روسيه در آفريقا به دنبال چيست؟

دلايل گرايش روسيه به توسعه مناسبات با آفريقا

يکي از دلايل گرايش روسيه به توسعه مناسبات با آفريقا پيش‌تر از زبان آندري بيستريتسکي رئيس شوراي بنياد بين المللي مباحثه اي والداي چنين عنوان شده است:‌ آفريقا مي تواند مهد نظم نوين جهاني شود، و اين مهم است: نظمي معقول.

آندري ماسلوف و وسوالود اسويريدوف از تحليلگران روس نيز در يادداشتي نوشتند: روسيه تا اين اواخر، کشورهاي آفريقايي را در درجه اول به عنوان يک شريک سياسي جمعي، يک دوست مسلح در ساختن جهان چند قطبي و در مبارزه با استعمار نو مي ديد. در حالي که آفريقا در وهله اول به روسيه به عنوان يک شريک تجاري اميدوارکننده ضامن امنيت غذايي و انرژي نگاه مي‌کند. در همين حال، قاره سياه انتظار دارد که روسيه به يک سرمايه گذار (به منظور گسترش بازارها)، اهداکننده فناوري ها (به منظور به دست آوردن توانمندي در آنها) و به طور کلي، يک شريک بلندمدت و قابل اعتماد در مسير توسعه باشد.

الکسي ماسلوف مدير انستيتو کشورهاي آسيا و آفريقا دانشگاه دولتي مسکو نيز معتقد است: سبقت گرفتن از چين در سرمايه گذاري در آفريقا عملا غير ممکن است چرا که چين خيلي زودتر از روسيه با پيشنهادهاي خود به آفريقا آمد. به عبارت دقيق تر، اين روسيه بود که موقعيت هايي را که در زمان شوروي بود از دست داد و برعکس، چين آنها را به دست آورد.

در اين يادداشت آمده است: در مبادلات تجاري با قاره آفريقا، چين بيش از 15 برابر از روسيه برتري دارد.

نگاه استعمارگران سابق به روابط روسيه و آفريقا

تقويت حضور روسيه در آفريقا چندان به مذاق استعمارگران سابق قاره سياه خوش نيامد،‌ تآ آنجا که به موضوع پرسشي از ولاديمير پوتين رئيس‌جمهوري روسيه نيز تبديل شد.

در بخشي از مصاحبه تلويزيوني که اسفند 1402 انجام شد، مجري با اشاره به مواضع اخير مکرون رئيس‌جمهوري فرانسه درباره اعزام نيروهاي ناتو به اوکراين، از پوتين پرسيد: آيا مکرون تصميم گرفته است که از روسيه انتقام بگيرد، به اين دليل که ما در آفريقا،‌ پا روي دُم او گذاشته‌ايم؟

رئيس‌جمهوري روسيه در پاسخ به اين پرسش گفت: بله، من فکر مي کنم نوعي نارضايتي وجود دارد؛ زماني که ما با او تماس مستقيم داشتيم، کاملاً آشکارا در مورد اين موضوع صحبت کرديم.

پوتين در اين باره افزود: ما به آفريقا نرفتيم و فرانسه را از آنجا بيرون نکرديم؛ مشکل فرق مي کند. گروه معروف واگنر ابتدا تعدادي پروژه اقتصادي را در سوريه انجام داد و سپس به کشورهاي آفريقايي نقل مکان کرد.

به گفته وي، وزارت دفاع روسيه از اين فعاليت‌ها پشتيباني مي کند، اما فقط بر اين اساس که اين يک گروه روسي است، نه بيشتر.

رئيس جمهوري روسيه گفت: بنابراين، ما کسي را بيرون نکرديم؛ فقط رهبران برخي کشورهاي آفريقايي با فعالان اقتصادي روسيه توافق داشتند، مي خواستند با آنها کار کنند، اما به هيچ وجه نمي خواستند با فرانسوي ها کار کنند. اين حتي ابتکار ما نبود، اين ابتکار از طرف دوستان آفريقايي ما بود.

