عدالت اميرالمؤمنين (ع) در انديشه اسلامي و شيعي

6. عدالت امام علي (ع) و مسلمان شدن مرد مسيحي

در زمان خلافت امام على (ع) در کوفه، زره آن حضرت گم شد. پس از چندى در نزد يک مرد مسيحى پيدا شد. على (ع) او را به محضر قاضى برد و اقامه دعوى کرد که اين زره از آن من است، نه آن را فروخته‏‌ام و نه به کسى بخشيده‏‌ام و اکنون آن را در نزد اين مرد يافته‏‌ام.

قاضى به مسيحى گفت: خليفه ادعاى خود را اظهار کرد، تو چه مى‏‌گويى؟ او گفت: اين زره مال خود من است و در عين‌ حال گفته مقام خلافت را تکذيب نمى‏‌کنم (ممکن است خليفه اشتباه کرده باشد). قاضى رو کرد به على (ع) و گفت: تو مدعى هستى و اين شخص منکر است، به همين دليل بر تو است که شاهد بر مدعاى خود بياورى. على (ع) خنديد و فرمود: قاضى راست مى‌‏گويد، اکنون مى‌‏بايست که من شاهد بياورم، ولى من شاهد ندارم. قاضى روى اين اصل که مدعى شاهد ندارد، به نفع مسيحى حکم کرد و او هم زره را برداشت و روان شد.

مرد مسيحى که خود بهتر مى‏‌دانست که زره مال کيست و عدالت امام علي (ع) مشاهده کرد، پس ‌از آنکه چند گامى پيمود وجدانش مرتعش شد و برگشت، گفت: اين طرز حکومت و رفتار از نوع رفتارهاى بشر عادى نيست، از نوع حکومت انبياست و اقرار کرد که زره براي امام على (ع) است. طولى نکشيد او را ديدند مسلمان شده و با شوق و ايمان در زير پرچم حضرت على (ع) در جنگ نهروان مى‏‌جنگد[18].

7. عدالت امام علي (ع) و حمايت از مستضعفان و محرومان

دفاع از مستضعفان و محرومان، جوهره‌ عدالت علوي است. امام علي (ع) نه تنها در گفتار، بلکه در عمل نيز همواره مدافع حقوق اين قشر آسيب‌پذير جامعه بود. ايشان معتقد بود که حکومت اسلامي وظيفه دارد تا با تمام توان در جهت رفع فقر، تبعيض و بي‌عدالتي تلاش کند و زمينه را براي برخورداري همگان از فرصت‌هاي برابر فراهم آورد. فقر در ابتداي حکومت 5 ساله امام علي عليه السلام مربوط بهتبعيض و ظلم هاي 3 خليفه پيشين بود که در زمان امام عدالت برقرار شد.

سيره عملي امام علي (ع) در دوران خلافت، گواه روشني بر اين مدعاست؛ ايشان با توزيع عادلانه ثروت، رسيدگي به نيازمندان، و مبارزه با فساد، سعي در ايجاد جامعه‌اي عادلانه و برابر داشت که در آن هيچ‌کس از حق خود محروم نماند. حمايت از مستضعفان و محرومان در انديشه امام علي (ع) نه يک اقدام ترحم‌آميز، بلکه يک وظيفه شرعي و انساني است که بر عهده تمام حاکمان و مسئولان جامعه قرار دارد.

الگوگيري از عدالت امام علي (ع) در عصر حاضر

الگوگيري از عدالت امام علي (ع) در عصر حاضر، نه يک انتخاب، بلکه يک ضرورت است. در دنيايي که نابرابري، تبعيض و فساد، تار و پود جوامع را از هم گسسته، بازگشت به سيره علوي، گوهري گرانبهاست براي ساختن جهاني عادلانه‌تر. عدالت امام علي (ع) تنها به معناي اجراي قانون نيست، بلکه فراتر از آن، شامل انصاف، همدلي، و توجه به حقوق تمام افراد جامعه، به ويژه مستضعفان و محرومان است.

در عصر حاضر، مي‌توان با الگوگيري از مديريت عادلانه، مبارزه با فساد، توزيع عادلانه ثروت و فرصت‌ها، و حمايت از حقوق شهروندي، گامي در جهت تحقق عدالت علوي برداشت و جامعه‌اي انساني‌تر و سعادتمندتر بنا کرد. اين الگوگيري، نيازمند عزمي راسخ، آگاهي عميق و تلاشي مستمر است تا بتوان در عمل، پيرو راستين آن امام همام بود.

عدالت امام علي (ع) نگاه فراتر از قانون

امام علي(ع) عدالت را صرفاً به معناي اجراي بي‌کم‌وکاست احکام نمي‌دانست، بلکه آن را روح حاکم بر تمام رفتارها و تصميمات مي‌ديد. در نهج‌البلاغه آمده است که فرمود:

«العدل يضع الأمور مواضعها»

عدالت هر چيز را در جاي خود مي‌نهد

اين نگاه، نشان مي‌دهد که عدالت در انديشه علوي، به معناي برقراري توازن، رعايت حقوق همگان و پرهيز از هرگونه تبعيض است؛ چه در توزيع ثروت، چه در قضاوت، و چه در رفتارهاي فردي و اجتماعي.

