سند جديد حاوي چه نکات منفي براي ايران و روسيه است؟

اين سند را آرارات ميرزويان، وزير امور خارجه ارمنستان و مارکو روبيو، وزير امور خارجه آمريکا در فرودگاه بين‌المللي زوارتنوتس ايروان امضا کردند.

به گزارش تابناک، ميرزويان پس از امضا اعلام کرد که روابط دو کشور «اکنون قوي‌تر از هر زمان ديگر است» و اين توافق بيانگر «ورود به مرحله‌اي تاريخي» در روابط دوجانبه است.

اين نخستين سفر يک وزير خارجه آمريکا به ارمنستان از زمان سفر هيلاري کلينتون در سال 2014 بود.

اين توافق در چارچوب تلاش ارمنستان براي کاهش وابستگي به روسيه و نزديکي بيشتر به غرب صورت گرفته است؛ تلاشي که پيش از اين با تصويب قانون آغاز روند الحاق به اتحاديه اروپا در سال 2025 نيز نمود يافته بود.

محتواي اصلي منشور

بر اساس متن منتشر شده منشور، حوزه‌هاي همکاري شامل موارد زير است:

1. همکاري اقتصادي، تجاري و انرژي

- حمايت از امنيت انرژي و توسعه برنامه هسته‌اي غيرنظامي ارمنستان از جمله راکتور‌هاي مدولار کوچک و دسترسي به سوخت و فناوري‌هاي آمريکايي

- همکاري در زمينه مواد معدني حياتي و خاک‌هاي کمياب (امضاي چارچوب همکاري جداگانه در اين زمينه)

- توسعه همکاري در حوزه رمزارزها، نيمه‌هادي‌ها و هوش مصنوعي

- همکاري فضايي از جمله مشارکت احتمالي ارمنستان در مأموريت‌هاي آرتميس و پايگاه ماه ناسا

2. همکاري دفاعي و امنيتي

- فروش تجهيزات دفاعي آمريکايي به ارمنستان از طريق قرارداد‌هاي فروش نظامي خارجي (FMS)

- مشارکت ارمنستان در برنامه‌هاي آموزشي نظامي حرفه‌اي آمريکا (IMET)

- تقويت توانمندي‌هاي دفاعي ارمنستان و همکاري صنايع دفاعي دو کشور

- همکاري در امنيت سايبري، مقابله با جرايم سازمان‌يافته فراملي، قاچاق مواد مخدر و انسان

3. کريدور تريپ (TRIPP) يا مسير ترامپ براي صلح و شکوفايي بين‌المللي

بخش مهمي از اين توافق به پروژه TRIPP اختصاص دارد که شامل ايجاد کريدور حمل‌ونقل به طول حدود 42 کيلومتر از طريق استان سيونيک (زنگزور) ارمنستان است. اين کريدور جمهوري آذربايجان را به نخجوان و از آنجا به ترکيه متصل مي‌کند.

بر اين اساس شرکت توسعه TRIPP به صورت سرمايه‌گذاري مشترک با سهام 74 درصد آمريکا و 26 درصد ارمنستان تأسيس مي‌شود. همچنين حقوق اوليه توسعه به مدت 49 سال اعطا مي‌شود و امکان تمديد 50 ساله با افزايش سهم ارمنستان به 49 درصد وجود دارد

علاوه بر منشور اصلي، دو سند مهم ديگر نيز در اين مراسم امضا شد:

1. چارچوب همکاري در حوزه مواد معدني حياتي و خاک‌هاي کمياب

-تأمين زنجيره تأمين امن براي مواد معدني حياتي مورد نياز صنايع پيشرفته و دفاعي

- شامل سرمايه‌گذاري در معادن، انتقال فناوري، آموزش نيروي کار و همکاري زمين‌شناسي

- ظرف شش ماه، مکانيسم‌هاي تأمين مالي پروژه‌هاي معدني تعيين مي‌شود

2. توافق چارچوبي TRIPP

- جزئيات اجرايي پروژه کريدور ترامپ را مشخص مي‌کند

- شامل تعريف شرکت توسعه TRIPP (TDC) به عنوان سرمايه‌گذاري مشترک

- تأکيد بر حاکميت و تماميت ارضي ارمنستان بر تمام مناطق اجراي پروژه

مسکو اين توافق را نشانه‌اي از دوري ارمنستان از حوزه نفوذ خود تلقي کرده است. روسيه در واکنش قيمت گاز صادراتي به ارمنستان را تهديد به افزايش کرده است و واردات گل‌هاي زينتي، آب معدني و براندي ارمنستان را ممنوع کرده است.

به گفته ناظران، اين توافق استراتژيک باعث افزايش فشار بر ايران مي‌شود؛ از آنجا که کريدور TRIPP مسيري جايگزين براي دور زدن ايران و روسيه ايجاد مي‌کند.

