زمستان و کابوس ناترازي انرژي در کشور

به گزارش تابناک، در اين مسير بايد مشخص باشد چه ميزان سوخت در مخازن قابل استفاده است، روزانه چه حجمي از گاز به نيروگاه‌ها تحويل داده مي‌شود و چه مقدار از ظرفيت توليد برق در شرايط محدوديت سوخت واقعاً در دسترس خواهد بود.

اين ارزيابي امسال اهميت بيشتري دارد زيرا گزارش‌هاي منتشر شده درباره آسيب به تأسيسات فرآورش گاز، از کاهش بخشي از ظرفيت تأمين حکايت دارند. در چنين شرايطي، مسئله اصلي نه پيش‌بيني قطعي خاموشي بلکه سنجش فاصله ميان آمادگي اعلام‌شده و توان واقعي شبکه براي عبور از روزهاي سرد است.

آمارها چه چيزي را نشان مي‌دهد؟

احسان ذبيح‌زاده، سخنگوي صنعت برق، از پيش‌بيني 60 اقدام عملياتي براي مديريت دوره 100 روزه سرما خبر داده؛ دوره‌اي که بنا بر توضيحات او از نيمه آذر آغاز مي‌شود. اين برنامه مجموعه‌اي از اقدامات در بخش توليد، سوخت‌رساني، شبکه انتقال و مديريت مصرف را در بر مي‌گيرد.

تکميل تعميرات ضروري نيروگاه‌ها، توسعه توليد تجديدپذير، آماده‌سازي نيروگاه اتمي بوشهر براي بازگشت به مدار، بهره‌برداري بهينه از نيروگاه‌هاي برق‌آبي و اولويت‌دادن به واحدهاي حرارتي پربازده از جمله محورهاي اعلام‌شده است. تعمير کريدورهاي اصلي انتقال برق نيز براي جلوگيري از محدوديت انتقال توان در دستور کار قرار دارد.

بااين‌حال، تعداد اقدامات به‌تنهايي شاخص کافي براي سنجش آمادگي نيست. ممکن است چند اقدام، اثر مهمي بر افزايش توليد يا کاهش مصرف سوخت داشته باشند، درحالي‌که برخي ديگر بيشتر جنبه پشتيباني و نگهداري دارند.

براي ارزيابي عملکرد برنامه، انتشار شاخص‌هايي مانند تعداد مگاوات ظرفيت تعميرشده و آماده‌به‌کار، ميزان افزايش توليد تجديدپذير، درصد تکميل مخازن نيروگاهي و مقدار سوخت تحويلي به هر نيروگاه ضروري است. تا زماني که چنين داده‌هايي منتشر نشود، «60 اقدام» را بايد برنامه‌اي اعلام‌شده براي مديريت ريسک دانست، نه اثباتي مستقل بر تضمين تأمين برق در تمام روزهاي زمستان.

وابستگي برق به گاز؛ گلوگاه اصلي زمستان

طبق اعلام سخنگوي صنعت برق، بيش از 80 درصد سوخت مصرفي نيروگاه‌هاي حرارتي از گاز طبيعي تأمين مي‌شود. اين وابستگي، شبکه برق را به وضعيت شبکه گاز پيوند مي‌دهد؛ شبکه‌اي که در زمستان بايد افزايش مصرف خانگي و تجاري را نيز پوشش دهد. اداره اطلاعات انرژي آمريکا در گزارش تحليلي خود درباره ايران نوشته که مصرف گاز کشور در سال 2023 به‌طور متوسط حدود 9/8 تريليون فوت مکعب بود؛ معادل تقريباً 252 ميليارد مترمکعب در سال.

برآورد آژانس بين‌المللي انرژي نيز مصرف گاز ايران در سال 2024 را حدود 260 ميليارد مترمکعب نشان مي‌دهد. اين ارقام مربوط به سال‌هاي کامل گذشته‌اند و نبايد به‌عنوان ميزان توليد يا عرضه روزانه امسال تفسير شوند؛ بااين‌حال، مقياس بالاي مصرف داخلي و حساسيت توازن عرضه و تقاضا را روشن مي‌کنند

در فصل سرد با افت دما، مصرف خانگي و تجاري افزايش مي‌يابد و شبکه گاز بايد اين تقاضا را در اولويت قرار دهد. گزارش‌ها نشان مي‌دهد بخش خانگي و تجاري در سال 2022 حدود 33 درصد، صنعت از جمله پتروشيمي حدود 27 درصد و بخش نيروگاهي حدود 28 درصد مصرف گاز ايران را به خود اختصاص داده بودند.

