پيام جمعه؛ گنجينه‌اي يادگار از شهيد آيت‌الله سيد محمدعلي آل‌هاشم

نمازجمعه از مهم‌ترين عبادات مسلمانان است که داراي ابعاد الهي، سياسي و اجتماعي است. اهميت نمازجمعه به‌حدي است که در قرآن کريم موردتأکيد قرار گرفته است و احاديث زيادي نيز دربارة آن نقل شده است.

آيات مربوط به نمازجمعه، آيات 9 تا 11 از سورة جمعه مي‌باشد که مسلمانان را به شرکت در نمازجمعه و همچنين رها نمودن تجارت و خريدوفروش در زمان آن خبر مي‌دهد، بنابر همين آيات به فتواي فقها، معامله و دادوستد در هنگام نمازجمعه حرام و شرکت در نمازجمعه واجب مي‌باشد. البته اغلب فقهاي عظام نمازجمعه را واجب تخييري مي‌دانند.

در آياتي از قرآن که دربارة نمازجمعه است، از اهل ايمان خواسته شده که هنگامي که در روز جمعه به نمازجمعه ندا مي‌شوند، «شتاب» کنند:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاهِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَهِ فَاسْعَوْا إِلى ذِکْرِ اللّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذلِکُمْ خَيْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ* فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاهُ فَانْتَشِرُوا فِي الاْ َرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّهِ وَ اذْکُرُوا اللّهَ کَثِيراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ* وَ إِذا رَأَوْا تِجارَهً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَ تَرَکُوکَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَهِ وَ اللّهُ خَيْرُ الرّازِقِينَ؛ (جمعه: 9-11)

اى کسانى که ايمان آورده‌ايد، هنگامى که براى نماز روز جمعه اذان گفته شود، به‌سوى ذکر خدا بشتابيد و تجارت را رها کنيد که اين براى شما بهتر است اگر مى‌دانستيد. و هنگامى که نماز پايان يافت (شما آزاديد) که در زمين پراکنده شويد و از فضل خدا طلب کنيد، و خداوند را بسيار ياد کنيد، شايد رستگار شويد! هنگامى که آن‌ها تجارت يا سرگرمى و لهوى را ببينند پراکنده مى‌شوند و به‌سوى آن مى‌روند و تو را ايستاده به‌حال‌خود رها مى‌کنند؛ بگو: آن‌چه نزد خداست بهتر از لهو و تجارت است، و خداوند بهترين روزى‌دهندگان است. (ترجمه‌ي ناصر مکارم شيرازي)

پيامبر مکرم اسلام(ص) در روز جمعه در جمع نمازگزاران مشغول ايراد خطبه بودند و مردم در صفوف به‌هم‌پيوستة نماز مشغول گوش‌دادن به خطبة نمازجمعه بودند، در اين‌ هنگام کارواني از کالا و مربوط به اهل تجارت وارد شد و از سروصداي اعلام ورود آن، گروهي از از مردم صف‌هاي نماز را رها کرده و به سوي کاروان رفتند و تعداد اندکي در مسجد باقي ماندند!

آري آن مردم نادان، حضور پيامبر(ص) و صف‌هاي نماز را رها کردند و به‌سوي کالاها رفتند تا دادوستد ‌کنند!

در اين زمان خداوند آية 11 سورة مبارکة جمعه را نازل فرمودند:

وإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَکُوکَ قَائِمًا قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ؛

هنگامى که آن‌ها تجارت يا سرگرمى و لهوى را ببينند پراکنده مى‌شوند و به‌سوى آن مى‌روند و تو را ايستاده به‌حال‌خود رها مى‌کنند؛ بگو: آن‌چه نزد خداست بهتر از لهو و تجارت است، و خداوند بهترين روزى‌دهندگان است.

هدف از نازل شدن اين آية شريفه، بيان اهميت نمازجمعه و سودمند بودن خطبه‌هاي نمازجمعه براي آخرت و زندگي دنيوي است.

بادقت در اين آيه درمي‌يابيم که مخاطب خداوند در اين آيه، مردمي که خطبة نمازِ پيامبر را رها کردند، نيستند و اين‌گونه خداوند مي‌خواهد بفهماند مردمي که به سخنان پيامبر عظيم‌الشأن(ص) گوش نداده‌اند، ارزش اين‌که طرف خطاب خداوند متعال قرار گيرند را ندارند و به همين دليل به پيامبر مي‌فرمايد که به آن‌ها بگويد:

قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ...

سخن در اين‌جا دربارة خطبه‌هاي نمازجمعه است.

