روزها بر شيعيان جمهوري آذربايجان چگونه مي‌گذرد؟

تحولات پرسرعت بين‌المللي به‌ويژه در شرق اروپا و جنگ در اوکراين باعث شده تا توجه و نگاه افکارعمومي به تحولات در ديگر مناطق جهان از جمله وضعيت شيعيان و مسلمانان جمهوري آذربايجان کم‌رنگ‌تر و به حاشيه کشيده شود.

کشور جمهوري آذربايجان دومين کشور شيعي جهان اسلام مي‌باشد که در مرز‌هاي شمالي ايران قرار دارد، اما اين کشور از چند ماه گذشته و همزمان با توجه و تمرکز جهاني بر جنگ در اوکراين، صحنه برخي برخوردهاي خشونت‌آميز با دينداران بوده است.

شهروندان جمهوري آذربايجان بعد از استقلال از شوروي همانند ساير جمهوري‌هاي اين کشور در صدد بازگشت به هويت اصيل خود و به دست‌آوردن هويتي مستقل از دوران شوروي بودند و اين امر همچنان ادامه دارد، اما موضوع بازگشت به هويت اصيل ديني در جمهوري آذربايجان با چالش و تقابل دولت باکو رو‌به‌رو شده است.

اکثريت جمعيت جمهوري آذربايجان را شيعيان تشکيل مي‌دهند و آذربايجان دومين کشور شيعي جهان به شمار مي‌رود. براين اساس ايجاد هويت ملي آذري در واکنش به رژيم استعماري و بهره کشي دوران شوروي همراه با عناصري از سنت‌هاي اسلامي و آذري است. اگرچه ملي گرايي در جمهوري آذربايجان با حساسيت دولت باکو همراه نيست، اما اگر اين ملي‌گرايي با مفاهيم و آموزه‌هاي ديني و اسلامي آذري‌ها همراه شود، دولت باکو به شدت با آن مقابله مي‌کند. اين در حالي است که به طور کلي تلاش براي جدا کردن هويت و گرايش ديني از هويت ملي ساکنان جمهوري آذربايجان غيرمحتمل است، چون هويت ديني در عمل بخشي از هويت تاريخي ساکنان جمهوري آذربايجان را تشکيل مي‌دهد.

حاج طالع باقرزاده

شيخ نمر جمهوري آذربايجان

همان‌گونه که گفته شد در جمهوري آذربايجان، دولت باکو تقابل جدي و شديدي را با دينداران اين کشور آغاز کرده و اين روند به‌ويژه طي چند ماه گذشته تشديد شده است. در ميانه اين برخوردها و اقدامات باکو عليه شيعيان، نام حاج طالع باقرزاده بيش از گذشته شنيده مي‌شود. «حجت‌الاسلام طالع باقرزاده» در سال 1394و در جريان حمله مأموران امنيتي دولت باکو به محفل عزاداران حسيني در منطقه نارداران دستگير و به 20 سال زندان محکوم شد. دکتر «هيراد مخيري»، کارشناس مسائل قفقاز درباره دستگيري  حاج طالع باقرزاده به خبرگزاري «حوزه علميه خراسان» مي‌گويد: «در حوادث آن سال در حمله خشونت‌آميزي که نيروهاي ويژه و امنيتي به مجالس عزاداري اربعين در نارداران داشتند، چند تن از شيعيان شهيد و بسياري از آنها زخمي و بازداشت شدند. تا به امروز نيز بسياري از اين پرونده‌ها براي خانواده‌هاي اين بازداشت‌شدگان در حال اجراست. بازداشت حجت‌الاسلام طالع باقرزاده نيز در جريان همين اتفاقات بود. وي از رهبران اصلي جريان اتحاد مسلمانان جمهوري آذربايجان و روحاني مبارزي است که بارها در سخنراني‌هاي خود افشاگري‌هايي در باب تقابل با جريانات وهابي‌گري و تکفيري و جريانات مرتبط با رژيم صهيونيستي داشته است. حاج طالع از آن زمان همواره در زندان بوده و تحت شکنجه‌هاي بسياري قرار گرفته است و حتي خانواده‌اش نيز تحت آزار و اذيت‌هاي متفاوتي قرار گرفتند.»