شاخص‌هاي عدالت امام علي(ع) براي امروز

مبارزه بي‌امان با فساد

امام علي(ع) در همان آغاز خلافت، واليان فاسد را عزل کرد و در نامه‌اي به مالک اشتر فرمود:«از اطرافيان و نزديکان خود سخت مراقبت کن؛ اگر يکي از آنان دست به خيانت زد، بايد فوراً او را از کار برکناري و مجازات نمايي»

اين دستور، الگويي روشن براي پاکسازي سيستم‌هاي اداري از فساد و رانت در دنياي امروز است.

توزيع عادلانه ثروت

آن حضرت، بيت‌المال را به‌طور مساوي بين همه مسلمانان تقسيم کرد، بدون در نظر گرفتن جايگاه اجتماعي يا سابقه. اين رويکرد، امروز مي‌تواند در قالب توزيع عادلانه فرصت‌ها، امکانات و منابع، الگوي عمل قرار گيرد.

حمايت از محرومان

امام علي(ع) مي‌فرمود:

«خدا را! خدا را! در باره‌ي طبقه‌ي فرودست که راه چاره‌اي ندارند»

اين سفارش، وظيفه دولت‌ها و حاکمان را در اولويت‌دادن به نيازهاي اقشار ضعيف يادآوري مي‌کند. محرومان در زمان امام علي از کار افتادگان و بيوه ها بودند.

قضاوت بي‌طرفانه

داستان زره امام علي(ع) و حکم قاضي به نفع مرد مسيحي - که منجر به مسلمان شدن او شد - نمونه‌اي زنده از قضاوت عادلانه و بي‌طرفانه است که امروز هم مي‌تواند معيار نظام‌هاي قضايي باشد.

سخن آخر

همان‌طور که گذشت، اميرالمؤمنين علي (ع) فلسفه پذيرش خلافت را اجراي عدالت - به‌ ويژه در زمينه اقتصادي و بهره‌مندي يکسان مردم از امکانات عمومي - و مبارزه با نابرابري‌هاي فاحش اجتماعي معرفي مي‌کند. جلوه عدالت امام علي (ع) در دوران خلافت حضرت به وضوح ديده شد که با جديت به دنبال اجراي عدالت در جامعه بود و در اين راه تلاش‌هاي فراواني کرد.

بنابراين عدالت امام علي (ع)، چراغ راهي است براي تمام زمامداراني که خواهان سعادت و پيشرفت جوامع خود هستند. با الگوگيري از سيره و آموزه‌هاي آن حضرت، مي‌توان حکومتي بر پايه عدل و انصاف بنا نهاد که در آن، حقوق همه افراد جامعه، بدون توجه به نژاد، مذهب، جنسيت و طبقه اجتماعي، رعايت شود.

اميد است با تلاش و کوشش همگاني، بتوانيم جامعه‌اي عادلانه و سعادتمند را بر اساس آموزه‌هاي عدالت امام علي (ع) بنا کنيم و با زمينه‌سازي براي ظهور منجي عالم بشريت، حضرت مهدي موعود (عج)، شاهد برپايي حکومت عدل جهاني باشيم. ان‌شاءالله!

پايان

پي نوشت:

[18] . الامام على، صوت العداله الانسانيه، صفحه 63.

مسجد چوبي با قدمتي بيش از سه قرن در لهستان

در گوشه‌اي از شمال‌شرق لهستان، مسجدي چوبي با قدمتي بيش از سه قرن، در کنار قبرستان تاريخي، روايتگر حضور و تداوم زندگي مسلمانان تاتار در اين کشور است؛ ميراثي که اکنون با حمايت نهادهاي رسمي لهستان، به فرصتي براي معرفي تنوع ديني و فرهنگي اين کشور در عرصه بين‌المللي تبديل شده است. بازديد سفيران 31 کشور از اين روستاي تاريخي و نامزدي مسجد آن در رقابت «شگفتي‌هاي لهستان 2026» نيز بر اهميت اين ميراث کهن افزوده است.

در روستاي کوچک «کروشينياني» (Kruszyniany) در استان پودلاسکي، واقع در شمال‌شرق لهستان، سفيران و نمايندگان ديپلماتيک 31 کشور از چهار قاره، در چارچوب برنامه‌اي رسمي براي آشنايي با تنوع قومي و ديني اين منطقه حضور يافتند.

بازديدکنندگان از مسجد تاريخي چوبي و گورستان اسلامي پشت آن ديدن کردند. در جريان اين برنامه، نمايندگان مسلمانان و دکتر آرتور کونوباکسکي، نماينده استاندار در امور ميراث و سنت‌ها، درباره پيشينه حضور تاتارها در لهستان و وضعيت کنوني زندگي آنان در استان پودلاسکي توضيح دادند.

آشنايي با فرهنگ اين جامعه تنها به تاريخ و معماري محدود نماند؛ سفيران غذاهاي سنتي تاتاري را نيز چشيدند و از نزديک شاهد اجراي نمايش تيراندازي با کمان از روي اسب و معرفي محصولات محلي منطقه بودند.

