فريب سکون لرزه‌اي گسل شمال تهران و تبريز را نخوريم

به گزارش ايسنا، دکتر علي بيت‌اللهي در وبينار ملاحظات زلزله‌شناختي مهندسي زلزله‌هاي 6 فوريه ترکيه و بررسي عملکرد ساختمان‌هاي بتني در اين زلزله‌ها با اشاره به تلاش محققان کشور براي طراحي و ساخت ماهواره پيش‌بيني زلزله، توضيح داد: استفاده از روش‌هاي دورسنجي و ثبت تغييرات ما را به سمت ايجاد پيش‌نشانگرهاي زلزله هدايت خواهد کرد، ولي در زمينه پيش‌بيني زلزله هنوز جهان به آن نرسيده است.

وي خاطرنشان کرد: اجرا و طراحي و ساخت ماهواره آيات براي پيش‌بيني زلزله در قالب تفاهم‌نامه‌اي ميان سازمان پژوهش‌هاي علمي و صنعتي ايران و پژوهشگاه بين‌المللي زلزله است.

بيت‌اللهي با اشاره به زلزله دو قلوي ترکيه- سوريه در 6 فوريه 2023، با تاکيد بر اينکه اين دو زلزله در طول تاريخ زلزله‌نگاري دنيا منحصر به فرد و درس‌آموز است، اظهار کرد: بزرگاي 7.6 و 7.7 اين دو زلزله يکي از جنبه‌هاي منحصر به فرد اين زلزله است؛ چرا که زلزله اول با بزرگاي 7.7 در ساعت 4 و 47 دقيقه بامداد روز 6 فوريه رخ داد؛ همانند زلزله بم ايران که در ساعت 5 صبح روز 5 دي ماه رخ داد که اين زمان بدترين زمان براي رخداد زلزله است.

وي ادامه داد: جنبه ديگر زلزله ترکيه آن است که 9 ساعت بعد، زلزله ديگري در فاصله 90 کيلومتري از رومرکز زلزله اول، به بزرگاي 7.6 به ثبت رسيد و بر اثر اين زلزله، ساختمان‌هايي که در زلزله اول ترک برداشته بودند، ويران شدند.

بيت‌اللهي با بيان اينکه هر دو زلزله با بزرگاي زياد بودند، خاطر نشان کرد: زلزله بم با بزرگاي 6.7 و زلزله کرمانشاه با بزرگاي 7.3 بوده است.

مدير بخش زلزله مرکز تحقيقات راه، مسکن و شهرسازي با بيان اينکه رومرکز اين دو زلزله در کشور ترکيه در مناطقي با تراکم جمعيت کم رخ داده است، خاطر نشان کرد: متاسفانه اين زلزله در بخش ترکيه در بخش فقيرنشين ترکيه بوده که حدود يک ميليون و 700 نفر از پناهندگان سوري در آن سکونت داشتند و شرايط براي تخريب و تشديد خسارت مساعد بوده و بر اساس اعلام وزير کشور ترکيه، در اين زلزله‌ها 50 هزار و 500 نفر کشته شدند و با توجه به خسارات واردشده به کشور سوريه، از اين رخداد لرزه‌اي به عنوان «فاجعه بزرگ قرن» ياد مي‌شود.

وي، «زمان رخداد»، «فواصل زماني و مکاني دو زلزله اصلي با بزرگاي 7.7 و  7.6 (90 کيلومتر فاصله مستقيم مکاني و 9 ساعت و 7 دقيقه فاصله زماني»، «پسلرزه‌هاي نيرومند»، « مقادير جنبش نيرومند ثبت‌شده و رفتارهاي طيفي آنها»، «خصوصيات مورفولوژيکي مناطق»، «خصوصيات بسيار متفاوت خاک و ساختگاه» و «نوع ساخت‌وسازها» را از خصوصيات خاص رخداد زلزله‌هاي 6 فوريه ترکيه نام برد.