اين کارشناس مسائل قفقاز همچنين با اشاره به نقش مهم «حاج طالع باقرزاده» در جامعه شيعي آذربايجان افزود: «جايگاه حاج طالع باقرزاده به عنوان رئيس ‌جنبش اتحاد مسلمانان آذربايجان به نوعي به شيخ نمر تشبيه مي‌شود و وي به شيخ نمر آذربايجان معروف شده است. علاوه‌بر بازداشت حاج طالع در ايام مختلف ما بازداشت حاج نوح بالا رحيم اف و حاج ذوالفقار ميکائيل زاده و حاج آقايف و همچنين حاج وقار اسکندراف و محمدعلي آخوندزاده و حاج قاسم‌اف و فرهاد ميرزا و علي نور و حاج ابوالفضل بنيادف بوديم که اين‌ها از جمله فعالان اسلامي و روحانيون سرشناس جمهوري آذربايجان هستند که بسيار تحت بازجويي‌هاي امنيتي و آزار و اذيت و شکنجه‌هاي مختلفي که حتي با دخالت دستگاه‌هاي امنيتي آنکارا بوده است، قرار گرفته‌اند.»

شروع اعتصاب در زندان‌ باکو

دولت باکو که خود را دولتي سکولار مي‌داند، رويکردي ضدديني را در مقابل دينداران در پيش گرفته و همين موضوع با واکنش تند زندانيان مسلمان در باکو رو‌به‌رو شده است. در همين ارتباط نيز پايگاه خبري الوقت در نيمه خردادماه امسال به نقل از منابع خبري فعالان اسلامگراي جمهوري آذربايجان از آغاز اعتصاب غذاي نامحدود «حجت‌الاسلام حاج طالع باقرزاده»، رهبر محبوس جنبش اتحاد مسلمانان جمهوري آذربايجان خبر داد. گفته شده اعتصاب غذاي رهبر محبوس جنبش اتحاد مسلمانان جمهوري آذربايجان در اعتراض به رفتارهاي غيرانساني و اهانت بازجويان سازمان مبارزه با جرايم سازمان يافته وزارت کشور جمهوري آذربايجان به ساحت خداوند متعال صورت گرفته است. باقرزاده در جريان اعتصاب  غذاي خود خواهان محاکمه و مجازات عاملان اهانت به مقدسات ديني در حين بازجويي از اسلام گرايان در بازداشتگاه سازمان جرايم سازمان يافته وزارت کشور جمهوري آذربايجان شده است. اين روحاني، حرکت خود را «اعتصاب تا سرحد شهادت» ناميده و اعلام کرده تا زمان مجازات‌نشدن عامل اهانت به ساحت ربوبيت، اعتصاب خود را متوقف نخواهد کرد.

درپي شروع اعتصاب غذاي اين روحاني که از فعالان مقاومت در جمهوري آذربايجان محسوب مي‌شود، تعداد ديگري از جوانان اسلامگراي زنداني در زندان‌هاي جمهوري آذربايجان نيز به اين اعتصاب غذا پيوسته‌اند. «جبار جباروف»، جوان زنداني اهل روستاي نارداران، «پولاد اصلان‌اف»، روزنامه‌نگار محبوس و «عباس حسين»، از فعالان زنداني جنبش اتحاد مسلمانان جمهوري آذربايجان، از جمله دينداران زنداني هستند که به ابراز همبستگي با حاج طالع باقرزاده پرداخته‌اند.

به تازگي نيز شماري از دينداران آذربايجاني که به علت حضور در محوطه اطراف دادگاه محل محاکمه «رازي همت‌اف»، يکي از اعضاي اين جنبش توسط نيروي پليس باکو بازداشت شده بودند، از اعمال ضداخلاقي نيروهاي اداره کل مبارزه با جرايم سازمان يافته وزارت کشور (باندوتدل) جمهوري آذربايجان خبر دادند.

