معماي درياچه اروميه؛ ديروز تيتانيوم امروز ليتيوم

تصاويري که در روزهاي گذشته و در فضاي مجازي از حرکت چند کاميون بر بستر درياچه اروميه و حمل خاک و نمک اين درياچه منتشر شده، بار ديگر به شايعات مربوط به استحصال ماده مهم و راهبردي ليتيوم از شورابه‌هاي باقي مانده از درياچه دامن زده است.

ماجراي امکان استخراج ليتيوم از کف درياچه اروميه چيست؟

در گزارش هايي که اخيرا در برخي رسانه ها منتشر شده، اين طور آمده است که بررسي ها نشان مي دهد اگرچه خشکسالي و سدسازي موجب خشکيدن درياچه هاي داخلي شده و تلاش هايي هم براي احياي آنها انجام شده است، اما اين خشکيدن در پس خود منابع مالي زيادي با استخراج ليتيوم به همراه دارد و به نظر مي رسد وجود منابع عظيم «ليتيوم در کف تالاب هايي از جمله درياچه اروميه، شايد يکي از دلايل توجه ناکافي به روند خشک شدن اين منابع مهم طبيعي و تعلل در احياي آن باشد.

در اين گزارش ها تاکيد شده است که ليتيوم اکنون در بازارهاي جهاني به صورت فلز، به طور تقريبي 160 دلار به ازاي هر کيلوگرم به فروش مي رسد و همچنين کنسانتره آن با کيفيت هاي «درجه کيفيت ساخت باطري»، «کربنات ليتيوم» و «کنسانتره» به ترتيب در حدود 20 هزار دلار، 7 هزار دلار و 5 هزار دلار در هر تن قيمت دارد. اساسا هم ليتيم يکي از فزات گرانبهايي است که در سال هاي اخير تقاضاي زيادي در بازارهاي جهاني براي آن وجود داشته، به گونه اي که قيمت اين فلز در بازار شانگهاي، در هشت ماه گذشته بيش از 400 درصد رشد کرده است.

پنج سال پيش مسعود تجريشي، مدير وقت دفتر برنامه‌ريزي و تلفيق ستاد احياي درياچه اروميه وجود ماده ‏معدني ارزشمند تيتانيوم در درياچه اروميه را رد کرد وگفت: اين ادعا که کف درياچه تيتانيوم وجود دارد ‏اشتباه است، اما عناصر ديگري مانند کلر، سديم ليتيوم و منيزيوم در اين درياچه وجود دارد. ‏

معاون سازمان حفاظت محيط زيست همچنين در آن زمان گفته بود: حتماً عناصر شيميايي در بستر درياچه ‏وجود دارد که مي‌تواند شامل سديم و کلرايد که همين نمک طعام است باشد و در رده‌هاي بالاتر عناصر، که ‏بسيار ارزشمند هستند، ليتيوم است که اگر قصد برداشت آن وجود دارد بايد غلظت به حدي باشد، که توجيه ‏اقتصادي هم داشته باشد، اما ميزان ليتيوم موجود در درياچه اروميه براي استخراج، توجيه اقتصادي ندارد‎.

اين صحبت ها اما در حالي مطرح مي شود که در هفته هاي اخير، نه تنها وضعيت بحراني درياچه اروميه باعث انتقاد شديد افکار عمومي از عملکرد ستاد احياي درياچه اروميه در 10  گذشته شده است، بلکه اين مساله صداي نمايندگان مجلس را هم درآورده است. در همين راستا در روزهاي پاياني تيرماه، مجلس شوراي اسلامي طرح تحقيق و تفحص از عملکرد ستاد احياي درياچه اروميه را کليد زد.

ويژگي هاي فلز ليتيوم چيست؟

ليتيوم جزو آن دسته از عنصرهاي جدول تناوبي و همچنين جزو آن دسته از فلز هاي قليايي ميباشد که از ويژگي هاي جالب و مهمي برخوردار است. يکي از ان ها اين است که اين فلز يا به عبارتي ديگر اين  فلز قليايي با آب بسيار سريع واکنش مي دهد و دليل اين که در زير روغن نگه داري ميشود هم همين است.  چرا که قدرت واکنش دهي ليتم با آب آنقدر سريع مي باشد که  سريعا واکنش مي دهند  و به اکسيد تبديل مي شوند.

