مازوت‌سوزي در خفا؟

به گزارش روزنامه شرق، در اين گزارش به گسترش استفاده از سوخت بسيار آلاينده مازوت اشاره شده بود. مازوت توليدي هفت برابر ميزان استاندارد گوگرد است و استفاده از مازوتي چنين آلوده، دو سال است که در جهان متوقف شده؛ اما گزارش کميسيون اصل 90 مجلس يازدهم تأکيد کرده بود که نه‌تنها مصرف چنين سوخت منسوخ و به‌شدت آلاينده‌اي در کشور متوقف نشده، بلکه ناترازي انرژي سبب استفاده بيشتر از مازوت شده است. اين گزارش با واکنش ساير نهاد‌هاي متولي مواجه شد و برخي نهاد‌ها استفاده گسترده از مازوت را به کل منکر شدند و برخي ديگر مدعي شدند مازوت‌سوزي در خارج از شهرهاست يا اينکه در اطراف هيچ کلان‌شهري مازوت سوزانده نمي‌شود.

در همين زمينه، شرکت مادر‌تخصصي توليد برق در تاريخ 20 آذر 1402 در پاسخ به گزارش «شرق» اعلام کرد «سال گذشته در دوره محدودي به دليل تراز منفي سوخت گاز در کشور، پس از ابلاغ مراجع بالادستي، مصرف مازوت به ناچار در دستور کار برخي نيروگا‌هاي بخاري کشور (خارج از شهرها) قرار گرفته است». به‌جز اين، سازمان محيط زيست نيز به‌تازگي مدعي شده است اطراف هيچ کلان‌شهري مازوت سوزانده نمي‌شود. با‌اين‌حال، بررسي صورت مالي برخي نيروگاه‌هاي بزرگ کشور ظاهرا خلاف اين ادعا‌ها را اثبات مي‌کند. اين گزارش‌ها نشان مي‌دهد سهم مازوت از کل سوخت مصرفي برخي نيروگاه‌هاي بخاري کشور تا 65 درصد هم مي‌رسد. نکته شايان توجه اينکه گاهي اين نيروگاه‌ها با کلان‌شهر‌ها فاصله زيادي ندارند و بديهي است که با سرعت وزش باد و انتقال هوا نمي‌توان با قطعيت مدعي شد اين نيروگاه‌ها در افزايش آلودگي شهر‌هاي بزرگ تأثيري ندارند.

