نحوه شناسايي و دستگيري عاملان شهادت شهيد صدر پس از 44 سال

به گزارش خبرگزاري تسنيم، سعدون صبري نه تنها به قتل شهيد صدر بلکه به ترور و قتل بسياري از چهره‌هاي منتسب به حزب الدعوه اسلامي نيز اعتراف کرده است. در اين گزارش، ضمن تشريح حيات اين عالم فقيه و روشن‌انديش، نحوه دستگيري سعدون صبري تشريح خواهد شد.

شهيد محمد باقر صدر، نظريه پرداز حکومت اسلامي در عراق

«محمد باقر صدر»، انديشمند و عالم شيعي و از نظريه‌پردازان بارز اسلام سياسي در عراق بود. صدر يکي برجسته‌ترين چهره‌ها در جمع 10 موسس «حزب الدعوه اسلامي» در دهه 30 شمسي شناخته مي‌شد که در راستاي تاسيس حکومت اسلامي در عصر غيبت حضرت ولي عصر(عج) نظريه‌ پردازي کرده بود. اين عالم برجسته شيعي در 11 سالگي کتابي تحت عنوان علم منطق تاليف نمود و از همين سن به تدريس مقدمات علوم حوزوي پرداخت.

محمد باقر صدر در 19 سالگي با تاييد مرحوم آيت الله خويي به درجه اجتهاد نائل آمد و سپس در 24 سالگي تدريس درس خارج فقه را در مدارس ديني آغاز کرد. ايشان تا قبل از 35 سالگي کتاب‌هايي همچون «فدک در تاريخ»، «فلسفه ما»، «اقتصاد ما»، «مباني منطقي استقراء»، «بانک بدون ربا در اسلام» و «الفتاوي الواضحه» که رساله ايشان محسوب مي‌شد را به رشته تحرير در آورد. وي در سن 23 سالگي همراه با گروهي از روحانيون و فعالان حوزه سياسي عراق، حزبي تحت عنوان «الدعوه الاسلاميه» را بنيان نهاد. در بين رهبران اين حزب تنها «محمد باقر حکيم» جوان‌تر از شهيد صدر بود.

«آيت الله سيد محمد باقر صدر» در سال 1357 مقارن با پيروزي انقلاب اسلامي ايران از حضرت امام خميني (ره) حمايت همه‌جانبه‌اي به عمل آورد تا بدين‌شکل در داخل عراق نيز موج جديدي از اعتراضات را براي مردمي که خواستار سقوط رژيم بعث در عراق بودند، پي‌ريزي کند. اين حمايت سبب شد تا رسانه‌هاي غربي در آن برهه از ايشان با لقب «خميني عراق» ياد کنند.

استقبال مردم عراق از افکار «محمد باقر صدر» همزمان با آغاز به کار نظام جمهوري اسلامي در ايران، درخواست‌ها براي گسترش دايره نمايندگان ايشان را افزايش داد. اقبال عمومي به «محمد باقر صدر» در داخل عراق تعداد نمايندگان ايشان را عليرغم محدوديت‌هايي که رژيم بعث در عراق ايجاد کرده بود، به 100 نفر رساند.

فتاوي انقلابي «آيت الله محمد باقر صدر»

فشار مضاعف بعثي‌ها انگيزه‌اي را نزد شهيد صدر ايجاد کرد تا در خارج از کشور کميته‌هاي «حزب الدعوه» را تاسيس و گسترش دهد و از طرف ديگر در داخل عراق نيز با صدور احکام انقلابي مقدمات سقوط نظام بعث که خواسته ملت عراق بود را مهيا کند. در همين راستا ايشان به صدور برخي از احکام و فتاوي انقلابي دست زدند که برخي از آنها عبارت بودند از:

