حاشيه‌نشيني؛ زخمي کهنه بر چهره تبريز و خانه‌هايي در معرض خطر

قرار گرفتن خانه‌ها در محدوده‌هاي پرخطر، نبود اسناد مالکيت براي بخشي از املاک، فرسودگي ساختمان‌ها و دشواري تأمين مسکن جايگزين، ساماندهي اين مناطق را با چالش‌هاي متعددي روبه‌رو کرده
است.

به گزارش خبرگزاري مهر، حادثه دهم خردادماه در منطقه ملازينال تبريز، که به آسيب 59 ملک و تخريب کامل 14 واحد مسکوني انجاميد، بار ديگر ضرورت تعيين تکليف سکونتگاه‌هاي ناايمن را به موضوعي فوري تبديل کرد. در اين ميان، شناسايي سه‌هزار و 400 واحد مسکوني در پهنه پرخطر 48 هکتاري و اجراي طرح شهرک جوانان براي انتقال بخشي از ساکنان، از مهم‌ترين برنامه‌هاي مطرح‌شده براي ساماندهي اين وضعيت است؛ برنامه‌اي که تحقق آن به تأمين اعتبار، حل مشکلات مالکيت و همکاري دستگاه‌هاي اجرايي و ساکنان وابسته است.

ساماندهي حاشيه‌نشيني؛ چالش پنج دهه‌اي تبريز

ظفر محمدي، معاون هماهنگي امور عمراني استاندار آذربايجان‌شرقي، در گفتگو با خبرنگار مهر حاشيه‌نشيني را يکي از بزرگ‌ترين چالش‌هاي مديريت شهري تبريز دانست و افزود: اين معضل طي دست‌کم پنج دهه شکل گرفته و به دلايل مختلف تاکنون به‌صورت ريشه‌اي حل نشده است.

به گفته وي، استاندار آذربايجان‌شرقي بر ضرورت برنامه‌ريزي گسترده و هماهنگي ميان دستگاه‌هاي مسئول براي ساماندهي اين مناطق تأکيد دارد؛ چراکه حل اين مسئله به اقدامات يک دستگاه محدود نيست و مجموعه‌اي از تصميمات عمراني، حقوقي، اجتماعي و اقتصادي را مي‌طلبد.

شناسايي 3400 واحد مسکوني در محدوده پرخطر

ابعاد سکونت در مناطق پرخطر تبريز، ضرورت برنامه‌ريزي براي انتقال خانوارها و تأمين مسکن جايگزين را دوچندان کرده است.

بابک نجفيان، مديرکل راه و شهرسازي آذربايجان‌شرقي، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، از شناسايي پهنه‌اي به وسعت 48 هکتار در محدوده پرخطر شهر تبريز خبر داد و اظهار کرد: پس از انجام بررسي‌هاي ثبتي و ملکي، حدود سه‌هزار و 400 واحد مسکوني در اين محدوده شناسايي شده است.

وي با اشاره به اقدامات انجام‌شده براي تعيين وضعيت اين املاک افزود: دفاتر تسهيلگري در مناطق موردنظر فعال هستند و تاکنون با مالکان 870 واحد مسکوني توافق‌هايي انجام شده است.

مديرکل راه و شهرسازي آذربايجان‌شرقي با تأکيد بر ضرورت تعيين تکليف وضعيت املاک، تصريح کرد: حل مشکلات مالکيت و فراهم شدن زمينه صدور اسناد قانوني مي‌تواند روند اجراي طرح‌هاي ساماندهي و جابه‌جايي ساکنان را تسهيل کند.

اين آمار نشان مي‌دهد که با وجود آغاز فرآيند شناسايي و توافق با مالکان، هنوز بخش قابل توجهي از واحدهاي واقع در اين پهنه نيازمند تعيين تکليف هستند و اجراي برنامه جابه‌جايي آن‌ها به فراهم شدن شرايط حقوقي و مالي وابسته است.