اميرالمؤمنين(ع):

لا كلامَ و الإمامُ يَخطُبُ و لا التِفاتَ إلاّ كما يَحِلُّ في الصَّلاةِ. (شيخ حرّ عاملي، وسائل‌الشيعه، بيروت: چاپ اسلامي، بي‌تا، ج5، ص29)

وقتى امام‌جمعه خطبه مى‌خواند، نه صحبت کردن جايز است نه روى‌گرداندن از قبله، مگر در همان حدّى که در نماز جايز است.

امام علي(ع):

يُكرَهُ الكلامُ يَومَ الجُمُعَةِ و الإمامُ يَخطُبُ، و في الفِطرِ و الأضحى و الاستِسقاءِ. (همان، ص30)

در روز جمعه وقتى امام خطبه مى‌خواند، صحبت کردن کراهت دارد. در نماز فطر و قربان و استسقا نيز چنين مي‌باشد.

امام صادق(ع):

إذا خَطَبَ الإمامُ يومَ الجُمُعَةِ فلا يَنبَغي لأحَدٍ أن يَتَكَلَّمَ حتّى يَفرُغَ الإمامُ مِن خُطبَتِهِ، و إذا فَرَغَ الإمامُ مِنَ الخُطبَتَينِ تَكَلَّمَ ما بينَهُ و بينَ أن تُقامَ الصَّلاةُ. (همان، ص29)

وقتى امام[جمعه] در روز جمعه خطبه مى‌خواند، هيچ‌کس نبايد سخن بگويد، تا امام خطبه‌اش را تمام کند. وقتى دو خطبه را به پايان رساند، در فاصلة آن تا اقامة نماز مى‌تواند صحبت کند.

امام صادق(ع):

نَهى رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله عن الكلامِ يومَ الجُمُعَةِ و الإمامُ يَخطُبُ، فَمَن فَعَلَ ذلكَ فَقَد لَغا و مَن لَغا فلا جُمُعَةَ لَهُ. (همان، ص30)

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌وآله از صحبت كردن در زمانى كه امام خطبة نمازجمعه را مي‌خواند نهى فرمود؛ زيرا هركه در حين خطبه صحبت كند، مرتكب عمل لغو شده و هركه دچار كار لغو شود، نمازجمعه‌اش باطل است.

امام صادق(ع) به نقل از پيامبر اکرم(ص):

كُلُّ واعِظٍ قِبلَةٌ. يَعنِي إذا خَطَبَ الإمامُ الناسَ يومَ الجُمُعَةِ يَنبَغِي لِلنّاسِ أن يَستَقبِلُوهُ. (همان، ص39)

هر واعظى قبله است؛ يعنى وقتى امام در روز جمعه براى مردم خطبه مى‌خواند، مردم بايد رو به‌سوى او داشته باشند.

به‌راستي اين‌همه تأکيد در احاديث وارده از صاحبان گوهر عصمت، دربارة خطبه‌هاي نمازجمعه چه علت دارد؟

بي‌گمان يکي از علل اهميت خطبه‌ها، اين است که به مردم در ابعاد گوناگون سياسي، اجتماعي و مسائل مختلف «بصيرت» مي‌دهد و بر «آگاهي» مسلمانان مي‌افزايد. اين بصيرت و آگاهي چنان اهميت دارد که مي‌توانيم از آن به‌عنوان عنصر وحدت‌بخش، مقاومت‌افزا، انگيزه‌زا و از عوامل خوشبختي جامعة اسلامي ياد کنيم.

آري نمازجمعه و خطبه‌هاي آن به‌اندازه‌اي مهم است که اگر نمازجمعه باحضور معصوم برپا شود، حضور در آن واجب مي‌شود. البته برخي فقها، نمازجمعه را اگر توسط فقيه جامع‌الشرائط يا با اذن او برپا شود واجب مي‌دانند.

حضرت آيت‌الله دکتر سيد محمدعلي آل‌هاشم(1341-1403ه.خ) از چهره‌هاي درخشان آذربايجان است که در سال 1396 باحکم رهبر معظم انقلاب اسلامي(مدّظله‌العالي) به‌عنوان نمايندة معظم‌له و امام‌جمعة تبريز منصوب شد و در مدتي اندک با اخلاق و رفتار و گفتار در دل مردم جا گرفت. علاقه‌مندي مردم به وي چنان بود که به‌عنوان «محبوب‌القلوب» شهرت يافت.