همچنين اين توافق و زمان امضاي آن کارکرد انتخاباتي هم براي نخست وزير ارمنستان دارد. اين توافق کمتر از دو هفته پيش از انتخابات پارلماني ارمنستان (7 ژوئن 2026) امضا شده است. روبيو مستقيماً از نيکول پاشينيان، نخست‌وزير فعلي حمايت کرده و او را در «راه‌اندازي آينده‌اي مستقل‌تر براي ارمنستان» تحسين کرده است.

اين منشور اگرچه تضمين‌هاي امنيتي رسمي و صريحي مانند پيمان ناتو ارائه نمي‌دهد، اما عملاً ارمنستان را به عنوان شريک راهبردي آمريکا در منطقه تثبيت مي‌کند. کريدور TRIPP به عنوان محور اصلي اين همکاري، نه تنها پيوند‌هاي اقتصادي ايجاد مي‌کند، بلکه مسيري ژئوپليتيک براي اتصال اروپا به آسيا بدون عبور از روسيه و ايران فراهم مي‌آورد.

«شبکه رهبري اروپا» در مقاله‌اي در خصوص پيشينه همکاري ارمنستان و آمريکا نوشته است: «بيش از يک دهه پس از اينکه ارمنستان به اتحاديه اروپا پشت کرد و عملاً اجازه داد اقتصادش تحت تسلط روسيه درآيد، ظاهراً اين کشور يک چرخش 180 درجه‌اي انجام داده است.

سياست خارجي ارمنستان، اگرچه به طور سنتي به سياست‌هاي خارجي روسيه گره خورده بود، مدتي است که در حال تغيير بوده است. پس از جنگ 44 روزه با جمهوري آذربايجان در سال 2020، که در آن ارامنه قره‌باغ بخش‌هاي وسيعي از قلمرو خود در منطقه همسايه قره‌باغ کوهستاني را از دست دادند، افکار عمومي ارمنستان عليه روسيه چرخش پيدا کرد، زيرا مسکو از ديد آنها حمايت ناکافي از ارمنستان کرد، در حالي که از طريق سازمان پيمان امنيت جمعي (CSTO) با آن پيمان اتحاد داشت.

در توافق آتش‌بسي که به جنگ پايان داد، مقرر شد صلحبانان روسي از باقي‌مانده ارامنه ساکن قره‌باغ کوهستاني محافظت کرده و از کريدور لاچين که اين منطقه را به ارمنستان متصل مي‌کرد، حفاظت کنند.

با اين حال، از دسامبر 2022، فعالان زيست‌محيطي آذربايجاني - که بسياري به حمايت دولت آذربايجان از آنها مظنون هستند - اين کريدور را مسدود کردند و روسيه يا نخواست يا نتوانست جلوي اين محاصره را بگيرد که اين امر منجر به افزايش نارضايتي شد.

با بدتر شدن اوضاع در قره‌باغ، ارمنستان شرکت در جلسات و رزمايش‌هاي CSTO را متوقف کرد و در سپتامبر 2023، نيکول پاشينيان، نخست‌وزير ارمنستان، در مصاحبه‌اي تا آنجا پيش رفت که اتحاد روسيه و ارمنستان را «اشتباه راهبردي» ناميد. اگرچه از نظر فني ارمنستان هنوز عضو CSTO است، اما از سال 2024، دولت ارمنستان خود را عضو اين سازمان نمي‌داند.

از زمان اين گسست در روابط، ارمنستان به سمت شرکاي بالقوه ديگر روي آورده است، از جمله امضاي چندين قرارداد دفاعي با فرانسه و امضاي منشور اخير با ايالات متحده.

ارمنستان در حال مديريت تنش‌ها با سه کشور قدرتمندتر - ترکيه، روسيه و آذربايجان - بهترين تلاش خود را براي جستجوي کمک از منابع ديگر انجام مي‌دهد. با اين حال، دولت پاشينيان قطعاً تجربه گرجستان همسايه را به ياد خواهد آورد، جايي که ميخيل ساآکاشويلي، رئيس‌جمهور وقت، در ميان تنش‌هاي شديد با روسيه، اميد خود را به غرب بست و بهاي آن را پرداخت، زيرا غرب براي نجات او وارد عمل نشد.

اين امر منجر به از دست رفتن کنترل گرجستان بر 20 درصد از قلمرو خود، سقوط ساآکاشويلي، و در نهايت ظهور حزب روياي گرجي شد که با روسيه مدارا مي‌کند. با وجود گامي مثبت در روابط با آمريکا، سياست‌گذاران ارمنستان احتمالاً در آينده قابل پيش‌بيني بيش از هميشه هوشيار خواهند بود.

