همه چيز در مورد تنگه هرمز

به گزارش برنا،  شباهت ظاهري تلفظ امروزي يعني هرمز با نام اهورامزدا سبب شده در ميان عوام ارتباطي ميان اين دو نام تصور شود که اين تصور مبنايي در شواهد تاريخي ندارد. افزون بر آن، مختصرشدهٔ نام اهورا مزدا، هرمَزد (hormazd) با فتح ميم است و با تلفظ هرمُز (hormoz) تفاوت دارد.

طول اين آبراه 158 کيلومتر و عرض آن از بندرعباس تا راس شوريط در عمان بين 56 تا 180 کيلومتر مي‌باشد.

ژرفاي تنگه هرمز از خليج فارس بيشتر است و به دليل شيب تند کف آن از قسمت شمال به جنوب متغير است، به طوري که نزديکي جزيره لارک، در حدود 36 متر و در ساحل جنوبي و در نزديکي شبه‌جزيره مسندم به بيش از 100 متر مي‌رسد.

در حالي که حداکثر عمق آب در خليج فارس 90 متر است. قوس آن، رو به شمال و به طرف درون فلات ايران قرار دارد و در نتيجه بيشترين خط ساحلي آن در راستاي کرانه‌هاي ايران قرار گرفته‌است.

در تنگه هرمز چهار جزيره ايراني هرمز، قشم، لارک و هنگام قرار دارد.

در مورد وضعيت حقوقي تنگه هرمز هيچ گونه معاهده خاصي بين ايران و عمان وجود ندارد در نتيجه با استنباط از مفهوم مخالف بند ج ماده 35 کنوانسيون ملل متحد در مورد حقوق درياها اين تنگه تابع مقررات عهدنامه يادشده است و در شرايط صلح، کليه کشتي‌هاي نظامي و بازرگاني از حق عبور ترانزيت برخوردارند (گرچه اين حق همواره مورد اعتراض ايران و عمان بوده‌است).

اما در شرايط جنگي مقرارات حقوق جنگ حاکم است که بر اساس آن اگر يکي از دو کشور ايران يا عمان درگير جنگ باشند از حق بازرسي کشتي‌هاي عبوري برخوردارند. ايران از اين حق در دوران جنگ به خوبي استفاده کرد.

رژيم حقوقي مربوط به عبور بي‌ضرر از تنگه‌هاي مورد استفاده کشتيراني بين‌المللي مشابه رژيم حقوقي عبور بي‌ضرر از درياي سرزميني نيست و دول همجوار تنگه‌هاي مورد استفاده کشتيراني بين‌المللي حق ندارند که عبور ديگران را از آن به حال تعليق درآورند.

در داخل تنگه هرمز سه قسمت 1) آب‌هاي سرزميني ايران (12 مايل دريايي يا 22 کيلومتر از ساحل ايران)، 2) آب‌هاي سرزميني عمان (12 مايل دريايي يا 22 کيلومتر از ساحل عمان) و 3) آب‌هاي آزاد (3 کيلومتر از ميان آب‌هاي سرزميني ايران و عمان) وجود دارد. دولت ايران نمي‌تواند براي بخش‌هاي ديگر تنگه هرمز هيچگونه اعمال کنترل، نظارت يا مسدود کردن، حتي بابت بهبود جريان عبور کشتي‌هاي ديگران تعيين کند.

قابل توجه است که قسمت عمده طرح‌هاي تفکيک تردد کشتي‌ها در داخل تنگه هرمز در طرف عماني تنگه هرمز قرار گرفته‌است.

در مورد عبور بي‌ضرر از تنگه‌هاي مورد استفاد کشتيراني بين‌المللي، اختلافي در تفسير حقوق دولت ساحلي و حقوق دولت‌هاي صاحب پرچم کشتي‌هاي عبوري تجاري يا نظامي وجود ندارد. بر اين اساس دولت‌هاي ساحلي، صاحب منطقه خود در داخل تنگه هستند و مي‌توانند در آنجا هرگونه بهره‌برداري انجام بدهند ولي حق تعليق عبور ديگران و ايجاد مزاحمت براي اعمال حق عبور بي‌ضرر توسط آنها را ندارند.

اين تنگه در طول تاريخ شاهد منازعات بين‌المللي بسيار ميان پادشاهان ايران همچون نادرشاه و شاه عباس بزرگ و محمدرضا شاه پهلوي و نظام جمهوري اسلامي ايران با بيگانگان همچون اسپانيايي‌ها، پرتغالي‌ها، بريتانيايي‌ها و آمريکايي‌ها بوده‌است.

تنگه هرمز دومين تنگه بين‌المللي شلوغ دنياست. هر روز حدود 5/16 تا 17 ميليون بشکه نفت خام (برآورد 2006) که معادل 40 درصد کل نفت حمل شده توسط کشتي‌هاي نفت‌کش و نزديک به 25 درصد کل عرضه جهاني نفت است. حدود 68 درصد ذخاير شناخته‌شده نفت و گاز طبيعي دنيا در خليج فارس قرار دارد و امنيت تنگه هرمز نقش کليدي در تأمين بي‌وقفه انرژي دنيا دارد.

بيشتر اين نفت به بازارهاي آسيا، ايالات متحده و اروپاي غربي مي‌رود و 75 درصد نفت خام ژاپن از اين مسير وارد مي‌شود. بيشتر صادرات نفت خام در مسيرهاي بسيار طولاني از طريق نفت‌کش‌هاي بسيار بزرگ انجام مي‌شود که توانايي حمل بيش از دو ميليون بشکه در هر سفر دارند.

حکومت ايران در موارد متعددي در پاسخ به اعمال تحريم‌هاي آمريکا و غرب عليه ايران توسط مسئولين حکومت ايران تهديد به بستن تنگه هرمز کرده‌است. بر اساس يک سناريو اين کار از طريق مينگذاري سطح دريا و سپس استفاده از موشک‌هاي ضدکشتي کروز و زيردريايي‌هاي کوچک براي اختلال در عمليات مين‌روبي انجام مي‌شود. به گفته جامعه اطلاعاتي آمريکا، ايران توانايي بستن تنگه هرمز را براي مدت کوتاهي دارد.

با اين حال برخي چنين عملي را غيرمنطقي مي‌دانند چرا که تقريباً تمام نفت ايران از طريق اين تنگه صادر مي‌شود و دولت آمريکا نيز انتظار عملي شدن چنين تهديدي را ندارد چرا که بيشترين آسيب را به خود ايران وارد خواهد کرد.