آن بررگوار به‌تاريخ 30 ارديبهشت 1403 در حادثة سقوط بالگرد در ورزقان آذربايجان‌شرقي همراه با رئيس‌جمهور کشورمان خادم‌الرضا شهيد آيت‌الله سيد ابراهيم رئيسي، وزير امورخارجة کشورمان دکتر حسين اميرعبداللهيان، استاندار جوان آذربايجان‌شرقي دکتر مالک رحمتي و جمعي ديگر به شهادت رسيد. يکي از يادگارهاي ارزشمند و معنوي آن شهيد عزيز، مجموعه خطبه‌هاي نمازجمعة اوست که توسط فاضل ارجمند، حجت‌الاسلام‌والمسلمين جواد اوجاقي باعنوان «پيام جمعه» در شش جلد به شيرازه درآمده و منتشر شدهاست.

جلد نخست خطبه‌هاي نمازجمعة شهيد سيد محمدعلي آل‌هاشم، خطبه‌هاي نمازجمعة تبريز در سال 1396 مي‌باشد و جلد آخر مربوط به سال 1401 است که در مجموع بيش از 3000 صفحه مي‌باشد و گنجينة ارزشمندي از مطالب پيرامون موضوعات ديني، سياسي، اجتماعي و مسائل و حوادث کشور و ‌جهان اسلام است.

بر هر جلد از مجموعه خطبه‌ها، مقدمه‌اي به قلم شهيد آيت‌الله سيد محمدعلي آل‌هاشم نوشته شده است. در اين مقدمه‌ها مسائل گوناگوني مانند اهميت نمازجمعه، بيانات امام خميني(ره) و رهبر معظم انقلاب اسلامي(مدّظله‌العالي) دربارة نمازجمعه و... بيان شده است.

شهيد آل‌هاشم در مقدمه‌هايي که بر هر جلد از کتاب «پيام جمعه» نوشته، از کساني که در شکل‌گيري و انتشار کتاب دخيل بوده‌اند، نام برده و از آن‌ها به‌ويژه حجت‌الاسلام‌والمسلمين اوجاقي تشکر کرده است. شهيد آل‌هاشم در تمام مقدمه‌هايي که بر «پيام جمعه» نوشته، والد بزرگوار خود، آيت‌الله سيد محمدتقي آل‌هاشم(دام‌ظله) را نام برده و به ايشان اداي احترام کرده است. از نوشته‌هاي شهيد آل‌هاشم روشن مي‌شود که والد معظم ايشان، پيگير انتشار «پيام جمعه» بوده است.

خطبه‌هاي شهيد سيد محمدعلي آل‌هاشم، تنها بيان خشک يک سري از مسائل و موضوعات نيست، بلکه مجموعه‌اي رنگارنگ از مسائل و موضوعات جذاب ديني، اجتماعي، تاريخي، انقلابي و حتي ادبي است. تنوع موضوعات خطبه‌ها موجب مي‌شود که خوانندة کتاب از مطالعة آن‌ها احساس يک‌نواختي مطالب را نداشته باشد. جالب است که شهيد آل‌هاشم در خطبه‌ها از اشعار و متن ادبي (مناجات به نثر شيوا و آهنگين) نيز استفاده کرده است که جذابيت کلام او را دوچندان ساخته است.

مجموعة شش جلدي «پيام جمعه» گنجينة ارزشمندي است که از سومين امام‌جمعة شهيد تبريز به يادگار مانده است. دانستن قدر و ارزش اين گنجينه اقتضا مي‌کند که نهادهاي فرهنگي با روش‌هاي گوناگون مانند برگزاري مسابقة کتبي از خطبه‌ها، شناساندن شخصيت‌هاي مطرح‌شده در خطبه‌ها، بحث پيرامون مناسبت‌هاي مطرح‌شده در خطبه‌ها، خلاصه‌نويسي موضوعي خطبه‌ها (مانند نگاه شهيد آل‌هاشم به مسئلة ازدواج و فرزندآوري، جوانان، انتخابات و...) نگذارند انديشه و افکار نوراني آن شهيد بزرگ که عمر پرافتخار خود را در خدمت به انقلاب اسلامي و ملت بزرگ ايران سپري کرد، در غبار روزگار بماند و فراموش شود.

در پايان لازم به ذکر است؛ علاوه‌بر شش جلد «پيام جمعه» که خطبه‌هاي نمازجمعة شهيد سعيد حضرت آيت‌الله سيد محمدعلي آل‌هاشم از سال 1396 تا پايان سال 1401 را در بر گرفته است، جلد هفتم اين مجموعه (پيام جمعه) که حاوي خطبه‌هاي نمازجمعة آن شهيد در سال 1402 و فروردين و ارديبهشت‌ماه سال 1403 است، توسط حجت‌الاسلام‌والمسلمين جواد اوجاقي تدوين و براي چاپ آماده شده است. با انتشار جلد هفتم، مجموعة «پيام جمعه»، اين يادگار پربهاي سومين امام‌جمعة شهيد تبريز کامل خواهد شد.

* ابوالفضل محمدي