از ويژگي هاي جالب و خارق العاده اي که در ارتباط با اين عنصر و يا اين فلز قليايي وجود دارد اين است که  اين عنصر يک قدرت خارق العاده در ارتباط با هدايت کردن جريان هاي الکتريکي دارد. و يا به عبارت ديگر مي توان گفت که  اين فلز قليايي را مي توان به عنوان يک  هادي که فعاليتي قابل قبول در ارتباط با جريان هاي الکتريکي دارند دانست و در اين زمينه فعاليتي چشم گير دارد.

از ويژگي هاي ديگري که در ارتباط با اين عنصر مي توان بيان کرد نيز اين است که  از آن جايي که  عنصري سبک است و يا به عبارتي مي توان گفت که اين فلز قليايي جزو سبک ترين فلز هاي جدول دوره اي و يا همان جدول تناوبي ما مي باشد. اين عنصر و يا همان فلز قليايي آنقدر سبک است که چگالي آن نصف چگالي لب مي باشد و در صورتي که اين فلز را در آب بيندازيم  فلز روي آ به حالت شناور باقي خواهد ماند.

کاربرد ليتيوم

ليتيوم که وجودش در دنياي امروز يکي از ملزومات تکنولوژي محسوب مي‌شود، ‌يک فلز قليايي نقره‌اي- سفيد و نرم با عدد اتمي 3 است. اين عنصر در شرايط استاندارد دما و فشار سبک‌ترين فلز و کم‌چگالي‌ترين عنصر جامد است. اين ماده به دليل ارزش و اهميت بالاي اين فلز در توليد باتري براي صنايع مختلف الکترونيکي از جمله خودروهاي برقي، لپ‌تاپ‌ها، تلفن‌هاي همراه، پنل‌هاي خورشيدي و لوازم جانبي و همچنين براي اهداف ذخيره‌سازي انرژي به منزله جواهري در تاج است. علاوه بر اين، ليتيوم نيروي کششي زيادي دارد و به دليل وزن کم آن گزينه بسيار مناسبي براي باتري‌هاي کم‌وزن و پرانرژي است. همچنين اين ماده معدني همراه با سرب آلياژي را توليد مي‌کند که در ساختن بلبرينگ چرخ‌هاي قطار استفاده مي‌شود. از ديگر مصارف ليتيوم مي‌توان به کاربرد آن در صنعت داروسازي اشاره کرد.

شيلي با 8 ميليون تن ذخاير ليتيوم، بيشترين ميزان ذخاير اين ماده معدني را در جهان دارد. پس از آن ايران با 8 ميليون و 500 هزار تن قرار دارد و استراليا و آرژانتين به ترتيب با دارا بودن 2 ميليون و 700 هزار تن و 2 ميليون تن ذخاير ليتيوم در رتبه‌هاي سوم و چهارم جهان قرار دارند. البته ليتيوم در ايران به توليد و فناوري نرسيده و اقتصادي بودن اکتشاف و فرآوري ليتيوم بسيار پراهميت است.

درياچه اروميه حاوي ليتيوم اندک هست

عليرضا شهيدي، رئيس سازمان زمين‌شناسي و اکتشافات‌معدني کشور در اين باره گفت که درياچه اروميه حاوي ليتيوم هست اما مقادير آن به قدري اندک است که هيچ کس در ايران نمي‌تواند اين ميزان اندک را فرآوري کند.

وي اضافه کرد: ليتيوم موجود در بستر خشک شده اين درياچه 30 تا 35 ppm است که اگر هم برداشت شود اقتصادي نيست. استحصال ليتيوم در شرايطي اقتصادي است که بيش از 1000 ppm باشد و 30 تا 35 ppm به قدري اندک است که مي‌توان گفت اصلا وجود ندارد.

موضوع برداشت نمک از بستر درياچه اروميه

شهنام اشتري مديرکل حفاظت محيط زيست آذربايجان شرقي در رابطه با موضوع حاشيه‌ساز برداشت ليتيوم از بستر درياچه اروميه در فضاي مجازي توضيحاتي ارائه داده و اظهار کرده که  در روزهاي گذشته انتشار تصاويري از برداشت نمک از بستر درياچه اروميه، سبب شده تا عده‌اي در فضاي مجازي اين برداشت‌ها را مربوط به ليتيوم و يا ساير عناصر ارزشمند بدانند.

