ريشه‌کن شدن 6 بيماري و کنترل 2 بيماري مرگبار در ايران

هرچند بسياري از کشورها با گسترش واکسيناسيون کودکان و نيز با بهبود دسترسي به آب و غذاي سالم، اين بيماري‌ها را کاملا ريشه‌کن کرده‌اند، اما هنوز هستند کشورهايي که به دليل پوشش نامناسب واکسيناسيون کودکان و يا به دليل عدم دسترسي به آب آشاميدني سالم، موارد بالايي از مرگ و مير را به خصوص در بين کودکان دارند.

در ايران طي 45 سال گذشته، چند بيماري مهم عفوني و واگيردار به طور کامل ريشه‌کن شده‌اند و چند بيماري نيز به ميزان قابل توجهي تحت کنترل قرار گرفته‌اند و در مرحله حذف هستند. برخي بيماري‌ها نيز با برنامه‌ريزي‌هاي هدفمندِ چندين‌ساله در صف کنترل هستند. مثل هپاتيت C که طبق گفته وزارت بهداشت تا سال 1410 کاملا ريشه‌کن خواهد شد.

واکسيناسيون، موثرترين مداخله بهداشتيِ شناخته‌شده براي ارتقاي سلامت کودکان است. طي سال‌هاي 2000 تا 2016، واکسيناسيون سرخک توانست از مرگ 20 ميليون کودک در جهان جلوگيري کند. در ايران نيز واکسيناسيون، يکي از قديمي‌ترين مداخلات بهداشتي براي کنترل بيماري‌ها بوده است. اولين واکسني که تزريق آن در کشور آغازشد، واکسن آبله بود که به حدود 195 سال قبل برمي‌گردد؛ يعني سال 1208 خورشيدي و در دوره قاجاريه.

حذف و کنترل بيماري‌ها در ايران

در ايران درحال‌حاضر تمام کودکان عليه بيماري‌هاي ديفتري، سياه‌سرفه، کزاز نوزادي، فلج اطفال، سرخک، سرخجه، اوريون، سل و هپاتيت B واکسينه مي‌شوند و بيماري‌هاي سرخک، سرخجه مادرزادي و کزاز نوزادي درمرحله حذف قرار دارند. همچنين بيش از 20 سال است که کشور عاري از موارد بومي بيماري فلج اطفال است و بيماري‌هاي ديفتري، کزاز و سياه‌سرفه هم کنترل شده‌اند.

کنترل و ريشه‌کن کردن اين بيماري‌ها کار آساني نيست و خيلي از کشورها هنوز آنها را دارند. مثلا برخي کشورهاي همسايه مثل افغانستان و پاکستان هنوز با بيماري فلج اطفال درگيرند. حذف و ريشه‌کني سرخک و سرخجه در کشور چند سال پيش ازسوي سازمان جهاني بهداشت تاييد شد. موفقيت‌هاي ايران در کنترل و حتي حذف بسياري از بيماري‌ها در حالي است که براساس گزارش سازمان‌هاي بين‌المللي سالانه تعداد زيادي از کودکان دنيا بر اثر ابتلا به بيماري‌هاي قابل پيشگيري با واکسن از جمله سياه‌سرفه، سرخک، کزاز نوزادي، اسهال‌هاي ويروسي، هپاتيت B و پنوموني/ پنوموکوک مي‌ميرند.

حذف و کنترل بيماري‌ها در ايران در 3 دسته مي‌گنجند؛ بيماري‌هايي که کاملا ريشه‌کن شده‌اند، بيماري‌هايي که کنترل شده‌اند و بيماري‌هايي که قرار است در آينده نه چندان دور حذف شوند.

بيماري‌هايي که ريشه‌کن شده‌اند

فلج اطفال، سرخک، سرخجه، آبله، کزاز نوزادي و ديفتري بيماري‌هايي هستند که کاملا در کشور ريشه‌کن شده‌اند. دکتر آميتيس رمضاني، متخصص بيماري‌هاي عفوني و گرمسيري و دبير انجمن متخصصين بيماري‌هاي عفوني ايران در اين رابطه مي‌گويد: اين بيماري‌ها يا کاملا ريشه‌کن شده‌اند يا در مرحله حذف قرار دارند و ديگر موارد جديدي از ابتلا به آنها نداريم. اگر مثلا طيف‌هايي از ديفتري به صورت موردي در کشور مشاهده شود، معمولا وارداتي و منشأ آن کشورهاي همسايه است که پوشش واکسيناسيون مناسب ندارند، اما بومي ما نيست. واکسيناسيون اين بيماري‌ها قبل از انقلاب هم انجام مي‌شد، اما در 45 سال اخير هم پوشش آن بسيار وسيع شده و هم رايگان است و هم در همه مراکز بهداشتي در دسترس است.