عضويت در حزب بعث تحت هر عنواني حرام است؛

حرمت ورود دانشجويان زن به دانشگاه بدون رعايت حجاب اسلامي؛

حرمت اقتدا به روحانيون وابسته به دولت بعث در نماز؛

توسعه فعاليت انقلابي از شهر نجف به ديگر شهرهاي عراق از طريق شاگردان و نمايندگان؛

حفظ و تقويت ارتباط با ايران از طريق مرحوم «آيت الله هاشمي شاهرودي» با هدف طراحي برنامه‌اي واحد براي سقوط نظام بعث (مرحوم آيت الله هاشمي شاهرودي در اين راستا سفرهايي را به کويت، امارات، فرانسه و انگلستان داشتند. اين اقدامات به تقويت کميته‌هاي خارجي حزب الدعوه کمک بسياري کرد.)

قيام 17 رجب 1979

اين مبارزات انقلابي تدابير عليه «محمد باقر صدر» از سوي دولت بعث عراق را تشديد کرد؛ تا آنجا که بعثي‌ها به دروغ شايعه‌اي را در جامعه منتشر کردند که محمد باقر صدر قصد مهاجرت از عراق را دارد. اين شايعه تا جايي پيش رفت که به گوش حضرت امام خميني(ره) رسيد. رهبر کبير انقلاب اسلامي ايران در تلگرافي به ايشان اعلام کردند که مهاجرت ايشان از عراق موجب نگراني شده است.

شهيد صدر اما در پاسخ به اين تلگراف، پيام امام خميني (ره) را دلگرمي براي خود دانستند و رهبر انقلاب ايران را از عدم قصد خود براي مهاجرت مطلع ساختند. با اين حال کميته نمايندگان «آيت الله محمد باقر صدر» از اين فرصت استفاده کردند و جمعي از ياران و هواداران را جهت تجديد بيعت به نجف اعزام کردند. جمعيت حاضر در نجف به قدري زياد بود که همگي منتظر يک انفجار و وقوع اتفاق مهم بودند.

«آيت الله صدر» که متوجه فشار بعثي‌ها شده بود نگران قلع و قمع مردم به دست نظاميان رژيم بعث بود و به همين جهت از آن‌ها خواست تا به اين تجمعات پايان دهند. يک روز بعد نيروهاي بعثي با جمعيتي قريب به 200 نفر براي دستگيري «محمد باقر صدر» به دستور رئيس امنيت استان نجف، خانه‌ اين عالم را به محاصره خود در آوردند.

خبر دستگيري «محمد باقر صدر» در عراق توسط خواهر ايشان منتشر شد. اين خبر، جمعيت گسترده‌اي در شهرهاي شيعي عراق و همچنين در کشورهاي امارات، لبنان، ايران، انگليس و فرانسه را راهي خيابان کرد تا در نهايت در تاريخ به «قيام 17 رجب» مشهور شود. «قيام 17 رجب» يکي از اصلي‌ترين عوامل پيشگيري از اعدام «صدر» بود.

رژيم بعث که در عمل تا يک قدمي سقوط و فروپاشي پيش رفته بود، به منظور مهار فشارهاي افکار عمومي و معترضين در همان روز محمدباقر صدر را آزاد کرد.

«صدام حسين» که تا پيش از اين معاون رئيس جمهور بود، پس از کنار زدن «احمد حسن البکر» از راس قدرت در سال 1358 خودش را به عنوان رئيس جمهور جديد عراق معرفي کرد.

رياست صدام موجي از ترس و سرکوب را بر جامعه عراق تحميل کرد. برخوردهاي شديد وي با اعضاي «حزب الدعوه» تا بدان حد خشونت‌آميز بود که بنابر برخي روايت‌ها به اعدام روزانه 200 تا 300 هوادار و عضو حزب الدعوه مي‌رسيد. اين سياست در راستاي دستورالعمل قانوني کردن قلع و قمع جنبش‌هاي اسلامي توسط حزب بعث به مرحله اجرا درآمده بود.

