معصومان عليهم السلام عدد و روز خاصي سفارش شده است که رعايت آن طبق دستور لازم است.

اگر دربارة عدد 40 در دعاها هم چستجو شود، به اذکار و ادعية زيادي برخورد خواهيم کرد. مسلّم است که در عدد 40 ، شايد نه صرفا در خود عدد، بلکه در عملي که 40 بار يا 40 روز انجام مي‌شود و يا در گواهي دادن 40 مؤمن در شخصيت و حرمت 40 انسان با ايمان، يا در حفظ و عمل کردن به 40 حديث و مانند آنها اسراري و خواصي نهفته است که خدا و پيامبر و برجستگان علم و ايمان از آن آگاهي دارند. با اين توضيح، دربارة احاديثي که از معصومين «عليهم‌السلام» دربارة اعمال يا اذکار يا هر موردي که رسيده است، وظيفة ما اطاعت است. البته پژوهش و بحث و کنکاش و سؤال از اهل علم در هر باره به گسترش دايرة دانايي ما کمک مي‌کند.

* ابوالفضل محمّدي

پي نوشت:

1- و 2؛ دانشنامة اسلامي، ذيل عنوان اعداد در قرآن

3-فرهنگ بزرگ سخن، ج5، 49-79، «عدد».

4- دانشنامة اسلامي، ذيل عنوان اعداد در قرآن

5- سورة بقره، آيه 51

6-  سورة اعراف، آيه 142

7- سورة مائده، آيه 26

8- سورة أحقاف، آيه 15

9-  مجلسي، محمدباقر، بحارلانوار، ج67، ص242. 

10- كنز العمّال : 28818

11- من لايحضره الفقيه، ج 1، ص 166، ح 472

12- الکافي، ج 2، ص 509، ح 5

13- مستدرک الوسائل، ج 17، ص 57