سرنوشت عجيب رؤساي جمهور در آسياي مرکزي؛ از فرار تا مرگ در قدرت

 نورسلطان نظربايف در قزاقستان مسير متفاوتي را طي کرده و پس از از دست دادن بخش عمده‌اي از نفوذ سياسي خود، تا حد زيادي از انظار عمومي کناره‌گيري کرده است. در ساير نقاط اين منطقه نيز برخي از رؤساي جمهور بنيان‌گذار در زمان تصدي مقام خود درگذشتند و عملاً هيچ دوره پسا رياست‌جمهوري براي بررسي باقي نگذاشتند.

قرقيزستان؛ سرزمين انقلاب‌ها و رؤساي جمهور فراري

معمار مدل سياسي اوليه قرقيزستان در دوران پساشوروي، نخستين رئيس‌جمهور اين کشور يعني عسکر آقايف بود که تا سال 2005 در قدرت ماند.

آقايف نهادهاي دموکراتيک را در قرقيزستان پايه‌گذاري کرد، اما با گذشت زمان و پيشروي دوران رياست‌جمهوري‌اش، فشار بر مخالفان را افزايش داد. حکومت او با تيراندازي‌هاي منطقه «آکسي» در سال 2002 که به دنبال محاکمه عظيم‌بک بکنازاروف، قانون‌گذار مخالف، و مناقشه ارضي با چين رخ داد، به شدت متزلزل شد.

دولت آقايف موافقت کرده بود که قلمرو مرزي مورد مناقشه را به چين واگذار کند؛ تصميمي که با انتقاد شديد مخالفان روبرو شد. در مارس 2002، معترضان در جنوب قرقيزستان خواستار برکناري آقايف شدند و شليک نيروهاي امنيتي به کشته شدن چندين نفر انجاميد که اين امر به يکي از بحران‌هاي سياسي تعيين‌کننده در دوران رياست‌جمهوري وي تبديل شد.

 در همه‌پرسي سال 2003، آقايف اختيارات رياست‌جمهوري را به بهاي کاهش اختيارات پارلمان به شدت افزايش داد. مشکلات اقتصادي، بيکاري، فساد گسترده و ادعاي تقلب در انتخابات پارلماني 2005 در نهايت به شعله‌ور شدن «انقلاب لاله‌ها» در ماه مارس همان سال کمک کرد.

 آقايف مجبور به فرار شد و شايعاتي مطرح بود که او را در صندوق عقب يک خودروي دولتي و پيچيده در يک فرش قاچاقي از کشور خارج کرده‌اند. پرونده‌هاي کيفري مرتبط با فساد عليه او و خانواده‌اش تشکيل شد و مقامات قرقيزستان بارها و بدون موفقيت خواستار استرداد او از روسيه شدند.

 آقايف پس از ترک کشور در مسکو اقامت گزيد و در دانشگاه دولتي مسکو به تدريس پرداخت. در آگوست 2021، آقايف به طور غيرمنتظره‌اي به بيشکک بازگشت و بلافاصله در مورد پرونده فساد در معدن طلاي «کومتر» مورد بازجويي قرار گرفت. او گفت: «من آمده‌ام تا صادقانه درباره چگونگي ساخت کومتر و اشتباهاتي که ممکن است رخ داده باشد صحبت کنم.»

در نهايت، در سال 2023 دادستاني کل قرقيزستان اعلام کرد که پيگرد کيفري عليه او به دليل پايان يافتن مهلت مرور زمان مختومه شده است.

تاجيکستان؛ مرگ بعد از خانه نشيني اجباري

رحمان نبي‌اف، رئيس‌جمهور پيشين تاجيکستان نيز در بحبوحه جنگ داخلي کشورش در سال 1992 به زور از قدرت کنار گذاشته شد. او سال بعد در سن 62 سالگي در خانه خود در خجند، بنا به گزارش‌ها بر اثر حمله قلبي درگذشت. به گفته همسرش، نبي‌اف ماه‌هاي پاياني عمر خود را در شرايطي شبيه به حبس خانگي گذراند و تنها پنج روبل مستمري دريافت مي‌کرد.

دومين رئيس‌جمهور برکنار شده قرقيزها

در حالي که تاجيکستان تجربه برکناري خشونت‌آميز يک حاکم را ديگر تکرار نکرد، قرقيزستان تنها پنج سال پس از انقلاب لاله‌ها شاهد سرنگوني ديگري بود. قربان‌بيک باقي‌اف که جانشين آقايف شده بود، مجبور به فرار به مينسک شد. قزاقستان با ميانجيگري بين‌المللي خروج او را تسهيل کرد.