وي ادامه داد: به دنبال انتشار مطالب کذب و شايعات در فضاي مجازي، مبني بر اينکه املاح و مواد معدني به غير از نمک خشک برداشت مي‌شود، ضمن تکذيب اين موضوع به استحضار مردم عزيز کشورمان مي‌رسانم، طبق روال سال‌هاي گذشته از بستر درياچه اروميه برداشت نمک خشک با مجوز سازمان صنعت معدن و تجارت و موافقت سازمان حفاظت محيط زيست و با نظارت مستمر انجام مي‌شود.

اشتري با تکذيب خبر برداشت ليتيوم و ساير املاح موجود از بستر درياچه اروميه افزود: رو به خشکي رفتن درياچه اروميه هيچ ربطي به وجود يا عدم وجود منابع ليتيوم در آن ندارد، بلکه اين مشکل ناشي از استفاده ناپايدار از منابع آبي حوضه آب‌ريز درياچه اروميه و تغييرات اقليمي مي باشد.

لبخند نمکين درياچه‌اي اروميه

اينک اين ماييم و اين لبخند نمکين درياچه‌اي در حال مرگ، درياچه‌اي که با همه زيبايي‌اش با همه قدمت‌ خود و با همه نعمت‌هايش در حال نابودي است، اين نابودي يعني نابودي سه درصد از خاک ايران و ايراني با پيکري زخمي برجاي مي‌ماند.

فاجعه انساني در راه است

فراتر از بحران پيش‌رو که چند سال است گونه‌هاي گياهي و حيواني درياچه را با مشکل روبه‌رو کرده است، بسياري از کارشناسان دولتي و غيردولتي اين نکته را متذکر شده‌اند که با کاهش مساحت درياچه اروميه و خشکي تدريجي، درياچه اروميه به شوره‌زاري 8 ميليارد تني تبديل مي‌شود که زيست‌بوم انساني منطقه را از بين خواهد برد و در نهايت منجر به مهاجرت‌هاي ناخواسته و از بين رفتن بخش مهمي از کشتزارهاي اطراف مي‌شود.

گزارش فارس حاکي است، درياچه اروميه به دليل داشتن ارزش‌هاي اکولوژيک و منحصر به فرد، در سال 1346 براساس مصوبه شماره يک شوراي عالي حفاظت محيط زيست کشور، به عنوان منطقه حفاظت شده و طبق مصوبه شماره 63 شوراي عالي در سال 1354 به عنوان پارک ملي ارتقا يافت. همچنين در سال 1356 براساس مصوبات MAB (انسان و کره مسکون) به عنوان يکي از مناطق بين‌المللي ذخيره‌گاه‌هاي زيست کره در سطح جهان به ثبت رسيده است. اين درياچه با تمام جزاير آن در سال 1354 به عنوان يکي از تالاب‌هاي بين‌المللي در کنوانسيون رامسر ثبت و از طرف موسسه بين‌المللي تالاب‌ها به عنوان يکي از مهم‌ترين مناطق مهم پرندگان انتخاب شد.

در اين درياچه قبلا 27 گونه پستاندار، 212 گونه پرنده، 41 گونه خزنده، هفت گونه دوزيست و 26 گونه ماهي زيست مي‌کند.

درياچه اروميه داراي 102 جزيره است که همه آن‌ها از سوي سازمان يونسکو به عنوان ذخيره‌گاه طبيعي جهان به ثبت رسيده است.

درياچه اروميه از نظر سطح آب‌هاي آزاد، بيستمين درياچه جهان از لحاظ وسعت و شورترين بعد از بحرالميت محسوب مي‌شود. طول درياچه از 130 تا 146 کيلومتر و عرض آن از 58 کيلومتر تا 15کيلومتر (بين کوه زنبيل و جزيره اسلامي) متغير است. حجم آب درياچه اروميه در مساحت 5 هزار و 822 کيلومتر مربع و با عميق متوسط 5.4 متر بالغ بر 31 ميليارد مترمکعب برآورد شده است. حوزه آبر‌يز درياچه اروميه داراي 52 هزار و 47 کيلومتر مربع بوده که در استان‌هاي آذربايجان غربي، شرقي، کردستان و قسمت بسيار کمي نيز در کشور ترکيه است.

منبع: خبرگزاري فارس