دکتر رمضاني مي‌گويد: متاسفانه پاندمي کرونا در برنامه‌هاي ما براي حذف کامل بيماري‌هايي که در دستور کار بودند، کمي اختلال ايجاد کرد. اگر اين پاندمي پيش نيامده بود، ما الان گواهي بين‌المللي حذف يا ريشه‌کنيِ سرخک را گرفته بوديم. در دوره کرونا مادرها مي‌ترسيدند و کودکان خود را براي تزريق واکسن سرخک نمي‌آوردند. الان داريم سعي مي‌کنيم کودکاني را که در دوره اوج کويد براي واکسيناسيون مراجعه نکردند، شناسايي و واکسينه کنيم تا بتوانيم به سمت حذف کامل سرخک برويم.

بيماري‌هايي که کنترل شده‌اند

سل، مالاريا، وبا، بيماري‌هاي انگلي، حصبه، سياه‌سرفه، هپاتيت A، هپاتيت B و هپاتيت E بيماري‌هايي هستند که با وجود آن که هنوز در کشورمان حذف نشده‌اند اما طي سال‌هاي گذشته تحت کنترل قرار گرفته‌اند.

دبير انجمن متخصصين بيماري‌هاي عفوني ايران مي‌گويد: بعضي از اين بيماري‌ها را قبلا با شيوع خيلي بالايي در کشور داشتيم اما الان همه آنها کاهش پيدا کرده‌اند و تحت کنترل هستند و آمارشان هم در حد قابل قبول است. مثلا هپاتيت A به صورت موردي در کشور مشاهده مي‌شود، يا وبا اگر هم موردي ديده شود، منشأ اصلي و کانون آن خارج از کشور است و علتش تماس‌ها و ترددهايي است که در مرزها رخ مي‌دهد.

دکتر رمضاني درباره راه انتقال اين بيماري‌ها توضيح مي‌دهد: بعضي از اين بيماري‌ها مثل هپاتيت A يا عفونت‌هاي انگلي، راه انتقال‌شان از طريق آب و غذاي آلوده به خصوص آب آشاميدني آلوده است. زماني که آب آشاميدني تصفيه‌شده نباشد يا افراد دسترسي به آب آشاميدني سالم نداشته باشند، اين بيماري‌ها بروز مي‌کنند. خيلي از شهرها و روستاهاي کشور قبلا فقط به آب چاه دسترسي داشتند اما از زماني که دسترسي به آب آشاميدني سالم بيشتر شد، موارد ابتلا به خيلي از بيماري‌هاي عفوني منتقله از راه آب و غذا کاهش پيدا کرد.

او اضافه مي‌کند: يک سري بيماري‌هاي ديگر، بيماري‌هاي خوني هستند يعني انتقال‌شان از طريق خون آلوده و تزريقات آلوده است. افزايش غربالگري‌ها در کشور و همچنين پوشش وسيع و رايگانِ واکسيناسيون کشوري از دلايل کاهش اين بيماري‌ها در ايران است.

مبتلايان اين ويروس از قبل بيمار شده‌اند

اين متخصص بيماري‌هاي عفوني و گرمسيري توضيحات جالب و مهمي درباره هپاتيت B مي‌دهد و مي‌گويد: مواردي که الان از هپاتيت B در کشور داريم، جديد نيستند و تعداد بسيار کمي هم هستند. اين افراد قبل از شروع برنامه سراسري واکسيناسيون مبتلا شده‌اند و الان تحت دارودرماني هستند. هپاتيت B قابل درمان نيست و فقط مي‌توانيم با داروهاي جديدي که آمده، آن را کنترل کنيم. البته گاهي از کنترل خارج مي‌شود و فرد را به سمت ابتلا به سيروز کبدي مي‌برد. بهترين راه در حال حاضر پيشگيري از ابتلا و واکسيناسيون است. واکسن هپاتيت B باعث شده که ما ديگر مورد جديدي از ابتلا به اين بيماري نداريم.

به گفته دکتر رمضاني، قبل از شروع واکسيناسيون هپاتيت B در کشور، اين بيماري بسيار شايع بود. هم از طريق خون آلوده منتقل مي‌شود، هم زوج‌ها مي‌توانند آن را به هم منتقل کنند، هم آگاهي‌ها پايين بود و کادر درمان هم ناخواسته مبتلا مي‌شدند. مثلا اگر يک پرستار موقع خون‌گيري اشتباه مي‌کرد و سر سوزن آلوده وارد دستش مي‌شد، او هم ممکن بود مبتلا شود. واکسيناسيون اين مسائل را کامل حل کرد و ما ديگر موارد جديدي از بيماري هپاتيت B در کشور نداريم.

او ادامه مي‌دهد: درمورد بيماري مالاريا هم ايجاد خانه‌هاي بهداشت در روستاها بعد از انقلاب، ساخت و گسترش مراکز بهداشتي، تشخيص سريع مالاريا و درمان فوري بيماران، از دلايلي بود که کمک کرد تا دسترسي همه افراد کشور به مراکز بهداشتي بالا برود و اين بيماري کنترل شود. کنترل مالاريا در ايران با وجود سختي‌هاي آن بسيار موفقيت‌آميز بوده و انتظار داريم که تا سال 1404 بتوانيم گواهي حذف آن را دريافت کنيم.

