درياچه اروميه؛ تبخير سنگين و گردشگريِ کم‌رمق

به گزارش خبرنگار تابناک  بر اساس گزارش‌هاي منتشرشده در ماه‌هاي اخير، از جمله خبر‌هايي درباره رسيدن سطح آب درياچه به بالاترين ميزان چند سال گذشته، نشانه‌هايي از بهبود ديده مي‌شود؛ با اين حال، اين بهبود هنوز به معناي بازگشت درياچه به شرايط باثبات نيست و برآورد‌هاي کارشناسي نشان مي‌دهد تراز آب درياچه همچنان به‌شدت به بارش‌هاي فصلي، ورودي رودخانه‌ها و مديريت برداشت‌ها وابسته است.

درياچه اروميه همچنان برابر سه فشار اصلي قرار دارد: تبخير بالا، ورودي کم و ناپايداري اقليمي و همين سه عامل باعث شده هر موج بارش يا هر کاهش برداشت آب، تنها اثر مقطعي بر تراز درياچه بگذارد و مسئله احيا را به يک فرآيند طولاني و فرسايشي تبديل کند.

تبخير؛ خروجي بزرگ و هميشگي درياچه

کارشناسان محيط‌زيست مي‌گويند تبخير در پهنه درياچه اروميه به‌طور معمول در محدوده‌اي بسيار بالا قرار دارد و بسته به دما، باد، شوري و سطح آب، سالانه حدود 1200 تا 1500 ميلي‌متر برآورد مي‌شود و اين يعني اگر سطح آبي درياچه در مقطعي حدود 2 تا 3 هزار کيلومتر مربع باشد، حجم آبي که در طول سال از دست مي‌رود مي‌تواند در حدود 2.5 تا 4.5 ميليارد مترمکعب باشد.

در سال‌هايي که سطح درياچه گسترده‌تر مي‌شود، رقم تبخير نيز بالاتر مي‌رود و به همين دليل هر افزايش سطح آب، بدون ورودي پايدار، الزاماً به معناي پايداري نيست.

 به بيان ساده، درياچه اروميه به «چاهي که آب در آن مي‌ريزد» شبيه نيست؛ بلکه پهنه‌اي است که بخش قابل‌توجهي از ورودي را خيلي سريع به دليل اقليم گرم و خشک منطقه از دست مي‌دهد و از همين رو، کارشناسان تأکيد مي‌کنند که احياي درياچه فقط با بارش‌هاي مقطعي ممکن نيست و بايد تراز ورودي و خروجي به‌صورت مستمر مديريت شود.

ورودي آب؛ هنوز کمتر از نياز واقعي

براي آنکه درياچه اروميه به وضعيت پايدار برسد، برآورد‌هاي طرح‌هاي احيا نشان مي‌دهد سالانه به چند ميليارد مترمکعب ورودي مؤثر نياز دارد؛ عددي که در برخي برآورد‌ها حدود 3 تا 4 ميليارد مترمکعب يا حتي بيشتر مطرح شده است.

 با اين حال، در سال‌هاي کم‌بارش و در دوره‌هايي که برداشت‌هاي کشاورزي و مسير‌هاي تغذيه‌کننده با فشار روبه‌رو بوده‌اند، ورودي واقعي درياچه معمولاً کمتر از اين سطح بوده و نوسان زيادي داشته است و منابع اصلي تغذيه درياچه، رودخانه‌هايي مانند زرينه‌رود و سيمينه‌رود و نيز رواناب‌هاي حوضه آبريز هستند؛ اما کاهش بارش، سدسازي، برداشت‌هاي بالادست و خشکسالي، اين جريان‌ها را ضعيف کرده است.

برخي گزارش‌هاي اخير از بهبود موقت تراز آب خبر مي‌دهند، اما اين بهبود بيشتر حاصل ترکيب بارش‌هاي فصلي، رهاسازي محدود آب و مديريت موقت بوده و هنوز به يک جريان پايدار تبديل نشده است.