اين سهم‌ها به سال 2022 مربوط‌اند و ترکيب مصرف در سال جاري ممکن است متفاوت باشد؛ اما نشان مي‌دهند که تأمين گاز نيروگاه‌ها بخشي از رقابت ميان چند مصرف‌کننده بزرگ است. بنابراين، ارزيابي آمادگي زمستاني بايد بر حجم واقعي گاز تخصيص‌يافته به نيروگاه‌ها در روزهاي سرد متمرکز باشد، نه صرفاً ظرفيت اسمي توليد گاز کشور.

کاهش ظرفيت با آسيب به تأسيسات گاز

شرکت ملي گاز ايران در گزارشي آورده که آسيب به چهار تأسيسات فرآورش گاز، حدود 230 ميليون مترمکعب در روز از ظرفيت فرآورش را از دسترس خارج کرده که اين رقم از نظر فني بايد دقيق خوانده شود: کاهش ظرفيت فرآورش الزاماً به معناي کاهش قطعي و هم‌اندازه توليد يا عرضه روزانه گاز نيست.

ميزان اثر واقعي به وضعيت تأسيسات آسيب‌ديده، امکان انتقال گاز به واحدهاي ديگر، ظرفيت خالي ساير پالايشگاه‌ها، محدوديت‌هاي شبکه و زمان تعميرات بستگي دارد. آژانس بين‌المللي انرژي نيز در گزارش بازار گاز خود در سال 2026 نوشته آسيب‌هاي اوليه به تأسيسات عسلويه مي‌توانست بر حدود 12 درصد توليد گاز ايران، معادل نزديک به 100 ميليون مترمکعب در روز، اثر بگذارد؛ اين برآورد به مرحله و زمان مشخصي از رخداد مربوط است و با رقم ظرفيت فرآورش يکسان نيست.

بر اساس گزارش وزير نفت، حدود 100 ميليون مترمکعب در روز از ظرفيت فرآورش ازدست‌رفته از طريق ظرفيت ساير تأسيسات جبران شده بااين‌حال براي سنجش وضعيت فعلي بايد روشن شود چه ميزان از ظرفيت آسيب‌ديده بازسازي شده، توليد واقعي روزانه چقدر است و چه مقدار گاز قابل تحويل به شبکه سراسري باقي مانده است.

بدون انتشار اين ارقام، تبديل رقم 230 ميليون مترمکعب به ادعاي «کسري روزانه گاز به همين ميزان» از نظر تحليلي قابل دفاع نيست.

ذخاير سوخت مايع؛ ضربه‌گير ضروري، نه جايگزين!

وزير نفت شهريور 1405 از برنامه ذخيره‌سازي حدود 5/3 ميليارد ليتر سوخت مايع تا ابتداي آبان خبر داده بود. سخنگوي صنعت برق نيز در اواخر مهر وضعيت ذخاير را مطلوب توصيف کرده، اما گفته که بخشي از ظرفيت مخازن هنوز بايد تکميل شود. تفاوت ميان «هدف اعلام‌شده براي ذخيره‌سازي» و «موجودي قابل استفاده در يک تاريخ مشخص» اهميت دارد: براي تأييد تحقق هدف بايد آمار نهايي موجودي، تفکيک نوع سوخت و وضعيت مخازن منتشر شود.

حتي اگر ذخيره اعلام‌شده به‌طور کامل محقق شود، رقم ليتر به‌تنهايي نشان نمي‌دهد نيروگاه‌ها چند روز قادر به توليد برق خواهند بود. اين محاسبه به ترکيب گازوئيل و نفت‌کوره، نرخ مصرف هر واحد، توان توليدي، دسترسي به خطوط انتقال و محدوديت‌هاي زيست‌محيطي بستگي دارد.

افزون بر آن، ذخيره موجود بايد در طول فصل با تحويل مستمر سوخت جايگزين تکميل شود؛ زيرا نيروگاه‌ها در صورت محدوديت گاز، سوخت مايع را با سرعتي متناسب با ميزان توليد مصرف مي‌کنند.

سخنگوي صنعت برق نيز تداوم تخصيص گاز و تحويل سوخت مايع در طول دوره سرد را شرط عبور موفق از زمستان دانسته بنابراين، ذخيره اوليه شرط مهم آمادگي است، اما به‌تنهايي تضمين‌کننده پايداري عرضه در يک دوره طولاني نيست.

برق قابل توليد، مهم‌تر از ظرفيت نصب‌شده

در ارزيابي زمستان بايد ميان ظرفيت اسمي نيروگاه‌ها و ظرفيت عملياتي تمايز گذاشت. يک واحد ممکن است از نظر فني نصب شده باشد، اما به‌دليل تعميرات، محدوديت سوخت يا مشکلات انتقال، نتواند در زمان نياز با تمام توان توليد
کند.