ماموران «باندوتدل» (اداره کل مبارزه با جرايم سازمان يافته وزارت کشور جمهوري آذربايجان) به هنگام شکنجه و بازجويي اسلام گرايان بازداشت شده، به ساحت ربوبي خداوند متعال نيز فحاشي و اهانت کرده‌اند که موجب ابراز انزجار مردم مسلمان جمهوري آذربايجان شده است. مايل کريم اف، يکي از اسلام گرايان بازداشت شده، گفته است: «در اداره مبارزه با جرايم سازمان يافته وزارت کشور (باندوتدل) ماموران رفتاري دون شان اسلامي داشتند. دائم فحش مي‌دادند و کتک مي‌زدند و تاکيد مي‌کردند که بايد براي ابراز همبستگي با بازداشت شدگان در نزديکي دادگاه‌هاي محل محاکمه اسلامگرايان حاضر نشوم. با گرفتن اين تعهد که در اين دادگاه حاضر نشوم، به صورت موقت مرا آزاد کردند.»

مقامات وزارت کشور جمهوري آذربايجان با استناد به «لائيک» و «سکولار» بودن نظام سياسي اين کشور، اهانت ماموران بازداشتگاه در اهانت به مقدسات ديني را جرم ندانسته و از برخورد با عامل اهانت به ساحت مقدس خداوند متعال خودداري کرده‌اند.

حمايت از حاج طالع و يارانش اين روزها به مطالبه عمومي در ميان شيعيان جمهوري آذربايجان  تبديل شده و همچنان درخواست‌ها براي توجه به وضعيت حاج طالع ادامه دارد.

وضعيت بدتر از جنگ جهاني دوم است!

آنچه امروز در جمهوري آذربايجان بر سر مسلمانان و شيعيان مي‌گذرد، حتي به مراتب بسيار بدتر از سختگيري‌هاي دوران گذشته در اين کشور در ارتباط با دينداران است. اين موضوع را «برهان حشمتي»، پژوهشگر ارشد مسائل قفقازنيز تأييد مي‌کند و در اين ارتباط مي‌گويد: «واقعيت اين است که هويت‌زدايي از شيعه و شيعه‌ستيزي الان در جمهوري آذربايجان نهادينه شده و جنگ اخير قفقاز هم اين مسئله را تشديد کرد و تبعاتش هم مشخص است؛ بنابراين وضعيتي پيش آمد که با زمان رعب و وحشت زمان استالين مقايسه مي‌شود. يکي از همين شيعيان آذربايجان اخيرا به خود من مي‌گفت که وضعيت براي مؤمنان خيلي از زمان جنگ دوم بد شده است با اينکه در اين جنگ 160 نفر از شيعيان جان باختند يا شهيد شدند و درواقع آنها به نوعي خودشان خط‌شکن بودند.»

حشمتي با اشاره به تناقض عجيب در وضعيت ديني جمهوري آذربايجان گفت: «در حال حاضر خطر تغيير مذهبي جمهوري آذربايجان وجود دارد. من حتي در يک جلسه محرمانه هم شنيدم که از پروبال گرفتن ترکيه در آذربايجان اظهار نگراني کردند؛ چرا که آنها قطعا شيعه را از بين خواهند برد.»

حشمتي همچنين در گفت‌وگو با خبرگزاري مهر، جزئيات بيشتري از سياست دين‌ستيزانه دولت باکو را تشريح کرد و گفت: «حاکميت جمهوري آذربايجان با توجه به ماهيت سکولاري که دارد مانع رسمي و مشهود گسترش اسلام در اين کشور است. دينداران در اين کشور حتي حق اينکه کودکان خود را با حجاب به مدرسه بفرستند، ندارند. جامعه ديندار مردم آذربايجان نمي‌توانند نماينده مجلس يا مقام دولتي بشوند، حتي اگر فردي به عنوان فرد نمازخوان شناخته شود نمي‌تواند در ساختارهاي نظامي و انتظامي موقعيتي بگيرد و اگر مظاهر دينداري از آنها مشاهده شود با ايشان برخورد مي‌شود.