17 ميليون نفر تحت تاثير زلزله‌هاي بزرگ قرن

بيت‌اللهي با بيان اينکه 17 ميليون نفر تحت تاثير اين دو زلزله بودند، گفت: 11 استان ترکيه اين زلزله‌ها را احساس کردند، همچنين هر يک از اين دو زلزله، پسلرزه‌هاي نيرومندي داشتند و در حالي که رومرکز اين زلزله در قهرمان ماراش ترکيه بوده است، ولي استان «هاتاي» بالاترين خسارت را تحمل کرده است که به دليل هم راستا بودن با گسل و خاک نرم آن است.

عضو هيات علمي مرکز تحقيقات راه، مسکن و شهرسازي، آسيب ديدن 121 سايت باستاني و فرهنگي، بي‌خانمان شدن يک ميليون و 250 هزار نفر، تخريب راه آهن، گسيخته شدن فرودگاه هاتاي و تخريب بخش زيادي از شبکه‌هاي آب و گاز  را از ديگر تبعات اين دو زلزله ذکر کرد و افزود: ليتولوژي متنوعي در اطراف منطقه رومرکز زلزله‌هاي قهرمان ماراش وجود دارد، به گونه‌اي که در قسمت‌هاي غربي قهرمان ماراش سنگ آهک‌ها، تشکيلات مربوط به سنگ‌هاي آواري و سنگ‌هاي کربناته و در قسمت‌هاي جنوبي قهرمان ماراش نيز  آبرفت‌هاي تفکيک نشده کواترنري، سنگ آهک، شيل و مارن، سنگ آهک پلاژيک و سنگ‌هاي آواري و کربناته و آواري قابل مشاهده است.

ويژگي‌هاي زلزله ترکيه

بيت‌اللهي با بيان اينکه رومرکز زلزله 6 فوريه ترکيه در محدوده منحصر به فردي رخ داده است، در اين باره توضيح داد: اين محدوده در بين برخورد قاره صفحات «عربي»، «اوراسيا» و «فرورانش صفحه اقيانوسي آفريقا» است و موجب شکل­‌گيري ساختارهاي تکتونيکي مختلفي شده که مهمترين آن سامانه‌­هاي گسلي شمال و شرق آناتولي، کمربندهاي چين و راندگي و همچنين يکسري ساختارهاي کششي و گسل­‌هاي نرمال است.

وي با بيان اينکه اين ساختارهاي کششي بيشتر در غرب فلات آناتولي و در سمت درياي اژه واقع شده­‌اند، يادآور شد: گسل شمال آناتولي با درازاي حدود 1500 کيلومتر و سازوکار امتداد لغز راستگرد و گسل شرق آناتولي با درازاي حدود 550 کيلومتر و سازوکار امتداد لغز چپگرد از مهمترين ساختارهاي تکتونيکي فعال در ترکيه است و از گذشته تاکنون موجب رخداد زمينلرزه‌­هاي ويرانگر زيادي شده­‌اند.

به گفته وي برخورد صفحات عربي و اوراسيا و حرکت راستگرد گسل شمال آناتولي و حرکت چپگرد گسل شرق آناتولي موجب شده تا فلات آناتولي به دليل ايجاد تکتونيک فرار، به سمت غرب حرکت کند.

اين محقق حوزه مهندسي زلزله نرخ حرکت در امتداد گسل آناتولي شمالي را حدود 24 ميلي­متر در سال و در امتداد گسل آناتولي شرقي حدود 10 ميلي­متر در سال ذکر کرد و ادامه داد: اين اعداد نشان‌دهنده فعاليت بالاي اين سامانه‌­هاي گسلي است. اين در حالي است که گسل شمال تهران يک چهارم اين عدد است و نشان از تنش زياد بر روي گسل آناتولي دارد.

فريب دوره بازگشت زلزله

مدير بخش زلزله مرکز تحقيقات راه، مسکن و شهرسازي، با اشاره به زلزله‌هاي تاريخي گسل آناتولي شرقي با تاکيد بر اينکه نبايد فريب سکون لرزه‌اي را بخوريم، اظهار کرد: عدم رخداد لرزه‌اي در گسل آناتولي شرقي در مدت زمان طولاني موجب شد تا مخاطرات آن به فراموشي سپرده شود.