اهداف بخش جديد آفريقا در وزارت امور خارجه روسيه چيست؟

مدتي بعد، مقامات روس از برنامه خود براي ايجاد بخش جديد آفريقا در وزارت امور خارجه اين کشور سخن گفتند تا در نهايت اينکه در فوريه 2025 ( بهمن-اسفند 1403)، اين بخش عملاً شکل گرفت.

پيش از آن، يک بخش خاورميانه و شمال آفريقا در وزارت امور خارجه روسيه فعال بود و بدين ترتيب بخش مشارکت با آفريقا نيز به ساختار دستگاه ديپلماسي اين کشور افزوده شد.

تاتيانا دوگالنکو مدير اداره مشارکت با آفريقا در وزارت امور خارجه روسيه در گفت و گويي با شبکه تلويزيوني بريکس به تشريح مأموريت‌هاي اين بخش جديد در ديپلماسي مسکو پرداخته است.

اين ديپلمات روس که به زبان‌هاي انگليسي، فرانسوي و ايتاليايي نيز صحبت مي‌کند، در اين باره گفت: بخش مشارکت با آفريقا در ابتداي سال 2025 ميلادي ايجاد شد و ايجاد آن نشان دهنده اهميتي است که رهبري فدراسيون روسيه در سياست خارجي خود به آفريقا مي‌دهد.

وي اظهار داشت: اين بخش جديد در ساختار وزارت امور خارجه روسيه از خروجي کار دبيرخانه مجمع مشارکت روسيه و آفريقا شکل گرفت؛ نخستين اجلاس در اين چارچوب در سال 2019 و دومين نشست آن در سال 2023 برگزار شد؛ سال 2024 نيز شاهد برگزاري نخستين کنفرانس در سطح وزيران بوديم.

مدير اداره مشارکت با آفريقا در وزارت امور خارجه روسيه گفت:‌ برنامه اقدام مشترک ما در اجلاس سران روسيه - آفريقا در سن‌پترزبورگ در سال 2023 تصويب شد.

وي ادامه داد: اين برنامه بسيار گسترده است و شامل پروژه‌هاي زيادي در زمينه‌هاي مختلف از جمله اقتصادي، سرمايه‌گذاري، تجاري، سياسي، امنيتي و غيره مي‌شود که بايد تا سال 2026، يعني قبل از اجلاس سوم سران روسيه - آفريقا، اجرا
شوند.

وي ادامه داد: بنابراين، دبيرخانه مجمع مشارکت روسيه و آفريقا در ساختار جديدي به نام اداره مشارکت با آفريقا ادغام شده است. علاوه بر اين، با توجه به اينکه فرآيندهاي قدرتمند ادغام در قاره آفريقا در حال شتاب گرفتن هستند، وظيفه ديگر ما توسعه روابط با ساختارهاي ادغام منطقه‌اي و زيرمنطقه‌اي، در درجه اول با اتحاديه آفريقا و ديگر سازوکارها و ساختارهاي اين قاره است.

دوگالنکو در بخش ديگري از اين گفت و گو با بيان اينکه تقريباً نيمي از جمعيت قاره آفريقا به برق دسترسي ندارند، گفت: اين قاره، سرشار از فرصت‌هايي براي توسعه منابع انرژي تجديدپذير است اما اين کار بايد حفاظت از محيط زيست و مبارزه با تغييرات اقليمي ترکيب شود؛ در اين چارچوب، ما براي پروژه‌هاي مشترک در اين زمينه، از جمله ساخت تأسيسات انرژي، آموزش پرسنل و اکتشافات زمين‌شناسي، آماده‌ايم.