متأسفانه در 30 سال گذشته بعد از استقلال جمهوري آذربايجان سازمان‌هاي مختلف ميسيونري را براي جلوگيري از احياي اسلام و تشيع در اين کشور فعال کردند. انواع و اقسام اين‌گونه سازمان‌ها و فرقه‌ها مانند آدونتيست‌ها، شاهدان يهوه، بهائيان، کريشنايي‌ها، بودايي‌ها و حتي شيطان‌پرست‌ها را در اين کشور فعال ساختند و براي آنها در باکو دفتر داير شد تا به اين وسيله مانع بازگشت مردم به اعتقادات اصيل اسلامي خود شوند.»

اين کارشناس مسائل جمهوري آذربايجان معتقد است: « در همين سه دهه بيشترين محدوديت و محروميت رسمي و دولتي براي شيعيان جمهوري آذربايجان که اکثريت مردم اين کشور را تشکيل مي‌دهند، اعمال شد و به طور مستمر روحانيون و فعالان شيعي نظير حاج علي اکرام نارداراني و ساير ريش‌سفيدان اين منطقه، حاج محسن صمدوف، رهبر حزب اسلام، حاج آقا نوري، حاج واقف عبدالله اف که در زندان به شهادت رسيد و به علت مبارزات ضد ممنوعيت حجاب در مدارس به شهيد حجاب معروف شد، حاج آبگل سليمان‌اف، حاج طالع باقرزاده، روحاني جوان و انقلابي و نترس، حاج ايلقار ابراهيم اوغلو، حاج الشن مصطفي اوغلو، حاج فراميز عباس اف و دهها و بلکه صدها روحاني ديگر بارها بازداشت و زنداني شدند و بسياري از آنها هنوز در زندان‌هاي جور و ستم در جمهوري آذربايجان نگهداري مي‌شوند. به اينها بايد اضافه کرد جوانان پاک و مؤمني همچون عباس حسين، ابوالفضل بنيادوف و بسياري از ديگر از جوانان گمنام گنجه‌اي و لنکراني و نارداراني و باکويي و جليل آبادي و ... که به زندان افتادند و برخي‌ها همانند ابوالفضل بنيادوف نارداراني بر اثر اصابت گلوله در حمله نيروهاي پليس به مجلس عزاي حسيني در نارداران و عدم رسيدگي در زندان، مادام العمر معلول و جانباز شدند و در اين ميان، نارداران به عنوان روستايي که چندين شهيد در راه مبارزه براي احياي اسلام در جمهوري آذربايجان تقديم کرده است، به عنوان دارالشهداء در جمهوري آذربايجان در يادها مانده است.»

حشمتي آزادي ديني در جمهوري آذربايجان را فقط در حد يک ادعا توصيف کرد و گفت: « قانوني در جمهوري آذربايجان تحت عنوان قانون آزادي اعتقادات و وجدان وجود دارد. اما در عمل کاملاً برعکس است و بايد نام آن را قانون محدوديت و ممنوعيت اعتقادات و وجدان گذاشت. اکثر بندهاي اين قانون غير از آن‌بندي که به صورت ظاهري اشاره شده اعتقادات آزاد است، در باب محدوديت و ممنوعيت عقايد و افکار است. در عمل هم محدوديت‌هاي فراواني اعمال شده است. در سياست چند فرهنگ گرايي و آزادي اعتقادات تنها جريان و گروهي که نفع مي‌برد جريان غير اسلامي و غير شيعي است. در جمهوري آذربايجان، يهودي‌ها آزادي عمل کامل دارند، کنيسه‌ها و تجمعات نمايشي خود را به آساني داير و برگزار مي‌کنند.

اما در مقابل مسلمانان اجازه برگزاري هيچ مراسم جمعي گسترده‌اي را در خارج از مساجد ندارند و اگر انجام بدهند با مقابله پليس مواجه مي‌شوند. آزادي اعتقادات در جمهوري آذربايجان يک ادعا بيش نيست و نمي‌شود روي آن حساب کرد ولي اين آزادي اعتقادات تنها براي جريان‌هاي انحرافي و ماسوني وجود دارد. مثلاً در همين سال‌هاي اخير که به بهانه مقابله با کرونا تمامي مساجد و حسينيه‌ها در جمهوري آذربايجان بسته شدند و اجازه فعاليت نيافتند، کنيسه‌هاي يهودي و کليساهاي مسيحي و مراکز تجمع بهايي‌ها در باکو و گنجه همچنان تجمعات خود را برگزار مي‌کردند و به تمامي اعتراضات فعالان شيعي به اين تبعيض نيز هيچ اعتنايي نمي‌شد.»