بيت‌اللهي با بيان اين‌که «گپ لرزه‌اي» خطرناک است؛ چرا که زلزله‌هاي بزرگي را منجر مي‌شود، گفت: گسل‌هايي مانند گسل شمال تبريز، شمال تهران، نياوران، لويزان و مشا از جمله زلزله‌هاي فعال ايران هستند که در حال حاضر با سکون نسبي مواجه هستند و ما بايد از زلزله اخير ترکيه درس بگيريم.

وي به تنش‌هاي يک سال گذشته زلزله 6 فوريه ترکيه اشاره کرد و يادآور شد: بررسي‌هاي زلزله‌هاي 5 روز پيش از رخداد زلزله ويرانگر 7.7 پازارچيک، از تاريخ اول تا 6 فوريه 2023 نشان مي‌دهد که در اين منطقه تعداد 34 زمينلرزه در مدت 5 روز قبل از زلزله، رخ داده و در روز 5 فوريه نيز به تنهايي تعداد 8 زمينلرزه رخ داده است.

به گفته وي، اين زلزله‌ها هرچند در امتداد سازوکارهاي تکتونيکي شناخته شده منطقه که رومرکزهاي زلزله‌هاي 7.7 و 7.6 نيز بر روي آنها واقع مي‌شود، صورت گرفته است، اما فاصله آنها از رومرکز زلزله‌هاي 7.7 و 7.6 امکان تعيين زون بي هنجاري پيش از رويداد را فراهم نمي‌کند.

عضو هيات علمي مرکز تحقيقات راه، مسکن و شهرسازي، اضافه کرد: همچنين 40 رخداد در مدت زمان از 5 روز قبل تا زمان وقوع زلزله اصلي، در امتداد گسل آناتولي شرقي و گسل «چارداک» و «مالاتيا» مکان‌يابي شده‌اند که در فاصله از 30 تا 200 کيلومتري رومرکز زلزله‌ها بوده‌اند؛ اينکه اين زمينلرزه‌ها به عنوان «پيشلرزه» تلقي مي‌شوند يا خير، نياز به فهم رژيم مرسوم لرزه‌خيزي چند ماه اخير اين منطقه دارد و لازمه آن داشتن کاتالوگ زلزله‌هاي منطقه است. اما تمرکز و رخداد 40 خردلرزه در طي پنج روز تا زمان وقوع زلزله اصلي نکته مهمي است، بويژه آنکه روي همان گسله‌هاي مسبب زلزله‌هاي اصلي 6-2-2023 قرار مي‌گيرند.

بيت‌اللهي با بيان اينکه به مرور از شدت پس‌لرزه‌ها کاسته شده است، گفت: انتظار مي‌رود تا 2 سال آينده رخداد پس‌لرزه‌اي در اين منطقه ادامه داشته باشد، هرچند که به مرور از تعداد و بزرگاي آنها به نحو محسوسي کاسته مي‌شود.

وي اضافه کرد: با گذشت بيش از دو ماه از رخدادهاي سترگ لرزه‌اي قهرمان ماراش ترکيه، تعداد 27 هزار و 208 پس‌لرزه توسط شبکه لرزه‌نگاري ترکيه ثبت شده که تعداد 15 هزار و 553 رخداد (57 درصد) در بازه بزرگي 2 و کوچکتر از 2، تعداد 8 هزار و 843 پس‌لرزه ( 34.5 درصد) در بازه بزرگي بين 2 تا 3، تعداد 2 هزار و 334 پس‌لرزه (8.65 درصد) با بزرگي بين 3 تا 4 و تعداد 442 پس‌لرزه ( حدود 1.6 درصد) از کل رخداد پسلرزه‌اي بزرگي بين 4 تا 5 را داشته‌اند.

بيت‌اللهي خاطر نشان کرد: همچنين تعداد 34 پس‌لرزه با بزرگاي 5 تا 6 و تعداد 2 پس‌لرزه با بزرگاي بين 6 تا 7 بوده‌اند.