اعدام شهيد «محمد باقر صدر»

رژيم بعث عراق با اعزام نمايندگان به منزل محمد باقر صدر و تعيين ضرب الاجلي براي ايشان شروط سه گانه زير را پيش روي اين عالم مجاهد شيعه قرار دادند: نخست؛ لغو فتواي حرمت پيوستن به حزب بعث؛ دوم، توقف پشتيباني از انقلاب اسلامي ايران و اعلام برائت از امام خميني (ره)؛ و در نهايت، اعلام برائت از «حزب الدعوه» و صدور فتواي تحريم اين حزب.

«آيت الله صدر» با قاطعيت شروط مطرح شده از سوي رژيم بعث را رد کردند. بعثي‌ها در ادامه و با مشاهده استقامت ايشان شرط دوم را حذف کردند و دو شرط باقيمانده را بار ديگر مطرح کردند. اما «سيد محمد باقر صدر» در ادامه با خشم فراوان اين نمايندگان را از خانه خود بيرون کردند.

رژيم بعث که متوجه پايداري «محمدباقر صدر» نسبت به اهداف خود شده بود تعداد زيادي از نيروهاي خود را به سمت نجف گسيل و ايشان را به بغداد منتقل کرد. روز بعد «آمنه صدر» (بنت الهدي) که همچون برادرش شخصيتي موثر در جهان تشيع و جامعه عراق بود، دستگير شدند.

همزمان با اين اقدامات از سوي صدام حسين، رژيم بعث دومين مرحله تبعيد هزاران خانواده عراقي را در دستور کار خود قرار داد. در اين برهه فضاي عراق به حدي تاريک و خوفناک شده بود که اکثر خانواده‌هاي عراقي در شهرهاي کاظمين، بغداد، کربلا و شهرهاي جنوبي شاهد اعدام و يا بازداشت بسياري از عزيزان خود بودند.

به گفته برخي منابع «سيد محمد باقر صدر» و «بنت الهدي» خواهر ايشان در واپسين ساعات حيات پربرکت خويش به کاخ رياست جمهوري صدام در بغداد منتقل شدند. صدام حسين، رئيس جمهور وقت عراق که ديگر به يک جنايتکار تمام عيار تبديل شده بود با هفت تير خود چند تير به سر و سينه آيت الله صدر شليک مي‌کند. علاوه بر اين خواهر ايشان شهيد بنت الهدي صدر نيز از طرف اطرافيان صدام، مورد شديدترين شکنجه‌ها قرار گرفتند و در نهايت به مقام شهادت نائل آمدند.

بازخواني نحوه شناسايي و دستگيري قاتلان خانواده صدر

از ماه‌ها قبل اخباري حول شناسايي و دستگيري يکي از متهمين اصلي در ماجراي شهادت شهيد محمد باقر صدر و خواهر ايشان شهيد بنت‌الهدي صدر در رسانه‌هاي عراقي منتشر شده بود. براساس اين روايت‌هاي رسانه‌اي نيروهاي گردان «عصائب اهل الحق» در عملياتي پيچيده، موفق شدند تا مهم ترين چهره در پرونده شهادت «آيت الله صدر» و «بنت الهدي» را بازداشت کنند.

براساس فايل صوتي‌ منتسب به «سيد محمد طباطبايي»، معاون دبيرکل «عصائب اهل الحق» که در فضاي مجازي منتشر شد، نحوه دستگيري «سعدون صبري»، قاتل شهيد صدر اول توسط نيروهاي «عصائب اهل الحق» توضيح داده مي‌شود.

«عصائب اهل الحق» در زمره گروه‌هايي بود که تلاش مجدانه‌اي را به منظور پيگيري و تعيين سرنوشت شهيد محمدباقر صدر و خواهر گرامي ايشان شهيد بنت الهدي صدر به کار بست. نيروهاي «عصائب» براي مدتهاي مديد به تلاش‌هاي خود براي يافتن اثري از سعدون صبري در اردن و مصر ادامه دادند، اما در نهايت تنها به اطلاعاتي دست يافتند که نشان مي‌داد، قاتل شهيد صدر در سوريه پنهان شده و سپس از همان جا به ترکيه فرار کرده است.