شهرک جوانان؛ طرح جايگزين براي ساکنان مناطق پرخطر

يکي از مهم‌ترين برنامه‌هاي پيش‌بيني‌شده براي ساماندهي سکونتگاه‌هاي غيررسمي تبريز، اجراي طرح شهرک جوانان است؛ طرحي که با هدف تأمين مسکن جايگزين و انتقال بخشي از خانوارهاي ساکن در محدوده‌هاي پرخطر دنبال مي‌شود.

نجفيان درباره وضعيت اراضي اختصاص‌يافته به اين پروژه توضيح داد: براي اجراي شهرک جوانان 132 هکتار زمين ملي اختصاص يافته که پس از در نظر گرفتن محدوديت‌ها و حقوق قانوني، حدود 79 هکتار آن قابليت استفاده مسکوني دارد.

وي با اشاره به تقسيم اراضي ميان دستگاه‌هاي مجري بيان کرد: 10 هکتار از اين اراضي به‌صورت رايگان در اختيار شهرداري تبريز قرار گرفته و عمليات اجرايي بخش مربوط به شهرداري حدود 50 درصد پيشرفت فيزيکي دارد.

به گفته مديرکل راه و شهرسازي آذربايجان‌شرقي، واحدهاي احداث‌شده در اين بخش قرار است در قالب طرح «کليد به کليد» به واجدان شرايط ساکن در مناطق حاشيه‌اي و پرخطر واگذار شود.

بخش ديگري از اراضي نيز براي قطعه‌بندي و اجراي ساخت‌وساز گروهي با مشارکت ساکنان در اختيار بنياد مسکن قرار گرفته است. آماده‌سازي اين محدوده از سوي بنياد مسکن پيگيري مي‌شود و طرح تفصيلي، مطالعات ژئوتکنيک و برنامه آماده‌سازي اراضي نيز به تصويب کميسيون ماده پنج استان رسيده است.

با اين حال، اجراي کامل اين طرح به آماده‌سازي زمين‌ها و تأمين زيرساخت‌هاي موردنياز وابسته است؛ موضوعي که با توجه به وسعت پروژه، هزينه قابل توجهي را به دستگاه‌هاي مسئول تحميل مي‌کند.

چهار هزار ميليارد تومان اعتبار براي آماده‌سازي شهرک جوانان

حجت‌الله سروري، مديرکل بنياد مسکن انقلاب اسلامي آذربايجان‌شرقي، هزينه آماده‌سازي شهرک جوانان را حدود چهار هزار ميليارد تومان اعلام کرده است.

اين رقم نشان مي‌دهد که تأمين زمين و تصويب مطالعات، تنها بخشي از مسير اجراي پروژه است و براي آماده‌سازي اراضي، ايجاد زيرساخت‌ها و فراهم کردن شرايط ساخت‌وساز، منابع مالي قابل توجهي مورد نياز خواهد بود.

از سوي ديگر، ساخت‌وساز گروهي با مشارکت ساکنان نيز مستلزم فراهم شدن تسهيلات متناسب با توان اقتصادي خانوارهاست. در غير اين صورت، ممکن است بخشي از خانواده‌هايي که قرار است از اين طرح بهره‌مند شوند، به دليل ناتواني مالي امکان مشارکت در فرآيند ساخت مسکن را نداشته باشند.

اسکان آسيب‌ديدگان ملازينال؛ اختصاص 59 واحد و ساخت 60 مسکن جديد

حادثه ملازينال يکي از مصاديق عيني پيامدهاي سکونت در محدوده‌هاي ناايمن بود؛ حادثه‌اي که در آن 59 ملک آسيب ديد و 14 ملک به‌طور کامل تخريب شد.

پس از اين اتفاق، تأمين سرپناه براي خانواده‌هاي خسارت‌ديده در دستور کار قرار گرفت. در همين راستا، از مجموع 120 واحد مسکوني شهرک انديشه، 59 واحد براي اسکان اين خانواده‌ها در نظر گرفته شده است.

هم‌زمان، احداث واحدهاي جديد در شهرک جوانان نيز به‌عنوان بخش ديگري از برنامه تأمين مسکن اين خانوارها پيش‌بيني شده است.