باز شدن پاي بيگانگان

 به سرکوب دينداران

اقدامات ضدديني دولت باکو حتي به باز شدن پاي بيگانگان در سرکوب شيعيان منجر شده است. حکومت جمهوري آذربايجان با جمعيت غالب شيعه، مبارزه با شعائر اسلامي همچون ممنوعيت نصب پرچم‌هاي حسيني را به صورت قانون درآورده و بر اساس اين قانون که  در قالب اصلاحيه قانون اعتقادات ديني در جمهوري آذربايجان به تصويب رسيده‌، افرادي که پرچم‌هاي حسيني‌(ع) را در معابر نصب کنند از يک تا پنج هزار منات (حدود سه هزار يورو) جريمه و به مدت يک سال به حبس محکوم خواهند شد.

اين اقدامات تنها به محدود‌سازي شعائر اسلامي و جلوگيري از اجراي احکام اسلام محمدود نشده و جمهوري آذربايجان در سال‌هاي اخير برخلاف آن‌چه عدم دخالت دين در سياست مطرح مي‌کند، رويه گسترش تفکرات وهابي در جامعه‌اي شيعي از طريق استقرار جمعيتي با تفکرات سلفي و وهابي در اين کشور را دنبال کرده است.

همچنين جمهوري آذربايجان در ادامه اين سياست‌ها چندي پيش به بهانه جنگ دوم

قره باغ، صدها نيروي تروريست و داعشي که براي ترکيه در سوريه مي‌جنگيدند را از شمال سوريه به نزديکي مرزهاي کشورمان در شمال‌غرب منتقل کرده است.

فراتر از تفکرات وهابي، نقش صهيونيست‌ها در تحولات ضد شيعي جمهوري آذربايجان نيز قابل توجه است. کارشناسان معتقدند که سفرهاي متعدد اتباع رژيم صهيونيستي به باکو با هدف تضعيف شيعيان در مناطق حساس به‌خصوص مناطقي که به نوعي همجوار با نقاط مرزي ايران است، صورت مي‌گيرد و بخشي از سخنراني‌هاي وابستگان به رژيم صهيونيستي در جمهوري آذربايجان درباره شهرک‌‌سازي‌هايي است که بتوانند ترويج افکار يهوديت و مذهب يهوديت و سکني دادن جوامع يهوديان قفقازي را دربرگيرند. کنيسه‌‌سازي‌هايي که در سال‌هاي گذشته به شکل قارچي در حال صعود است، نمايانگر ازدياد اين مناطق در نقاط طالش‌نشين جمهوري آذربايجان است.

همچنين گفته شده علاوه‌بر تل‌آويو، دولت آنکارا نيز تحرکات گسترده‌اي در ميدان تحولات باکو دنبال مي‌کند و دستگاه جاسوسي ترکيه موسوم به «ميت»، بسياري از بازپرسي و بازجويي افراد مذهبي و فعالان سياسي- مذهبي جمهوري آذربايجان را مستقيم انجام مي‌دهد.

به طور کلي آنچه مشخص است، حاکمان جمهوري آذربايجان بازگشت مردم اين کشور به هويت ملي- ديني خود را تهديد عليه حاکميت شان مي‌دانند. شايد به اين دليل که گرايش شهروندان جمهوري آذربايجان به هويت ديني- ملي بزرگ‌ترين مانع کار دولت باکو براي گردن نهادن به سياست‌هاي مورد نظر غرب و آمريکاست و از اين رو دولت باکو با هرگونه حرکت ديني که در قالب شيعيان تفسير شود، به شدت مقابله مي‌کند، هرچند دولت باکو با ديگر مذاهب و اديان کاري ندارد.