سعدون صبري در زمان حضورش در ترکيه، تصميم گرفت تا خانه‌اش در منطقه «يرموک» (يکي از مناطق مرفه‌نشين بغداد) را به فروش بگذارد. در اينجا برخي از نيروهاي «عصائب اهل الحق» در عملياتي اطلاعاتي خود را به جاي خريدار اين ملک جا زدند و با او بر سر خريد خانه به تفاهم رسيدند و توافق کردند تا باقي مسائل از جمله امضاي قرارداد در اربيل پيگيري شود. اين موضوع مورد موافقت طرفين قرار گرفت.

«سعدون صبري» که اکنون 77 سال دارد تحت حفاظت و مراقبت شديد است. شواهد حاکي از آن است که وي در بازجويي‌هاي اخير تا بدين لحظه به قتل 80 نفر از خاندان حکيم، محمد باقر صدر و بنت الهدي، عموي نخست وزير فعلي عراق و همچنين 20 هزار نفر از شيعيان عراق به دستور صدام اعتراف کرده است.

درخصوص شيوه دستگيري «سيد محمد باقر الصدر»، صبري اعتراف کرده که در طي دو مرحله به ترتيب در «مسجد سهله» و در مرحله دوم به «مسجد کوفه» اقدام به بازجويي از شهيد صدر کرده است. وي در ادامه محل دفن «محمد باقر الصدر» را نقطه‌اي در نزديکي منطقه بسمايه، در جنوب استان بغداد اعلام کرده است اما به دليل تغيير بافت شهري از دوران نظام بعث، فعلا امکان تعيين محل دقيق دفن پيکر شهيد صدر و خواهر بزرگوار ايشان بسيار سخت به نظر مي‌رسد.

جعفر صدر که اکنون سفير عراق در انگليس است و پيشتر نامزد نخست وزيري عراق بود، در واکنش به خبر دستگيري قاتل پدرش نوشت: مسئول خون شهيد صدر اول و خواهر او، بنت الهدي، صدام جنايتکار است و فرقي نمي‌کند که او در جنايت خود از چه سلاحي استفاده کرده است. به اعتراف شخص فاسق توجه نمي‌شود، زيرا او متهم به دروغگويي مغرضانه و هدف او تبرئه ارباب خود است. جنايتکار واقعي صدام است.

اين سخنان که از سوي مقتدي صدر مورد تاييد قرار گرفته، با واکنش گسترده فعالان مجازي و مردم عراق خصوصا شيعيان همراه شد. مسئله‌اي که باعث واکنش منفي در قبال سخنان فرزند محمد باقر الصدر و پسر عموي پدرش، مقتدي صدر شده، چگونه اقدامي که به زحمت يک دولت و جناح امنيتي نزديک به آن دست کم گرفته مي‌شود. برخي معتقدند اين گونه واکنش‌ها به اختلافات شخصي قيس الخزعلي دبيرکل «عصائب اهل الحق» و مقتدي صدر مربوط مي‌شود.

در نهايت، نيروهاي عصائب اهل الحق که از شاگردان مکتبي آيت الله صدر هستند پس از بازجويي متهم رديف اول ترور شهيد محمد باقر صدر، وي را براي طي مراحل قانوني به دستگاه امنيت ملي عراق تحويل دادند. دستگاه امنيت ملي عراق نيز پس از تکميل روند بازجويي، بخشي از اعترافات سعدون صبري را از شبکه‌هاي تلويزيوني اين کشور پخش کرد.

 سعدون صبري، در تشريح نحوه تجسس و کسب اطلاعات از شهيد صدر مي‌گويد: جاسوسي از سيد محمد باقر صدر را ابتدا از تلفن او آغاز کرديم. اولين تماس او با ايران بود و پس از آن نوه (امام) خميني (ره)، سيد حسين خميني وارد بيت ايشان شد. در بازجويي‌ها دليل اين رفت و آمد سيد حسين را از سيد محمد باقر صدر جويا شديم. سيد محمد باقر صدر پاسخ داد: سيد حسين خميني آمده بود تا از شرايط جسماني‌ام باخبر شود.