از سوي ديگر، حتي توليد کافي در نيروگاه‌ها لزوماً به معناي امکان رساندن برق به همه مناطق نيست؛ محدوديت خطوط انتقال و پست‌هاي برق مي‌تواند در نقاط مشخص شبکه گلوگاه ايجاد کند. از همين رو، تأکيد وزارت نيرو بر تعميرات شبکه و کريدورهاي انتقال، در کنار آماده‌سازي نيروگاه‌ها، از نظر فني اهميت دارد.

برنامه توسعه تجديدپذيرها نيز مي‌تواند بخشي از فشار بر سوخت نيروگاهي را کاهش دهد؛ اما اثر آن بايد با داده‌هاي توليد واقعي سنجيده شود. ظرفيت نصب‌شده خورشيدي و بادي با انرژي تحويلي در ساعات اوج تقاضا يکسان نيست و توليد آنها به شرايط جوي وابسته است. همچنين، بازگشت نيروگاه اتمي بوشهر به مدار مي‌تواند به تأمين برق کمک کند، ولي ميزان اثر آن به زمان واقعي اتصال و توان تحويلي بستگي دارد.

براي قضاوت درباره اين اقدامات، اعلام ظرفيت آماده‌به‌کار، توليد روزانه هر منبع و ميزان سوخت صرفه‌جويي‌شده مفيدتر از اعلام کلي پيشرفت پروژه‌هاست.

چه داده‌هايي بايد منتشر شود؟

براي آن‌که ادعاي آمادگي زمستاني قابل راستي‌آزمايي باشد، وزارت نيرو و وزارت نفت بايد دست‌کم پنج شاخص را به‌صورت منظم منتشر کنند:

- حجم گاز تحويلي به نيروگاه‌ها در مقايسه با برنامه روزانه

- موجودي قابل استفاده گازوئيل و نفت‌کوره و درصد تکميل مخازن

- ظرفيت توليد آماده‌به‌کار پس از کسر واحدهاي خارج از مدار

- ميزان برق توليدشده از منابع حرارتي، برق‌آبي، هسته‌اي و تجديدپذير

- محدوديت‌هاي اعمال‌شده بر مصرف گاز صنايع و برق مشترکان در صورت بروز فشار بر شبکه.

انتشار اين اطلاعات به تفکيک روز و منطقه، امکان مي‌دهد ميان محدوديت مقطعي، کمبود سوخت و ضعف شبکه تمايز گذاشته شود. در کنار اين شاخص‌ها، بايد روشن باشد که برنامه مديريت مصرف در چه شرايطي فعال مي‌شود، اولويت‌بندي ميان مصرف خانگي و صنعتي بر چه مبنايي صورت مي‌گيرد و براي کاهش توليد گاز يا تأخير در سوخت‌رساني چه سناريوهاي جايگزيني تعريف شده است.

اين موارد نه به معناي پيش‌بيني قطعي خاموشي، بلکه بخشي از مديريت شفاف ريسک در شبکه‌اي است که بخش عمده سوخت نيروگاه‌هاي حرارتي آن به گاز وابسته است.

60 اقدام عملياتي وزارت نيرو نشان مي‌دهد براي عبور از زمستان، برنامه‌اي هماهنگ ميان توليد برق، سوخت‌رساني، شبکه انتقال و مديريت مصرف در دستور کار قرار گرفته است. ذخاير سوخت مايع، تعميرات نيروگاهي و بازگشت ظرفيت‌هاي توليد مي‌توانند احتمال بروز اختلال را کاهش دهند؛ اما نتيجه نهايي به تداوم تحويل گاز و سوخت مايع، آمادگي واقعي واحدها و وضعيت شبکه در روزهاي اوج سرما بستگي دارد.

در شرايطي که بخشي از ظرفيت فرآورش گاز آسيب ديده، ارزيابي کارشناسي بايد بر داده‌هاي عملياتي روزآمد تکيه کند. تا زماني که ارقام قابل مقايسه درباره موجودي سوخت، گاز تحويلي و ظرفيت آماده‌به‌کار منتشر نشده، نه مي‌توان ادعاي تضمين کامل برق را اثبات‌شده دانست و نه صرفاً بر پايه گزارش آسيب‌ها، وقوع خاموشي را قطعي اعلام کرد.

معيار اصلي، عملکرد واقعي شبکه در روزهاي سرد و شفافيت داده‌هايي است که اين عملکرد را قابل سنجش مي‌کند.