توليد يک‌پنجم برق کشور در نيروگاه‌هاي بخاري

نيروگاه‌هاي بخاري که احتمالا ميزان مصرف مازوت در آن‌ها بالاست، سهم درخور توجهي در توليد برق کشور دارند. بر اساس گزارش شرکت توليد نيروي برق حرارتي، سهم نيروگاه‌هاي حرارتي در تأمين برق مورد نياز کشور 92 درصد اعلام شده است. در اين گزارش که ايرنا منتشر کرده، توضيح داده مي‌شود که توليد برق کشور از چند روش نيروگاه‌هاي حرارتي شامل نيروگاه‌هاي بخاري، گازي و سيکل ترکيبي و نيروگاه‌هاي غير‌حرارتي شامل نيروگاه‌هاي برق‌آبي، انرژي‌هاي تجديد‌پذير، ديزلي، مقياس کوچک و اتمي انجام مي‌شود. درحال‌حاضر کل ظرفيت نصب‌شده نيروگاه‌هاي کشور به 83‌هزار‌و 264 مگاوات رسيده که از اين ميان سهم نيروگاه‌هاي بخاري 15‌هزار‌و 800 مگاوات، گازي 25‌هزار‌و 400 مگاوات، سيکل ترکيبي 25‌هزار‌و 790 مگاوات، برق‌آبي 12 هزار مگاوات و تجديد‌پذير 825 مگاوات است. با اين حساب، چيزي نزديک به 20 درصد و معادل يک‌پنجم برق توليدي کشور توسط نيروگاه‌هاي بخاري توليد مي‌شود که از قضا بر اساس پارامتر‌هايي ميزان درخور توجهي مازوت مصرف مي‌کنند. در اين گزارش وضعيت مصرف سوخت هشت نيروگاه بزرگ بخار ايران بررسي شده است. بررسي صورت مالي هشت نيروگاه بزرگ بخار کشور نشان مي‌دهد سهم مازوت از کل سوخت مصرفي آن‌ها رقم بزرگ و درخور توجهي است. بر اساس اين گزارش‌ها، سهم مازوت از کل سوخت مصرفي اين نيروگاه‌ها، گاهي به بيشتر از 65 درصد مي‌رسد. در ادامه به بررسي جزئيات ميزان مصرف سوخت هر يک از نيروگاه‌هاي گفته‌شده، بر اساس صورت‌هاي مالي سال 1401 برخي شرکت‌هاي مديريت توليد برق استاني مي‌پردازيم که مديريت برخي از نيروگاه‌ها در اختيار آنها‌ست. لازم به ذکر است که مقادير مصرف گاز به مترمکعب و مقادير مصرف گازوئيل و مازوت در صورت‌هاي مالي بر اساس ليتر است. در جهت همسان‌سازي مقادير مصرف سوخت‌هاي فسيلي از تبديل نسبت گرماي حرارتي (BTU) هر يک از اين سوخت‌هاي فسيلي استفاده کرده‌ايم. بر اين اساس ارزش حرارتي هر مترمکعب گاز طبيعي معادل 8,600 BTU، ارزش حرارتي هر ليتر گازوئيل معادل 9,227 BTU و ارزش حرارتي هر ليتر مازوت معادل 9,786 BTU است

سهم بالاي مازوت در سوخت مصرفي 8 نيروگاه بزرگ

1. اولين نيروگاه مورد بررسي، نيروگاه شهيد رجايي واقع در کيلومتر 25 جاده قزوين-کرج است. ميزان توليد برق اين نيروگاه در سال 1401 معادل 11‌هزار‌و 869 ميليون کيلو‌وات ساعت برق بوده و واحد‌هاي توليد برق اين نيروگاه در سال 1371 تا 1373 به بهره‌برداري رسيده است. مصرف سوخت اين نيروگاه همان‌گونه که در يادداشت‌هاي توضيحي صورت‌هاي مالي شرکت مديريت توليد برق شهيد رجايي و در بخش سوخت مصرفي و ستون عملکرد مشاهده مي‌شود، شامل هزارو 611 ميليون مترمکعب گاز، 267 ميليون ليتر گازوئيل و هزارو 150 ميليون ليتر مازوت است. پس از همسان‌سازي مصرف سوخت بر اساس معيار ارزش حرارتي، مشخص مي‌شود که 40 درصد از سوخت مصرفي اين نيروگاه از طريق مازوت تأمين شده است.

2. دومين نيروگاه مورد بررسي، نيروگاه شهيد سليمي است که در ساحل درياي خزر و 25‌کيلومتري شمال شهرستان نکا واقع شده است. مقدار توليد برق اين نيروگاه در سال قبل هشت‌هزار‌و 904 ميليون کيلووات ساعت برق بوده است. بر اساس يادداشت‌هاي همراه صورت‌هاي مالي در بخش بهاي تمام‌شده، ترکيب سوخت مصرفي اين نيروگاه جهت توليد برق، شامل 862 ميليون مترمکعب گاز، هزارو 569 ميليون ليتر نفت کوره (مازوت) و 65 ميليون ليتر گازوئيل بوده که با همسان‌سازي مقدار انرژي حرارتي ايجاد‌شده، مشخص مي‌شود بيش از 65 درصد از سوخت مصرفي اين نيروگاه مازوت بوده است.