به همين دليل، متخصصان هشدار مي‌دهند که اگر ورودي آب به شکل سالانه و قابل‌اتکا تقويت نشود، تبخير همچنان از ورودي پيشي خواهد گرفت و هر پيشرفت کوتاه‌مدت را مي‌بلعد.

گردشگري؛ رونق محدود و کاهش محسوس نسبت به گذشته

آمار رسمي و يکپارچه و روزآمد از تعداد گردشگران درياچه اروميه به‌صورت عمومي منتشر نشده، اما شواهد ميداني و گزارش‌هاي محلي نشان مي‌دهد گردشگري اين پهنه نسبت به روز‌هاي پرآبي، کاهش محسوس داشته است.

در سال‌هايي که بخش زيادي از درياچه خشک يا کم‌آب بوده، سفر‌هاي تفريحي ساحلي، قايق‌سواري و توقف‌هاي طولاني در حاشيه درياچه افت کرده و اقتصاد محلي نيز از اين رکود آسيب ديده است و در مقابل، هر زمان که سطح آب اندکي بالا مي‌رود يا چشم‌انداز درياچه جذاب‌تر مي‌شود، سفر‌هاي کوتاه‌مدت، عکاسي، طبيعت‌گردي و بازديد‌هاي خانوادگي کمي افزايش پيدا مي‌کند.

اين افزايش، اما بيشتر مقطعي است تا پايدار؛ زيرا گردشگري درياچه اروميه براي شکوفايي نيازمند آبِ قابل‌مشاهده، زيرساخت خدماتي، مسير‌هاي دسترسي مناسب و احساس امنيت زيست‌محيطي است.

در مجموع، مي‌توان گفت وضعيت گردشگري امروز درياچه، نسبت به گذشته رو به کاهش بوده و تنها در دوره‌هاي بهبود تراز آب، رشد محدودي را تجربه مي‌کند.

بارش آينده؛ اميد هست، اما نه براي احياي سريع

بر پايه الگو‌هاي اقليمي و تجربه سال‌هاي اخير در شمال‌غرب ايران، چشم‌انداز بارش براي ماه‌هاي پيش‌رو بيشتر در محدوده نرمال تا کمي پايين‌تر از نرمال ارزيابي مي‌شود.

البته اين پيش‌بيني‌ها قطعي نيست و به‌ويژه در فصل پاييز و زمستان، عبور سامانه‌هاي مديترانه‌اي مي‌تواند شرايط را بهبود دهد؛ اما تکيه صرف بر بارش براي احياي درياچه کافي نخواهد بود.

بارش اگرچه مي‌تواند به افزايش رواناب و تغذيه رودخانه‌ها کمک کند، اما در اقليم گرم منطقه بخش زيادي از آن يا جذب خاک مي‌شود يا پيش از رسيدن به درياچه در مسير مصرف مي‌شود و به همين دليل، کارشناسان مي‌گويند حتي در صورت بارش بهتر از ميانگين، اگر الگوي مصرف آب کشاورزي اصلاح نشود و ورودي‌هاي دائمي تقويت نگردد، درياچه دوباره در معرض افت تراز قرار مي‌گيرد.

جمع‌بندي ارزيابي‌ها نشان مي‌دهد آينده بارش براي درياچه اروميه «اميدبخشِ مشروط» است، نه «نجات‌بخش قطعي» و درياچه اروميه امروز در نقطه‌اي ايستاده که هم نشانه‌هايي از بهبود دارد و هم زنگ خطر‌هاي جدي و تبخير بالا، ورودي ناکافي و گردشگري کم‌رمق، سه ضلع اصلي بحران فعلي هستند.

اگرچه بارش‌هاي آينده مي‌تواند بخشي از کمبود‌ها را جبران کند، اما احياي پايدار فقط با مديريت مصرف، افزايش ورودي مؤثر و کنترل برداشت‌ها ممکن خواهد بود.

به زبان ساده، سرنوشت درياچه اروميه بيش از آنکه به يک بارش خوب وابسته باشد، به يک تصميم جدي و مداوم وابسته است.