مسجدي چوبي با ريشه‌هايي در قرن هجدهم

تاريخ استقرار مسلمانان تاتار در روستاي کروشينياني به سال 1679 ميلادي بازمي‌گردد؛ زماني که يان سوم سوبيسکي، پادشاه لهستان، زمين‌هايي را در اين منطقه به تاتارها واگذار کرد. اين روستا به‌تدريج به يکي از مهم‌ترين کانون‌هاي تاريخي حضور آنان در شمال‌شرق لهستان تبديل شد.

مسجد چوبي کنوني که قدمت آن به قرن هجدهم ميلادي مي‌رسد، با معماري سنتي و آثار مذهبي ارزشمندش شناخته مي‌شود. محراب، منبر و نسخه‌هاي تاريخي قرآن کريم از جمله بخش‌هاي شاخص اين بنا هستند؛ آثاري که در کنار کارکرد مذهبي مسجد، بخشي از تاريخ و هويت فرهنگي جامعه تاتارهاي مسلمان را بازتاب مي‌دهند.

در مجاورت مسجد، قبرستان اسلامي قرار دارد که در ميان مردم محلي با نام «مزار» شناخته مي‌شود. سنگ‌قبرهاي اين قبرستان، روايتگر گذر نسل‌هاي مختلف تاتار و تداوم سنت‌هاي اسلامي در اين منطقه‌اند.

البته پيشينه حضور تاتارهاي مسلمان در لهستان به مراتب قديمي‌تر از تاريخ شکل‌گيري اين مسجد است. ريشه‌هاي اين حضور به اواخر قرن چهاردهم ميلادي و دوران دولت تاريخي لهستان و ليتواني بازمي‌گردد؛ زماني که گروه‌هايي از تاتارها در سرزمين‌هاي اين دولت مستقر شدند.

تلاش براي حفظ و معرفي ميراث تاتارها

در سال‌هاي اخير، نهادهاي رسمي لهستان اقداماتي را براي حفاظت از مسجد کروشينياني و معرفي ارزش تاريخي آن دنبال کرده‌اند.

يکي از اين اقدامات، اختصاص بخشي از مجموعه برنامه‌هاي «درباره آثار تاريخي صحبت کنيم» از سوي نهاد حفاظت از آثار تاريخي استان پودلاسکي به اين مسجد بوده است.

 در اين برنامه، معماري و اشياي مذهبي بنا بررسي شد و روايت‌هاي نسل‌به‌نسل منتقل‌شده درباره تاريخ جامعه تاتار نيز مورد توجه قرار گرفت. يکي از نوادگان خانواده الکساندر کرژيتشوفسکي نيز در اين برنامه حضور داشت و در انتقال بخشي از اين خاطرات تاريخي مشارکت کرد.

حفاظت از ميراث منطقه تنها به بناهاي تاريخي محدود نيست. شهرستان سوکولکا و شهرداري کرينکي نيز در پروژه‌اي مشترک، بازسازي بيش از 10 کيلومتر از جاده منتهي به کروشينياني را در دستور کار قرار دادند.

 در اين طرح، براي صيانت از بافت تاريخي منطقه، سنگ‌فرش مسير در محدوده تاريخي حفظ مي‌شود و در ساير بخش‌ها از آسفالت استفاده خواهد شد؛ رويکردي که با الزامات حفاظت از آثار تاريخي هماهنگ شده است.

در اقدامي ديگر، مسجد کروشينياني به رقابت «شگفتي‌هاي لهستان 2026» که از سوي نشنال جئوگرافيک برگزار مي‌شود، معرفي شده است.

هم‌زمان، تلاش‌ها براي ثبت محوطه‌هاي تاريخي مرتبط با مسلمانان تاتار در کروشينياني و بوهونيکي در فهرست ميراث جهاني يونسکو نيز ادامه دارد.

از حافظه محلي تا شناخته‌شدن در جهان

بازديد سفيران 31 کشور از کروشينياني، فراتر از يک برنامه گردشگري يا آشنايي با آثار تاريخي، فرصتي براي معرفي بخشي کمتر شناخته‌شده از تاريخ اسلام در اروپا بود؛ بخشي که در آن، هويت ديني با سنت‌هاي فرهنگي و تاريخ چندصدساله يک جامعه پيوند خورده است.

قرار گرفتن اين مسجد و قبرستان اسلامي در برنامه رسمي معرفي تنوع ديني و فرهنگي لهستان، همچنين فرصتي فراهم کرد تا اعضاي جامعه اسلامي، تاريخ و ميراث خود را به طور مستقيم براي نمايندگان کشورهاي مختلف روايت کنند.

برهمين اساس، ميراث مسلمانان تاتار در شمال‌شرق لهستان، از محدوده يک روستاي تاريخي فراتر مي‌رود و به بخشي از گفت‌وگوي بين‌المللي درباره تنوع فرهنگي، همزيستي ديني و ضرورت پاسداري از ميراث مشترک بشري تبديل مي‌شود.