پيامدهاي شتاب پيري جمعيت در ترکيه

اوزگور اوزل رهبر حزب جمهوري خلق و بسياري ديگر از منتقدين و مخالفين اردوغان، به تندي از اين پاسخ رييس جمهور و رهبر حزب حاکم انتقاد کرده و اعلام کردند که ترکيه به کشوري تبديل شده که نه تنها جوانان، بلکه سالمندان هم شرايط سختي را از سر مي‌گذرانند. توجه به وضعيت معيشت بازنشستگان و سالمندان، يک بار ديگر بحث تغييرات جمعيتي در ترکيه و ارتباط اين موضوع با بحران اقتصادي فراگير را پيش کشيد.

بر اساس تازه‌ترين آمارهايي که اتفاقاً توسط جرايد نزديک به حزب عدالت و توسعه منتشر شده، تعداد شهروندان بالاي 65 سال در ترکيه به عدد 10 ميليون نفر نزديک شده و ترکيه تا 4 سال ديگر از ليست کشورهاي داراي جمعيت جوان، خارج مي‌شود.

جواني که به سرعت پير شد

تا همين چند سال پيش، بسياري از کارشناسان و متخصصين مطالعات جمعيتي در اتحاديه اروپا، همواره بر اين موضوع تاکيد مي‌کردند که ميزان بالاي نرخ زاد و ولد ترکيه و جمعيت جوان اين کشور، موضوع مهمي براي بررسي هاي سياسي و اقتصادي است. چرا که از يک سو مي‌تواند بخش مهمي از نيروي کار مورد نياز اتحاديه را تامين کند، اما از ديگر سو و از منظر سلبي، در ميان مدت منجر به تغييرات جمعيتي و افزايش مسلمانان در اتحاديه خواهد شد. اما حالا شواهد نشان مي‌دهد که ترکيه به سرعت در حال پير شدن است.

روزنامه «ترکيه» به عنوان يکي از جرايد تحت امر حزب عدالت و توسعه بر اساس آمارهاي موسسه ملي آمار ترکيه (TÜİK) نوشته است: تعداد افراد 65 سال و بالاتر در ترکيه به عدد 10 ميليون نفر نزديک شده و حالا 10.6 درصد از جمعيت ترکيه، عملاً در گروه سالمند جاي گرفته‌اند. آن هم در کشوري که نظام بهداشت و سلامت آن، مشکلات بزرگي دارد و همين حالا هم بيمارستان‌ها و درمانگاه‌هاي دولتي با ازدحام بالا، ناکارآمدي و کاهش کيفيت خدمات روبرو هستند.

ترکيه از سال 2030 ميلادي به بعد مزيت جمعيت جوان خود را از دست خواهد داد و سيستم تامين اجتماعي اين کشور با خطرات جدي مواجه خواهد شد. مشکل اينجاست که دست کم يک چهارم از سالمندان، فقير هستند و در مجموع، در هر دو بخش شهري و روستايي فقر سالمندان به 24.2 درصد رسيده و نرخ جمعيت سالمندان مجبور به کار نيز در حال افزايش است.

افزايش نسبت جمعيت سالمندان در ترکيه، اهميت دگرگوني‌هاي اساسي در بسياري از زمينه‌ها، از اقتصاد تا تامين اجتماعي، از بازار کار تا صنعت را پيش کشيده است.

تنها در عرض 5 سال، 3 ميليون نفر به تعداد سالمندان ترکيه افزوده شده و اين وضعيت مي‌تواند ترکيه را با مشکلات جدي اقتصادي و اجتماعي مواجه کند.

بر اساس پيش‌بيني‌هاي سازمان ملي آمار ترکيه، اين کشور تا سال 2030 از ذيل گروه جمعيت جوان که به عنوان پنجره فرصت تعريف شده، بيرون خواهد رفت. پيش‌بيني مي‌شود که نرخ جمعيت سالمندان در سال 2030 ميلادي در ترکيه به 13.5 درصد، در سال 2040 به 17.9 درصد و در سال 2060 به 27 درصد برسد. اگر روند نزولي در نرخ باروري ادامه يابد، اين نرخ‌ها افزايش بيشتري خواهند داشت. اين تغيير جمعيتي يک آستانه حياتي براي رشد اقتصادي و سياست‌هاي توسعه ترکيه است.

هم پير، هم فقير

داده‌هاي روزنامه قرار چاپ آنکارا نشان داده که بخش قابل توجهي از جمعيت سالمندان در ترکيه، در معرض خطر اقتصادي فزاينده‌اي قرار دارند. آمارها نشان مي‌دهد که حدود 2 ميليون و 123 هزار سالمند زير خط فقر زندگي مي‌کنند. در حالي که فقر سالمندان روندي موازي با نرخ فقر عمومي را دنبال مي‌کند، مشاهده مي‌شود که کارگران کم دستمزد نيز در دوران بازنشستگي با مشکلات مالي مواجه مي‌شوند.

نرخ فقر سالمندان در ترکيه، تا سال 2018 روندي کاهشي را نشان داد، اما از سال 2019 روندي رو به افزايش داشته است. به همين خاطر تلاش سالمندان براي يافتن شغلي ديگر پس از پايان سي ساله خدمت، در حال افزايش است.