 باقي‌اف متعاقباً به صورت غيابي به چندين فقره حبس از جمله 24 و 25 سال زندان و حتي حبس ابد (که بعداً به 30 سال کاهش يافت) محکوم شد. در سال 2023 نيز در پرونده کومتر به 10 سال حبس ديگر محکوم شد تا مجازات نهايي او به 30 سال زندان فوق‌امنيتي به همراه مصادره اموال برسد.

باقي‌اف و خانواده‌اش تابعيت بلاروس را دريافت کردند و مينسک بارها درخواست‌هاي استرداد او را رد کرده است.

 الکساندر لوکاشنکو، رئيس‌جمهور بلاروس، در سال 2025 در سفري به بيشکک با قاطعيت گفت: «باقي‌اف زندگي خوبي دارد. ما او را به شما تحويل نخواهيم داد. من گاهي به ديدارش مي‌روم.»

سرنوشت تلخ آتامبايف و رؤساي جمهوري که در قدرت مردند

الماس‌بيک آتامبايف، رئيس‌جمهور بعدي قرقيزستان (2011 تا 2017) نيز اکنون در خارج از کشور زندگي مي‌کند. در سال 2019، او از مصونيت خلع شد و نيروهاي امنيتي با يورش به اقامتگاهش در «کوي‌تاش» او را دستگير کردند.

 آتامبايف در ابتدا به بيش از 11 سال زندان محکوم شد، اما اين حکم بعداً لغو و او در سال 2023 براي درمان به خارج از کشور رفت و در اسپانيا ساکن شد. با اين حال، در ژوئن 2025 دادگاهي او را مجدداً و به صورت غيابي به 11 سال و شش ماه حبس محکوم کرد.

 جانشين او، سورونباي جين‌بکوف، هنوز در قرقيزستان است و جايگاه رئيس‌جمهور پيشين را حفظ کرده، اگرچه در سال 2023 پارلمان احتمال لغو مصونيت و امتيازات ويژه او را مطرح کرد.

ازبکستان و ترکمنستان اما نمونه‌هاي کمتري از زندگي پسا رياست‌جمهوري دارند. اسلام کريموف، نخستين رئيس‌جمهور ازبکستان و صفرمراد نيازوف، نخستين رئيس‌جمهور ترکمنستان، هر دو در زمان تصدي مقام خود درگذشتند و هرگز به يک رهبر بازنشسته تبديل نشدند.

کناره‌گيري مصلحتي در عشق‌آباد و افول قدرت نظربايف در آستانه

قربانقلي بردي‌محمداف در ترکمنستان در سال 2022 از قدرت کناره‌گيري کرد تا پسرش سردار رئيس‌جمهور شود، اما از سياست کنار نکشيد. او به عنوان «رهبر ملي خلق ترکمن» و رئيس مجلس مصلحت خلق همچنان قدرت سياسي خود را حفظ کرده است.

 در قزاقستان، نورسلطان نظربايف در سال 2019 استعفا داد اما نفوذ زيادي از جمله عنوان «الباسي» (رهبر ملت) را براي خود نگه داشت و پايتخت به افتخار او به «نورسلطان» تغيير نام داد. با اين حال، پس از ناآرامي‌هاي ژانويه 2022، نفوذ سياسي و امتيازات قانوني او به شدت کاهش يافت. نام پايتخت به آستانه بازگشت و مصونيت‌هاي ويژه او لغو شد.

 نظربايف اکنون به ندرت در انظار عمومي ظاهر مي‌شود، هرچند ديدارهاي او با ولاديمير پوتين همچنان جلب توجه مي‌کند. قاسم جومارت توکايف، رئيس‌جمهور فعلي قزاقستان در مصاحبه‌اي در سال 2025 گفت که نظربايف به دليل سوابق طولاني‌اش همچنان پيوندهاي اخلاقي و سياسي با کرملين دارد و نمي‌توان نقش تاريخي او را ناديده گرفت.

 نظربايف قرار است در 23 آگوست و در جريان انتخابات پارلماني «کورولتاي» دوباره براي رأي دادن در انظار عمومي ظاهر شود.

 در سراسر آسياي مرکزي، رؤساي جمهور پيشين مسيرهاي بسيار متفاوتي را طي کرده‌اند. قرقيزستان مهد تبعيد و پيگرد قانوني بوده، تاجيکستان يک برکناري اجباري در زمان جنگ داخلي داشته و رهبران ازبکستان و ترکمنستان نيز اغلب در قدرت مرده‌اند. نظربايف نيز مدل متفاوتي را نشان مي‌دهد که بدون مواجهه با تبعيد يا زندان، از قدرت کنار رفته است.