مسير مشترک ترامپ، علي‌يوف و پاشينيان و مضرات آن براي ايران

مسير ترانزيتي موسوم به «ترامپ رووت» (TRIPP: Trump Route for International Peace and Prosperity) از طريق استان سيونيک ارمنستان، ج آذربايجان را به نخجوان وصل مي‌کند. بر اساس توافق 8 اوت 2025 (ميانجي‌گري آمريکا) آمريکا حقوق توسعه مديريتي اين مسير را در اختيار گرفت و در ژانويه 2026 چارچوب اجرايي آمريکا-ارمنستان منتشر شد.

تحليل مضرات اين مسير براي ايران، در چند بُعد قابل دسته‌بندي است:

1) ژئوپليتيک (واضح‌ترين وجه)

دور زدن ايران: مهم‌ترين دستاوردِ اين کريدور، دور زدن خاک ايران به‌عنوان تنها رابط زمينيِ مطمئن ارمنستان است. اين مسير، ترانزيت قفقاز جنوبي از زير سايه ايران خارج مي‌کند. در اين باره دولت پزشکيان حساسيتي ندارد. پزشکيان مي‌گويد: آنها از خاک خود مسيري ايجاد مي‌کنند به ما چه؟ اين سياست «شاه‌سلطان‌حسيني» است!

حضور آمريکا در مرز شمالي ايران: برخلاف گذشته که قفقاز عمدتاً ميدان نفوذ روسيه/ترکيه/ايران بود، حالا آمريکا و شرکت‌هاي آمريکايي جاي پاي مستقيم در سيونيک (هم‌مرز با ايران) پيدا مي‌کنند. اين يعني حضور دايمي نظامي-لجستيکي يک قدرت فرامنطقه‌اي در مجاورت مستقيم مرزهاي ايران. تبعات اين حضور قابل محاسبه است؟

هم‌سويي ترکيه و ج آذربايجان: مسير جداي از آنکه اقتصادي است، به نيات اتصال از طريق «کريدور زنگزور» که ترکيه سال‌ها خواستارش بود نزديک مي‌شود و به نفوذ آنکارا در قفقاز جنوبي مي‌افزايد.

مسير زميني از اسرائيل تا باکو: اسراييل از طريق سوريه- ترکيه مسير اتصال زميني با باکو پيدا مي‌کند.

تضعيف موقعيت مياني ايران: تحليلگران (از جمله ICWA و FDD) اين توافق را «چالش ژئواکونوميک و راهبردي» براي ايران و روسيه توصيف کرده‌اند؛ چرا که وزن جغرافيايي ايران در معادلات منطقه‌اي کاهش مي‌يابد.

2) اقتصادي (ژئواکونوميک)

کاهش اهرم ترانزيتي ايران: ايران از ترانزيت کالا ميان ارمنستان/قفقاز و خليج‌فارس سود مي‌برد و اين مسير رقيب مستقيم آن است.

تضعيف کريدور شمال-جنوب (INSTC): حضور يک شاهراه جايگزين که از خاک ايران عبور نمي‌کند، مي‌تواند ارزش ترانزيتي کريدور بين‌المللي شمال-جنوب را کاهش دهد؛ چون بخشي از بار شرق-غرب و شمال-جنوب از روي آن منحرف مي‌شود.

کاهش جذابيت سرمايه‌گذاري زيرساختي ايران در مسيرهاي ريلي و جاده‌اي شمال غرب (آستارا، جلفا، ماکو) و درآمد حاصل از ترانزيت.

نکته تعديل‌کننده: به‌گفته برخي تحليل‌ها (مثل FDD)، آسيب اقتصادي مسير براي ايران کوتاه‌مدت محدود است؛ اما زيان بلندمدت به دليل کاهش اهرم و جريان‌هاي تجاري، محتمل‌تر است.

3) امنيتي

هم‌مرزي بيشتر با جبهه غربي-ناتويي: عمقِ حضور ترکيه/آمريکا/ناتو به شکل طبيعي تا نزديکي مرز ايران افزايش مي‌يابد.

آسيب‌پذيري مرزهاي شمال غرب: فعال شدن مسيري که هم‌زمان مورد رقابت ايران، ج آذربايجان و ارمنستان است، مي‌تواند تنش و بي‌ثباتي در مرزهاي آذربايجان-ايران و ارمنستان-ايران را تشديد کند (قاچاق، جابه‌جايي امنيتي، و مناقشات مرزي و...)

کاهش عمقِ راهبردي ايران در قفقاز و محدود شدن گزينه‌هاي اهرمِ سياسي-امنيتي تهران در تعاملات منطقه‌اي.

4) فرهنگي-اجتماعي

گسست نمادين تاريخي: سيونيک بخشي از سرزمين ارمنستان و متصل به مرز ايران است. واگذاريِ عملاً امنيتي/ترانزيتي بخشي از آن به بازيگران ديگر، مي‌تواند به انزواي فرهنگي و هويتي ارمنستان از فضاي فرهنگي ايران و ايراني‌تباران منطقه بينجامد.

تشديد حساسيت‌هاي قومي: اين مسير در مجاورت مناطق قومي، رقابت‌هاي قومي-هويتي منطقه را بالا مي‌برد.

5) محيط‌زيستي (مبتني بر منطقه کوهستاني سيونيک)

سيونيک منطقه‌اي کوهستاني، جنگلي و حساس اکولوژيک با زيست‌بوم‌هاي ارزشمند (اکوسيستم‌هاي جنگلي قفقاز) است.

احداث/بهسازي مسير ترانزيتي (جاده، ريل، پل، تونل و انبارهاي لجستيک) خطرات زيست‌محيطي به‌همراه دارد:

تخريب جنگل و زيست‌گاه‌هاي جانوري کوهستان که بر ايران تاثير مستقيم دارد.

افزايش بار ترافيک سنگين و آلودگي صوتي/هوايي در يک دالان حساس کوهستاني؛

تشديد احتمال آلودگي منابع آبي (رودخانه‌هاي مرزي که به سمت ارس/ايران سرازير مي‌شوند) با فعاليت لجستيکي؛

اگرچه اين منطقه داخل خاک ارمنستان است، اثرات جانبي آن (آلودگي آبهاي مرزيِ مشترک با ايران) مستقيم‌تر از ساير موارد است.

6) سياسي-ديپلماتيک

هزينه ژئوپليتيکي براي تهران: ايران در سال‌هاي اخير با تمرينِ «عمق راهبردي» در قفقاز اقدام مي‌کرد؛ اين توافق عملاً بخشي از مانورهاي ايران در مقابل متحدان آمريکا در قفقازجنوبي را خنثي مي‌کند.

* هاتف صالحي، تبريز