3. نيروگاه حرارتي بندرعباس در 12‌کيلومتري غرب بندرعباس واقع شده است. بهره‌برداري از اين نيروگاه حرارتي از سال 1359 آغاز شد. مقدار توليد برق اين نيروگاه در سال قبل و بر اساس صورت‌هاي مالي شرکت توليد برق بندرعباس، معادل پنج‌هزار‌و 345 ميليون کيلووات ساعت بوده است. ميزان مصرف سوخت و انرژي اين نيروگاه بر اساس همين صورت‌هاي مالي، شامل 923 ميليون مترمکعب گاز طبيعي، يک ميليون ليتر گازوئيل و 913 ميليون ليتر مازوت بوده است که با همسان‌سازي مقدار انرژي حرارتي مشاهده مي‌شود بيش از 53 درصد از سوخت اين نيروگاه از مازوت بوده است. درباره اين نيروگاه، ذکر اين نکته ضروري است که با توجه به اينکه شرکت توليد برق بندرعباس مديريت بهره‌برداري از دو نيروگاه بخاري بندرعباس و گازي ايسين را بر عهده دارد، مصرف سوخت نيروگاه بخار در اين بخش بايد مدنظر قرار بگيرد.

4. نيروگاه حرارتي شازند اراک که در کيلومتر 25 اراک-همدان واقع شده، در سال 1380 به بهره‌برداري رسيده است. توليد برق اين نيروگاه که قرار است در آينده با اضافه‌شدن دو واحد گازي به نيروگاه سيکل ترکيبي تبديل شود، معادل هشت‌هزار‌و 441 ميليون کيلووات ساعت برق بوده است. مصرف سوخت اين نيروگاه، بر اساس اطلاعات مندرج در صورت‌هاي مالي شرکت مديريت توليد نيروي برق شازند، شامل هزار‌و 547 ميليون مترمکعب گاز طبيعي و 679 ميليون ليتر مازوت بوده است. به اين ترتيب، سهم مازوت از کل سوخت مصرفي اين نيروگاه بيش از 33 درصد بوده است.

5. نيروگاه شهيد مفتح در دشت کبودرآهنگ در کيلومتر 45 جاده همدان-تهران واقع شده است. مقدار توليد برق اين نيروگاه در سال گذشته معادل شش‌هزار‌و 486 ميليون کيلووات ساعت بوده است. اين نيروگاه که شامل چهار واحد بخار و با ظرفيت اسمي هزار مگاوات برق است، در سال‌هاي 1373 تا 1374 به بهره‌برداري رسيد. مقدار مصرف سوخت اين نيروگاه در سال گذشته و بر اساس صورت‌هاي مالي و اطلاعات درج‌شده شرکت مديريت توليد برق شهيد مفتح، شامل هزار‌و 214 ميليون مترمکعب گاز طبيعي و 754 ميليون ليتر مازوت بوده است. به اين ترتيب سهم مازوت با تبديل انرژي حرارتي هر يک از حامل‌هاي انرژي ذکر‌شده، بيش از 41 درصد است.

6. نيروگاه حرارتي بيستون کرمانشاه با ظرفيت اسمي 640 مگاوات برق شامل دو واحد بخاري 320 مگاواتي در کيلومتر 25 جاده کرمانشاه به بيستون واقع شده است. ميزان توليد برق اين نيروگاه در سال گذشته، سه‌هزار‌و 99 ميليون کيلووات ساعت برق بوده است. سوخت مصرفي اين نيروگاه، شامل 321 ميليون مترمکعب گاز طبيعي و رقم عجيب 568 ميليون ليتري مازوت است که معادل بيش از 65 درصد از کل سوخت مصرفي نيروگاه به شمار مي‌آيد. اطلاعات ذکر‌شده از صورت‌هاي مالي شرکت مديريت توليد برق بيستون در سال مالي منتهي به 29 اسفند 1401 استخراج شده است. لازم به ذکر است که شرکت مديريت توليد برق بيستون، مديريت دو نيروگاه بخاري بيستون کرمانشاه و گازي اسلام‌آباد را بر عهده دارد و اطلاعات درج‌شده شامل بخش اهداف کمي و ستون عملکردي نيروگاه بخار زيرمجموعه اين شرکت (يعني نيروگاه بخار بيستون کرمانشاه) است.