نجفيان در اين زمينه اعلام کرد که 20 قطعه زمين در شهرک جوانان به شهرداري تبريز واگذار شده تا 60 واحد مسکوني در آن احداث و پس از تکميل، به خانواده‌هاي مشمول اختصاص يابد.

در کنار اين برنامه‌ها، احد صادقي، دبير کميسيون برنامه و بودجه شوراي اسلامي کلانشهر تبريز، در مهرماه از تأمين مسکن استيجاري براي 17 خانوار آسيب‌ديده خبر داده بود.

بر اساس توضيحات وي، حدود 36 واحد مسکوني نيز به دليل تخريب يا ناايمن بودن نيازمند تعيين تکليف هستند و بازسازي اين واحدها با توجه به وضعيت مالکيت بايد از سوي اداره‌کل راه و شهرسازي استان پيگيري شود.

بنابراين، رسيدگي به پيامدهاي حادثه ملازينال علاوه بر اسکان موقت و تأمين واحدهاي جايگزين، به تعيين تکليف خانه‌هاي تخريب‌شده و بررسي امکان بازسازي ساير ساختمان‌هاي آسيب‌ديده نيز نياز دارد.

مالکيت و زيرساخت‌ها؛ دو مانع مهم در مسير ساماندهي

در کنار تأمين اعتبار، مشکلات حقوقي و مالکيتي از موانع اصلي ساماندهي سکونتگاه‌هاي غيررسمي تبريز به شمار مي‌رود. نداشتن سند رسمي براي برخي املاک، تعيين تکليف زمين‌ها و توافق با مالکان را دشوار کرده و مي‌تواند روند اجراي طرح‌هاي جابه‌جايي را طولاني کند.

از سوي ديگر، ساماندهي اين مناطق تنها با انتقال ساکنان به واحدهاي جديد محقق نمي‌شود؛ بلکه ايجاد زيرساخت‌هاي شهري، تأمين خدمات عمومي و فراهم کردن امکانات موردنياز زندگي در محل جديد نيز بايد هم‌زمان دنبال شود.

در اين ميان، توان اقتصادي خانوارها نيز اهميت دارد. بسياري از ساکنان مناطق حاشيه‌اي براي تأمين هزينه‌هاي ساخت مسکن يا استفاده از تسهيلات بانکي با محدوديت مواجه هستند و بدون حمايت مالي متناسب، امکان بهره‌مندي کامل از طرح‌هاي جايگزين براي آن‌ها فراهم نخواهد شد.

ساماندهي حاشيه‌نشيني؛ از برنامه‌ريزي تا تحقق مسکن امن

حاشيه‌نشيني تبريز مسئله‌اي نيست که با اختصاص چند قطعه زمين يا احداث تعدادي واحد مسکوني به پايان برسد. شناسايي سه‌هزار و 400 واحد در پهنه پرخطر، توافق با مالکان 870 واحد و پيش‌بيني ظرفيت شهرک جوانان، بخشي از اقدامات اعلام‌شده براي مواجهه با اين معضل است؛ اما فاصله ميان برنامه‌ريزي و تحقق جابه‌جايي ساکنان همچنان نيازمند پيگيري جدي است.

حادثه ملازينال نيز نشان داد که تعيين تکليف خانه‌هاي ناايمن نبايد به برنامه‌هاي بلندمدت محدود بماند و خانواده‌هايي که در معرض خطر قرار دارند، بايد در اولويت تأمين مسکن جايگزين باشند.

در نهايت، موفقيت طرح ساماندهي حاشيه‌نشيني تبريز زماني قابل ارزيابي است که واحدهاي جايگزين به بهره‌برداري برسند، ساکنان مناطق پرخطر امکان انتقال واقعي به خانه‌هاي امن را پيدا کنند و مشکلات مالکيت و کمبود خدمات شهري نيز برطرف شود. شهرک جوانان مي‌تواند بخشي از اين مسير را هموار کند، اما تحقق هدف نهايي به تأمين اعتبار، تعيين زمان‌بندي مشخص و هماهنگي عملي دستگاه‌هاي مسئول وابسته است.

* فرشته آتشين