براي آمريکا: نقطه روشني در ميان تحولات ناخوشايند در منطقه

براي ايالات متحده، اين حرکت مثبت در روابطش با ارمنستان نشان‌دهنده يک گام مثبت نادر در چند سال اخير است که عمدتاً براي نفوذ آمريکا در قفقاز جنوبي و منطقه وسيع‌تر منفي بوده است.

روابط آمريکا و گرجستان، اگرچه به طور سنتي بسيار مثبت بود، به طور فزاينده‌اي متشنج شده است که نقطه اوج آن اعمال تحريم‌هاي آمريکا عليه مقامات گرجستان در اواخر سال 2024 پس از انتخابات بحث‌برانگيزي بود که منجر به پيروزي حزب روياي گرجي، به رهبري بيدزينا ايوانيشويلي، ميلياردر گرجي که با روسيه مدارا مي‌کند، شد.

آذربايجان همسايه نيز در همين حال به دنبال روابط نزديک‌تر با روسيه بوده و در سال 2022 «اعلاميه تعامل متحدانه» را با مسکو امضا کرده است. گروه مينسک سازمان امنيت و همکاري اروپا (OSCE) که رياست مشترک آن با آمريکا بود و زماني مسئول تنظيم مناقشه در قره‌باغ کوهستاني بود، عملاً از هم پاشيده است و سرمايه‌گذاري چين نيز در کل منطقه افزايش يافته است.

علاوه بر بدتر شدن روابط بين آمريکا و دو کشور ديگر قفقاز جنوبي، روابط آمريکا با سه قدرت پيرامون قفقاز جنوبي - ايران، روسيه و ترکيه - نيز يا بهبود نيافته يا به شدت رو به وخامت گذاشته است.

با توجه به اين تحولات در منطقه، پيشرفت روابط با ارمنستان مطمئناً براي سياست‌گذاران آمريکايي نسيم خنکي محسوب مي‌شود. واضح است که ارمنستاني که با آمريکا دوست است به جاي عضوي فعال در يک اتحاد روسي، يک نکته مثبت مشخص براي آمريکاست و وزنه تعادلي در برابر روابط رو به زوال با ساير کشور‌هاي همسايه نيز مورد استقبال قرار مي‌گيرد.

براي روسيه: پيامد‌هاي عمدتاً منفي

براي روسيه، اين اقدام احتمالاً تا حد زيادي به عنوان ادامه روند کلي تلاش تدريجي ارمنستان براي فاصله گرفتن از روسيه ديده مي‌شود؛ با اين حال، جنبه‌هاي فردي ديگري در اين سند وجود دارد که در مسکو نگراني ايجاد خواهد کرد.

در واقع، حرکت ارمنستان به دور شدن از روسيه به سمت غرب جديد نيست؛ در حالي که ارمنستان از زمان تأسيس CSTO تحت رهبري روسيه عضو آن بوده است، روابط بين ارمنستان و CSTO براي مدت طولاني سرد بوده است.

با وجود اين روندها، با اين حال، ارمنستان همچنان در بسياري از زمينه‌ها - به ويژه از نظر اقتصادي - به روسيه متصل باقي مانده است و در يافتن شرکايي براي پر کردن مؤثر خلأ امنيتي ناشي از جدا شدن از CSTO با مشکل مواجه بوده است. جدا شدن لفظي يک چيز است؛ با اين حال، با توجه به درجه‌اي که ارمنستان به روسيه متصل بود و هست، «جدايي» واقعي همچنان دست‌نيافتني باقي مانده است.

بخش بزرگي از جمعيت ارمنستان براي کار فصلي به روسيه وابسته هستند و حواله‌هاي ارسالي از روسيه هنوز بخش بزرگي از اقتصاد ارمنستان را تشکيل مي‌دهد. علاوه بر اين، بازرگانان مقيم روسيه بسياري از صنايع کليدي ارمنستان، از جمله چندين بخش حياتي که براي عملکرد کشور ضروري هستند، را کنترل مي‌کنند و روسيه همچنان بزرگترين شريک صادراتي و وارداتي ارمنستان است.

در نهايت، با وجود برخي زمزمه‌ها در اوايل دولت پاشينيان درباره احتمال حرکت به سمت دوري از اتحاديه اقتصادي اوراسيا تحت سلطه روسيه (که ارمنستان عضو آن است)، دولت ارمنستان به طور عمومي به تعهد خود نسبت به اين سازمان تأکيد مجدد کرده و براي رفع نگراني‌هاي روسيه در مورد هرگونه تغيير سياست احتمالي در اين زمينه تلاش کرده است. همه اين عوامل نشان مي‌دهد که انتظار جدايي واقعي از روسيه در آينده نزديک از ارمنستان واقع‌بينانه نيست.»