متهم رديف اول شهادت شهيد صدر در ادامه مي‌گويد: پس از چند روز شاهد رفت و آمد هيئت‌هايي به خانه (آيت الله) صدر بوديم. اين هيئت‌ها براي اعلام بيعت و همراهي با (آيت الله) صدر به منزل ايشان مي‌‌آمدند. از سوي يکي از مقامات حزب بعث دستوري به ما ابلاغ شد با اين محتوا که هر فردي به ديدار صدر مي‌رود پلاک ماشين او را يادداشت‌ کنيد. سپس ماشين را در مسير بازگشت از نجف به بغداد متوقف مي‌کردند و صرفا مدارک هويتي را چک مي‌کردند و اجازه عبور مي‌دادند. بعد از اين بود از سيد محمد باقر صدر خواسته شد تا از نجف به بغداد برود. ايشام وقتي به بغداد آمد من از پنجره شاهد بودم که نزد رئيس دفتر يکي از مقامات بعثي نشسته بود. بلافاصله به سمت او رفتم و حال و احوال او را جويا شدم. به سيد محمد باقر گفتم مريض احوال هستيد؟ پاسخ داد خير، حالم خوب است.

بعد از اينکه جلسه ايشان با مقام حزب بعث (احتمالا فاضل البراک که در آن سال در منصب رياست دستگاه اطلاعاتي حزب بعث مشغول به کار بود) به پايان رسيد، همان مقام نظامي حزب بعث با من تماس گرفت و گفت ماشين اختصاصي را براي سيد محمد باقر آماده کنيد تا به نجف بازگردد. در آن برهه دليل اينکه فاضل البراک اجازه ترخيص به سيد محمد باقر صدر داد اعلان تظاهرات در نجف بود.

مردم نجف وقتي خبر ديدار سيد محمد باقر صدر با فاضل البراک را شنيدند شايعه‌اي را منتشر کردند که نظام بعث سيد محمد باقر را بازداشت کرده است. به همين علت سيد محمد باقر صدر به نجف بازگردادنده شد. پس از اينکه آيت الله صدر به خانه رسيد، دستوري صادر شد که حصر خانگي عليه ايشان اجرا شود.

عزالدين القبانچي و سيد حسين هادي الصدر، سيد محمد باقر را از خانه بيرون آوردند و همراه خود بردند. در همين حين من از سيد محمد باقر صدر پرسيدم که به کجا مي‌رود؟ پاسخ داد با فاضل البراک به توافق رسيديم. همزمان با شکست حصر سيد محمد باقر صدر، حکم دستگيري او و خواهرش به نجف رسيد.

پس از دستگيري آيت الله صدر و خواهرشان بنت الهدي، فاضل البراک به اتاق بازجويي آمده بود و همانجا دستور داد تا حکم اعدام محمد باقر صدر را اجرا کنم. محمد باقر صدر را در کنار خواهر او قرار دادند. سيد محمد باقر صدر با خواهرش روبوسي کرد و خطاب به او گفت ديدارمان در بهشت خواهد بود. براي اجراي حکم، ابتدا سينه محمد باقر صدر را هدف قرار دادم و بلافاصله ديدم تيرهايي از کنار من به سمت خواهر او شليک شد. فاضل البراک به ما خبر داد که پيکر سيد محمد باقر صدر را به خانواده‌اش تحويل دهيد.»

دستگاه امنيت ملي عراق از پخش جزئيات بيشتر اعترافات سعدون صبري اجتناب کرد. با اين وجود برخلاف آن چه صبري  اظهار داشت، پيکر شهيد صدر و خواهر مکرمه ايشان بن الهدي صدر هيچ گاه به اعضاي خانواده آنها تحويل داده نشد و به طور مخفيانه در جايي در اطراف بغداد دفن شد.