نرخ مشارکت نيروي کار جمعيت بالاي 65 سال تا پايان سال 2023 به 12.2 درصد و تا سال 2024 به 13 درصد افزايش يافت. اين نشان مي‌دهد که افراد در سن بازنشستگي مجبور به کار براي گذران زندگي هستند و بخش کشاورزي همچنان بزرگترين منطقه اشتغال است. در حالي که 64.3 درصد از کارگران مسن‌تر در سال 2021 در بخش کشاورزي بودند، اين ميزان تا سال 2023 به 57.7 درصد کاهش يافت.

از سوي ديگر، نسبت سالمندان شاغل در بخش خدمات از 27.3 درصد به 32.1 درصد افزايش يافته است. نسبت کارگران مسن‌تر در بخش‌هاي صنعت و ساختمان به ترتيب 7.3 درصد و 2.8 درصد است. اين در حالي است که شرايط جسمي و ميزان تاب آوري اين افراد براي ادامه کار، در وضعيت بسيار نامطلوبي است.

آيا ترکيه براي يک بحران امنيت اجتماعي آماده است؟

علاوه بر موضوع فقر اقتصادي سالمندان، يکي از موضوعات نگران‌کننده ديگر، وضعيت نظام بهداشت و درمان ترکيه است.

اکرم چيندي اوغلو، مدير برنامه توسعه در مرکز تحقيقات اجتماعي TEPAV با اشاره به سرعت پيري جمعيت ترکيه، از وضعيت سيستم تامين اجتماعي کشور ابراز نگراني کرده و مي‌گويد: «يکي از کارگروه‌هاي وابسته به سازمان ملل، مطالعات جمعيتي دقيقي در مورد ترکيه انجام داده است. نتايج آنها به ما مي‌گويد که تا سال 2080 ميلادي، از هر سه نفري که در ترکيه زندگي مي‌کنند، يک نفر سالمند خواهد بود. اين وضعيت، پيامدهاي اقتصادي جدي خواهد داشت. اگر برآوردهاي سازمان ملل محقق شود، از ميانگين آمريکا در سال 2055 و از ميانگين اتحاديه اروپا در سال 2066 پيشي خواهيم گرفت و جمعيت ما، حتي از آنها هم پيرتر خواهد بود. چنين چيزي به معناي بار مالي زيادي براي سيستم تأمين اجتماعي است. اين در حالي است که همين حالا هم، سيستم بازنشستگي فعلي ترکيه در مقايسه با استانداردهاي بين‌المللي بسيار ضعيف است و اساس شاخص جهاني بازنشستگي، ترکيه نمره  را دريافت کرده که بسيار پايين و نازل است. در بين 48 کشوري که مورد مطالعه قرار گرفته، متاسفانه ما در رتبه 45 قرار داريم و نياز مبرمي به اصلاحات تامين اجتماعي وجود دارد. کارگران کم‌دستمزد در دوران پيري و با حقوق بازنشستگي کم همچنان در فقر به سر مي‌برند و اگر اين چرخه شکسته نشود، پايداري نظام بازنشستگي در آينده در خطر بزرگي قرار خواهد گرفت».

کارشناسان بر اين باورند که مقابله با سرعت پيري جمعيت در ترکيه، مستلزم اجراي يک فرآيند تحول مهم از نظر توسعه اقتصادي، امنيت اجتماعي و بازار کار است.

ترکيه در سال 2019 ميلادي 7 و نيم ميليون نفر سالمند داشته اما حالا نزديک به 10 ميليون نفر سالمند دارد. در شرايطي که نسبت جمعيت سالمند در کل جمعيت بيش از 10 درصد باشد، پيري جمعيت محرز مي‌شود.

«ميانگين سن» که يکي از شاخص‌هاي ارائه‌دهنده اطلاعات در مورد پيري جمعيت است، در سال 2019 32.4 بوده و در سال 2024 به 34.4 رسيد. در نتيجه ترکيه در ميان 194 کشور جهان از نظر جمعيت سالمند در رتبه 75 قرار دارد.

استان سينوپ در ترکيه، بيشترين ميزان جمعيت سالمند را دارد. به طوري که 20.8 درصد از جمعيت اين استان در سال 2024 ميلادي در اين رده جاي گرفته شده است.

اين در حالي است که درصد سالمندان در استان کردنشين شرناخ در جنوب شرقي ترکيه تنها 3.7 درصد است. در سال 2024 ميلادي 6 ميليون و 726 هزار و 583 خانوار از مجموع 26 ميليون و 599 هزار و 261 خانوار در ترکيه، داراي حداقل يک نفر 65 ساله يا بالاتر است.

بررسي ميزان توان جسمي سالمندان در ترکيه نشان داده، ميزان سالمنداني که مي‌توانند خريد خود را انجام دهند 55.1 درصد است. 85.7 درصد از سالمندان مي‌توانند از تلفن استفاده کنند، 61.1 درصد مي‌توانند غذاي خود را تهيه کنند و 76.6 درصد مي‌توانند خانه را تميز کنند. اما 26 درصد از سالمندان، در وضعيتي هستند که حتي براي مصرف دارو، نياز به کمک و راهنما
دارند.

در پايان بايد گفت: بحران اقتصادي،رکود تورمي و بيکاري در ترکيه، آمار ازدواج و نرخ باروري را پايين آورده و اين موضوع به عنوان اصلي‌ترين دليل پيري جمعيت قلمداد مي‌شود.

منبع: تسنيم