به گفته اين متخصص بيماري‌هاي عفوني، براي بيماري سل هم اقدامات خوبي در کشور انجام شده است؛ مثلا تشخيص و درمان آن رايگان است، شناسايي بيماران بيشتر شده، دسترسي افراد به مراکز بهداشتي بيشتر شده و اينها کمک مي‌کند تا بيماران مراجعه کنند و تحت نظر باشند و درمان شوند. کرونا در همه اين موارد اختلال ايجاد کرد. قبل کرونا پوشش افراد مسلول خيلي بهتر بود. البته الان مشکلات به وجود آمده ناشي از پاندمي کرونا اصلاح و عادي‌سازي شده و تلاش داريم به اهدافي که براي اين بيماري هم داريم، برسيم.

بيماري‌هايي که قرار است حذف شوند

هپاتيت C بيماري‌اي است که هنوز واکسني براي آن پيدا نشده و در حال حاضر با دارودرماني کنترل مي‌شود اما طبق اهداف وزارت بهداشت، تلاش بر اين است که تا سال 1410 کاملا در کشور ريشه‌کن شود. رمضاني مي‌گويد: اين بيماري هم از طريق خون منتقل مي‌شود و واکسني ندارد. اما درمان‌هاي اختصاصي برايش وجود دارد که مي‌تواند درمان کامل آن باشد و به حذف آن کمک کند. به اين صورت اين بيماري هم حذف خواهد شد.

دبير انجمن متخصصين بيماري‌هاي عفوني ايران اضافه مي‌کند: البته حذف، کلمه سنگيني است. چون سال‌ها زمان مي‌برد تا به مرحله حذف يک بيماري برسيم و درضمن گواهي حذف آن بايد بين‌المللي و مورد تاييد سازمان‌هاي جهاني باشد. اما کشور ما متعهد شده بيماري هپاتيت C تا سال 1410 حذف شود.

کنترل جذام در کدام مرحله است؟

دکتر رمضاني درباره بيماري جذام مي‌گويد: موارد ابتلا به جذام در کشور خيلي کم شده است. البته قبل از انقلاب هم مراکزي براي کنترل اين بيماري ايجاد شده بود. نمي‌توانيم بگوييم امثال اين بيماري‌ها حذف شده‌اند. چون اين بيماري منتقله از راه ناقل هستند و کنترل بيماري‌هايي که ناقل دارند، خيلي سخت‌تر است. بيماري‌هايي که بايد فقط در انسان کنترل شوند، خيلي راحت‌تر است تا بيماري‌هايي که منتقله از حيوان يا پشه هستند. البته در مورد مالاريا که ناقل آن پشه است، بسيار موفق بوده‌ايم.

مقايسه ايران با اروپا و کشورهاي همسايه

آيا بيماري‌هايي هستند که در ايران ريشه‌کن شده باشند اما کشورهاي اروپايي هنوز آنها را هنوز داشته باشند؟ دکتر رمضاني مي‌گويد: در اين حد خير. ما بايد خود را با کشورهاي همسايه مقايسه کنيم. در مقايسه با همسايه‌ها، خيلي از بيماري‌هاي عفوني در کشور ما کنترل شده اما کشورهاي همسايه مي‌توانند براي ما مشکل ايجاد کنند. مثلا سرخک الان در کشور ما تحت کنترل است اما وقتي اين بيماري در عراق طغيان کرده و پوشش واکسيناسيون هم در اين کشور خوب نيست، طبعا تاثيرگذار است. رفت‌وآمدها، مراسم مذهبي، پروازها و ... در بروز مواردي از ابتلا تاثيرگذار است. يا مثلا فلج اطفال در کشور ما تقريبا ريشه‌کن شده، اما وقتي پناهجوها از کشور همسايه که پوشش واکسيناسيون خوبي ندارد، وارد کشور ما مي‌شوند، باز ممکن است مواردي پيش بيايد.

دبير انجمن متخصصين بيماري‌هاي عفوني ايران ادامه مي‌دهد: البته براي اين که اختلالي مثلا در برنامه حذف سرخک ما پيش نيايد، معمولا پناهجوياني که وارد کشور مي‌شوند را واکسينه مي‌کنيم اما طبيعتا واکسيناسيون همه آنها ميسر و شدني نيست. همين باعث مي‌شود که در سيستم واکسيناسيون کشور ما با وجود همه هزينه‌هايي که داريم مي‌کنيم، اختلال ايجاد شود.

دکتر رمضاني مي‌گويد: اگر بخواهيم خود را با کشورهاي همسايه مقايسه کنيم، از اغلب آنها مثل افغانستان، پاکستان و عراق از نظر پوشش واکسيناسيون، کنترل بهداشت آب و غذا و کنترل عفونت‌هاي انگلي خيلي جلوتريم. اما برخي کشورها مثل امارات و ترکيه هم در پوشش واکسيناسيون وضعيت خوبي دارند و نبايد ناديده گرفت.

منبع: همشهري‌آنلاين