7. نيروگاه بخار سهند با ظرفيت اسمي 650 مگاوات برق در ساعت شامل دو واحد بخار 325 مگاواتي است. اين نيروگاه در کيلومتر هفت جاده بناب به تبريز واقع شده است.

فرايند‌هاي تبديل اين نيروگاه به نيروگاه سيکل ترکيبي در حال انجام است. مقدار توليد برق اين نيروگاه، سال گذشته و بر اساس صورت‌هاي مالي شرکت مديريت توليد برق آذربايجان شرقي، معادل سه‌هزار‌و 212 ميليون کيلو‌وات ساعت برق بوده است. مصرف سوخت اين نيروگاه شامل 848 ميليون مترمکعب گاز طبيعي و 216 ميليون ليتر مازوت بوده است که با تبديل انرژي به واحد‌هاي همسان، مشاهده مي‌کنيم بيش از 22 درصد از سوخت مصرفي اين نيروگاه از محل مصرف مازوت بوده است.

8. نيروگاه تبريز که در کيلومتر 16 تبريز به آذر‌شهر واقع شده، در سال گذشته موفق به توليد چهار‌هزار‌و 480 ميليون کيلووات ساعت برق شده است. مقدار مصرف سوخت اين نيروگاه سال گذشته و بر اساس صورت‌هاي مالي سال 1401 شرکت مديريت توليد برق آذربايجان شرقي، شامل 908 ميليون مترمکعب گاز طبيعي و 388 ميليون ليتر مازوت بوده است و بر اين اساس مشاهده مي‌کنيم بيش از 30 درصد از سوخت مصرفي اين نيروگاه از محل مازوت بوده است. اطلاعات مربوط به سوخت مصرفي دو نيروگاه سهند و تبريز در تصوير زير که از جدول اهداف کمي صورت‌هاي مالي شرکت مديريت توليد برق آذربايجان شرقي در سال 1401 است، ارائه شده است. در پايان بايد گفت بر‌خلاف گفته‌هاي مسئولان شرکت مديريت توليد برق، مصرف مازوت در نيروگاه‌هاي حرارتي مورد بررسي محدود نبوده و بعضا بيش از دو‌سوم از کل سوخت مصرفي اين نيروگاه‌ها مازوت بوده است. نکته ديگري که بايد در اينجا به آن اشاره کرد، اين است که هرچند اين نيروگاه‌ها خارج از محدوده مسکوني شهر‌ها واقع شده‌اند، اما بايد گفت از يک سو محدوده شهر‌ها با توجه به رشد حاشيه‌نشيني و ساخت‌وساز در حاشيه شهرها، بسيار طولاني‌تر و وسيع‌تر از سال‌هاي قبل شده است و از سوي ديگر با توجه به فاصله بعضا 10 تا 15‌ کيلومتري اين نيروگاه‌ها با شهر‌ها و مراکز پرجمعيت، سرعت وزش باد و انتقال هوا، ديگر نمي‌توان به‌راحتي توجيه نهاد‌هاي متولي را مبني بر اينکه مازوت‌سوزي در نيروگاه‌هاي خارج از شهرهاست، پذيرفت. اميد است با سرعت‌گرفتن طرح‌هاي تبديل نيروگاه‌هاي گاز و بخار به نيروگاه‌هاي سيکل ترکيبي و اجراي طرح‌هاي توسعه‌اي کيفي پالايشگاه‌هاي کشور، ميزان مصرف سوخت مازوت در نيروگاه‌هاي توليد برق به حداقل برسد و يک بار براي هميشه شاهد حذف اين ماده خطرناک براي سلامتي انسان و محيط زيست از پهنه جغرافيايي کشورمان باشيم.