تراز تجارت با آفريقا به نفع روسيه

مدير اداره مشارکت با آفريقا در وزارت امور خارجه روسيه با بيان اينکه تجارت اين کشور و کشورهاي قاره آفريقا به سرعت در حال رشد است، گفت: پارسال حجم مبادلات تجاري ميان طرفين 13 درصد رشد داشت و به کمي بيش از 27 ميليارد و 700 ميليون دلار رسيد اما هنوز با جايگاه شايسته خود فاصله دارد.

وي اظهار داشت:‌ بخش بسيار کمي از اين رقم - بيش از سه درصد - حجم مبادلات تجاري روسيه و آفريقا مربوط به واردات ما از اين کشورها است.

دوگالنکو تصريح کرد: 70 درصد تجارت روسيه با شمال قاره آفريقا است و اين در حالي است که کشورهاي جنوب صحراي آفريقا نيز از ظرفيت گسترده‌اي براي توسعه تجارت برخوردار هستند.

وي با اشاره به علاقه‌ متقابل شرکت‌هاي روسي و آفريقايي به همکاري دوجانبه گفت: در حال حاضر، پروژه‌هاي زيادي در حال پيگيري هستند،‌ به عنوان مثال ايجاد منطقه صنعتي روسيه در مصر يکي از پروژه‌هاي برجسته خواهد بود؛ اسناد اين طرح ماه مه 2025 (ارديبهشت - خرداد 1404) امضا شد و انتظار داريم که در آينده نزديک عملياتي شود.

آفريقا، بازار بزرگ مصرف

اين ديپلمات روس در ادامه بر اهميت قاره آفريقا تأکيد کرد و گفت: اين قاره هم‌اينک يک و نيم ميليارد نفر جمعيت دارد؛ اين جمعيت بسيار جوان است و با سرعت زيادي در حال رشد است.

وي ادامه داد: طبق برآوردهاي کارشناسان، اگر آفريقا در حال حاضر 20 درصد از جمعيت جهان را تشکيل مي‌دهد، به زودي 25 درصد و تا اواسط قرن مي‌تواند تقريباً 40 درصد جمعيت جهان را تشکيل دهد.

دوگالنکو چنين نتيجه گرفت که بنابراين آفريقا يک بازار بزرگ و رو به رشد مصرف است؛ اين انفجار جمعيتي آفريقا در آينده در نهايت بايد به رشد اقتصادي تبديل شود، زيرا هر حرفه‌اي به نوعي در بازار کار مورد تقاضا خواهد بود که انگيزه قدرتمندي به توسعه اقتصاد قاره آفريقا خواهد داد.

وي ادامه داد: در ميان 20 اقتصاد با سريع‌ترين رشد در جهان، 12 کشور آفريقايي هستند. علاوه بر اين، آنها با نرخي تا 9 درصد در سال رشد مي‌کنند که رقم بالايي است. اين اتفاق به صورت پويا در حال رخ دادن است و چشم‌اندازهاي گسترده‌اي براي توسعه کسب و کار تقريباً در همه زمينه‌ها در حال باز شدن است.

نگاه آفريقا به انرژي هسته‌اي و فضا

وي اظهار داشت: اين شامل ساخت زيرساخت‌ها، اکتشافات زمين‌شناسي، استخراج مواد معدني و آموزش پرسنل براي اين اقتصاد مي‌شود، زيرا اين قاره، البته، بايد با زمانه همگام باشد. ما بايد به فناوري‌هاي مدرن اطلاعات و ارتباطات و ديجيتالي شدن فکر کنيم.

اين ديپلمات روس ادامه داد: به همين دليل است که آفريقايي‌ها به انرژي هسته‌اي، صنعت فضايي و پرتاب ماهواره علاقه‌مند هستند. طيف علاقه‌مندي‌هاي آنها در اين زمينه بسيار گسترده‌ است.

با توجه به توانمندي‌هاي روسيه در اين عرصه‌ها، روس‌ها چشم‌انداز گسترده‌اي براي همکاري‌هاي آتي خود با آفريقا در ذهن دارند.