ظرفيت‌هاي مکمل ايران و روسيه در صنعت گندم و فرآورده‌هاي غلات

روسيه يکي از بزرگ‌ترين توليدکنندگان و صادرکنندگان غلات جهان و بزرگ‌ترين صادرکننده گندم محسوب مي‌شود. اين کشور با صادرات ده‌ها ميليون تن غلات به بازارهاي خاورميانه، شمال آفريقا و آسيا، يکي از بازيگران راهبردي امنيت غذايي جهان است که با توسعه کشاورزي مکانيزه و بهره‌گيري از اراضي گسترده، اين جايگاه راهبردي را در بازار جهاني تثبيت کرده است. بر اساس آمار نهايي، اين کشور در سال 2025 حدود 141.15 ميليون تن غلات برداشت کرد که شامل 91.1 ميليون تن گندم، 19.7 ميليون تن جو و 14.8 ميليون تن ذرت بود؛ در حالي که توليد غلات و گندم در سال 2024 به‌ترتيب 125.9 و 82.6 ميليون تن ثبت شده بود. همچنين توليد دانه‌هاي روغني روسيه در سال 2025 به 34.4 ميليون تن رسيد که اهميت اين کشور را در تأمين خوراک دام و صنايع روغني افزايش داده است.

هرچند ميزان توليد به شرايط آب‌وهوايي، سطح زيرکشت و وضعيت بازار جهاني وابسته خواهد بود. برآوردهاي اوليه مؤسسات تخصصي، توليد گندم روسيه در فصل 2026/27 را در محدوده 86 تا 90 ميليون تن پيش‌بيني مي‌کنند که همچنان اين کشور را در جايگاه يکي از بزرگ‌ترين توليدکنندگان و صادرکنندگان جهان نگه مي‌دارد. افزايش بهره‌وري يکي از عوامل مهم رشد توليد روسيه بوده است. با وجود اين ظرفيت، توسعه زيرساخت‌هاي ذخيره‌سازي، حمل‌ونقل ريلي و بندري، نوسازي ماشين‌آلات کشاورزي و گسترش مسيرهاي صادراتي همچنان از اولويت‌هاي اصلي روسيه است. با وجود توليد بالا گندم، ظرفيت فرآوري گندم و توليد آرد و محصولات جانبي آن در روسيه پايين است. روسيه در سال 2025، 9 ميليون تن آرد توليد کرده که نشان دهنده اتکا اين کشور بر صادرات گندم خام و ظرفيت پايين فرآوري اين کشور مي‌باشد.

ايران با وجود محدوديت منابع آب و نوسان توليد ناشي از شرايط اقليمي، يکي از کشورهاي مهم توليدکننده گندم در منطقه محسوب مي‌شود؛ توليد گندم کشور در سال‌هاي اخير معمولاً در محدوده 10 تا 15 ميليون تن در سال قرار داشته و در سال زراعي 1403- 1404 حدود 12 ميليون تن گندم توليد و بخش عمده نياز داخلي از محل توليد داخل تأمين شد. در بخش فرآوري، ايران داراي ظرفيت صنعتي قابل توجهي است و حدود 400 کارخانه آردسازي با ظرفيت اسمي حدود 25 تا 30 ميليون تن فرآوري گندم در سال فعاليت مي‌کنند، در حالي که مصرف سالانه آرد کشور حدود 12 تا 12.5 ميليون تن است؛ بنابراين بخش قابل توجهي از ظرفيت آسياباني کشور مازاد بوده و امکان توسعه صادرات آرد و محصولات فرآوري‌شده به بازارهاي منطقه وجود دارد.

ايران همچنين در توليد محصولات پايين‌دستي مانند ماکاروني، بيسکويت، شيريني، نان صنعتي، نشاسته و ساير فرآورده‌هاي آردي داراي ظرفيت توليدي و شرکت‌هاي فعال است. برخلاف روسيه که مزيت اصلي آن توليد گسترده گندم و صادرات خام آن است، مزيت ايران بيشتر در فرآوري گندم، توليد محصولات با ارزش افزوده بالاتر و دسترسي به بازارهاي منطقه‌اي مانند عراق، افغانستان و کشورهاي حوزه خليج فارس است.

با توجه به مکمل بودن ظرفيت‌هاي ايران و روسيه، مي‌توان راهبرد همکاري مبتني بر تأمين گندم روسيه و توسعه صنايع فرآوري در ايران را پيشنهاد کرد؛ به‌گونه‌اي که ايران به جاي واردات صرف گندم به‌صورت ماده خام مصرفي داخل، اقدام به واردات مازاد بر نياز خود از روسيه کرده و با استفاده از ظرفيت حدود 25 تا 30 ميليون تن فرآوري گندم در کارخانه‌هاي آردسازي داخلي، آن را به محصولات با ارزش افزوده بالاتر مانند آرد تخصصي، ماکاروني، بيسکويت، محصولات نانوايي صنعتي، نشاسته و گلوتن تبديل و به بازارهاي منطقه‌اي صادر کند. اين مدل همکاري ضمن ايجاد ارزش افزوده بيشتر براي ايران، به روسيه نيز امکان مي‌دهد به جاي صادرات صرف گندم خام، از طريق مشارکت در زنجيره فرآوري و صادرات محصولات نهايي به بازارهاي غرب آسيا و آسياي مرکزي حضور يابد. ايجاد قراردادهاي بلندمدت خريد گندم، سرمايه‌گذاري مشترک در کارخانه‌هاي فرآوري، توسعه سيلوها و پايانه‌هاي صادراتي در ايران و استفاده از کريدور شمال- جنوب مي‌تواند اين همکاري را به يک زنجيره پايدار «گندم روسي، فرآوري ايراني، صادرات منطقه‌اي» تبديل کند.