دليل شهرت «عهدنامه ترکمانچاي» در ايران

اين تازه دومين عهدنامه بود که در دوره فتحعلي قاجار و در پي شکست نيروهاي نظامي قاجار در جنگ‌هاي 25 ساله با روسيه تزاري بسته شد و تکه کوچک‌تري از ايران را جدا کرد وگرنه عهدنامه مهم‌تري که يک تکه بسيار بزرگ از ايران را جدا کرد، عهدنامه گلستان بود و اين‌طوري بود: «اين پيمان در سال 1192 خورشيدي امضاء شد و حکومت قاجار ولايت قفقاز، ارمنستان، ايالت‌هاي شرقي گرجستان و بخش‌هاي غربي گرجستان در ساحل درياي سياه را به روسيه تزاري واگذار کرد.

طي اين قرارداد در مجموع 14 ولايت قفقازي ايران (گنجه و قره‌باغ، ولايت‌هاي شکي، شيروان، قبه، دربند، بادکوبه، داغستان و گرجستان، محال شوره‌گل، آچوق‌باشي، گروزيه، منگريل و آبخاز، بخشي از سرزمين تالش) به تصرف روس‌يه تزاري درآمد... در نتيجه اين عهدنامه ايران حدود 220 هزار کيلومترمربع از سرزمين خود (وسعت خاکي) به همراه 1360 کيلومتر خط ساحلي در درياي خزر (120 تا 150 هزار کيلومتر وسعت آبي) و 310 کيلومتر خط ساحلي در درياي سياه (20 هزار کيلومترمربع وسعت آبي) خود را از دست داد».

با اين شرايط تا وقتي عهدنامه گلستان هست، چرا عهدنامه ترکمانچاي اين‌قدر مشهور و بدنام است در ايران؟ همان‌موقع هم اين قرارداد ترکمانچاي خيلي به ايراني‌ها سخت و سنگين آمده بود و دليلش اين بود: «ايران حق کشتيراني در درياي خزر را از دست داد و ملزم به پرداخت 10 کرور تومان به عنوان غرامت به روسيه شد. ايران از داشتن کشتي جنگي در درياي خزر محروم شد و روسيه حق انحصاري عبور و مرور کشتي‌هاي جنگي در درياي خزر را به دست آورد در مقابل دولت روسيه فقط متعهد شد که از پادشاهي وليعهد وقت عباس ميرزا حمايت کند...

امتياز ديگر اعطاي حق کاپيتولاسيون به اتباع روس بود که استقلال و حاکميت ملي ايران را در داخل مرزهاي خودش نقض مي‌کرد... در فصل هفتم و هشتم قرارداد مذکور به موضوع مصونيت اتباع روسيه در خاک ايران اشاره شده بود و کاپيتولاسيون يا قضاوت کنسولي براي اولين‌بار به ايران تحميل شد... مدتي بعد کشورهاي ديگر مانند اسپانيا، فرانسه، آمريکا، انگليس، آلمان، ايتاليا و عثماني نيز از اين وضعيت استفاده و شرايط کنسولي خود را بر ايران تحميل کردند».

منبع: خبرگزاري فارس