جنجال بر سر حجاب در مدارس قزاقستان

رسانه‌ها با سرعت به تصميم دادگاه عالي واکنش نشان دادند و تيترهايي مانند «طرفداران پوشيدن روسري در مدارس قزاقستان به پيروزي رسيدند» و «حالا مي‌توان با روسري به مدرسه رفت» را منتشر کردند.

اما يک روز بعد، دادگاه عالي در بيانيه‌اي رسمي اعلام کرد که هيئت قضايي امور اداري دادگاه عالي به موضوع قانوني بودن پوشيدن روسري در مؤسسات آموزشي نپرداخته است.

در بيانيه دادگاه آمده است: هيئت قضايي تجديدنظر، تنها عدم اجازه مدرسه به دانش‌آموز براي حضور در کلاس‌ها را غيرقانوني تشخيص داده، زيرا حق آموزش يکي از حقوق اساسي شهروندان قزاقستان است.

در اين بيانيه تصريح شده است که والدين موظف به رعايت اساسنامه مدرسه و الزامات لباس فرم هستند.

داستان روسري سفيد

دينا عمارووا، مادر دانش‌آموز کلاس پنجمي، از مدرسه شماره 3 شهر آکساي و گومار اجيگاليف مدير آن شکايت کرده بود. دليل شکايت اين بود که دخترش، صفية اساتاي، از اول تا هشتم نوامبر 2023 به دليل پوشيدن روسري «مطابق با اعتقاداتش» به مدرسه راه نيافت. مادر چندين بار به مديريت مدرسه مراجعه کرد تا مانع از محدود شدن حق تحصيل فرزندش شود، اما نتيجه‌اي نگرفت.

دادگاه بدوي درخواست زن را رد کرد. او در اعتراض به اين حکم توضيح داد که روسري دخترش يک نماد مذهبي نيست، بلکه يک پوشش سر ملي به نام کيمشک (کلاه زنان متأهل) است. اما هيئت قضايي مشخص کرد که روسري سفيد معناي مذهبي دارد و پوشيدن آن نقض مقررات لباس فرم اجباري است. در نهايت، عدم اجازه حضور در کلاس‌ها قانوني تشخيص داده شد.

صليب و کيپا

در اينجا به استدلال‌هاي بسيار مبهمي مي‌رسيم که چه چيزي را مي‌توان عنصر لباس مذهبي يا ويژگي‌هاي آن دانست. مثلاً آيا صليب براي دانش‌آموز مسيحي يا کيپا براي پسر يهودي نيز به همين دسته تعلق دارد؟

يا تصور کنيد که پوشيدن روسري مجاز شود، اما در کلاس‌هاي تربيت بدني که پوشيدن روسري مناسب نيست يا در کلاس‌هاي موسيقي و نقاشي، چه بايد کرد؟

يا اينکه والدين يا خود دانش‌آموزاني که با دانش‌آموزان محجبه مخالف هستند يا طرفداران لباس مذهبي با استدلال‌هايي مانند «اين دختر خوب است، حجاب دارد، اما آن دختر بد است، حجاب ندارد» چه خواهند کرد؟

در اين زمينه، تقابل آشکار «ما» و «آنها» وجود دارد که به تفرقه اجتماعي و درگيري منجر مي‌شود. مقامات از لزوم محافظت از ماهيت سکولار دولت صحبت مي‌کنند و جوامع مسلمان بر اين باورند که اين ممنوعيت حقوق و آزادي‌هاي آن‌ها را نقض مي‌کند.

علاوه بر اين، هويت مذهبي برجسته مي‌تواند بر فرآيندهاي سياسي تأثير بگذارد. در برخي جوامع، دين به نيروي محرکه‌اي براي شکل‌دهي سياست‌ها و قوانين تبديل مي‌شود. اين امر اغلب به تقويت ديدگاه‌هاي افراطي و مبارزه براي قدرت منجر مي‌شود که ارزش‌هاي دموکراتيک و عدالت را تضعيف مي‌کند. هنگامي که اعتقادات مذهبي با حقوق و آزادي‌هاي مدني در تضاد باشد، معضلات اخلاقي جدي ايجاد مي‌شود.

حداکثر سه رنگ

موضع رسمي دولت قزاقستان اين است که پوشيدن حجاب در مدرسه ممنوع است، زيرا اين امر با مقررات لباس فرم مغاير است. در وب‌سايت دولت آمده است که هر عنصر جداگانه مي‌تواند تبليغ يک مذهب تلقي شود و در قزاقستان همه اديان برابر هستند و به هيچ يک از آن‌ها برتري داده نمي‌شود.

بر اساس دستورالعمل قبلي، دانش‌آموزان بايد لباس فرم کلاسيک با رنگ‌هاي يکدست و حداکثر سه رنگ بپوشند.

وضعيت در کشورهاي همسايه

موضوع حجاب در ازبکستان نيز مدت‌هاست مطرح است؛ شرزود شرماطوف، رئيس وزارت آموزش و پرورش جمهوري ازبکستان گفت: با توجه به درخواست‌هاي بسياري از والدين و با در نظر گرفتن ارزش‌هاي ملي ما، به عنوان استثنا و جدا از مصوبه (که لباس فرم مدرسه، از جمله ممنوعيت پوشيدن روسري و نمادهاي مذهبي در مدرسه را تعيين مي‌کند)، قصد داريم به دختران اجازه دهيم که در مدرسه روسري و تيلپاي سفيد يا روشن بپوشند؛ در عين حال روسري بايد از پشت بسته شود.

اين در صورتي است که الزامات لباس فرم واحد اجباري در کشور همسايه لغو نشده است. شرزود شرماطوف از معلمان خواست مانعي براي دختراني که مي‌خواهند با لباس‌هاي مطابق با سنت‌هاي ملي به مدرسه بروند، ايجاد نکنند.

وي افزود: ما يک کشور سکولار هستيم. آموزش و پرورش و دين از هم جدا هستند. تصميم اتخاذ شده نبايد به گونه‌اي ديگر تفسير شود. يک دختر با روسري نبايد به دختر ديگري فشار بياورد.

امروزه موضوع پوشيدن روسري در مدارس ازبکستان توسط مديريت هر مدرسه به صورت مستقل برنامه‌ريزي مي‌شود. با اين حال، پوشيدن حجاب در مدرسه ممنوع است.

تيلپا در تاجيکستان؛ موافق و مخالف

تابستان امسال، پارلمان تاجيکستان پوشيدن «لباس‌هايي که با فرهنگ ملي مغاير است» را ممنوع کرد. اگرچه در اين قانون به طور مستقيم به اين لباس اشاره نشده، اما کارشناسان معتقدند که منظور لباس‌هاي زنان مسلمان است.

پيش از آن، طبق گزارش آسياپلاس، اجبار دانش‌آموزان دختر به پوشيدن تيلپا در مدارس پايتخت باعث ايجاد نارضايتي شده بود. برخي از والدين بر اهميت فرهنگي تيلپا و محافظت از سر در برابر گرما تأکيد مي‌کردند، در حالي که برخي ديگر از اين موضوع ناراضي بودند و مي‌گفتند تيلپا براي فرزندانشان ناراحت‌کننده است.

پيش‌تر وزارت آموزش و پرورش تاجيکستان مقرراتي را براي لباس دانش‌آموزان پسر و دختر منتشر کرده بود. بر اساس اين مقررات، دختران مجاز به پوشيدن حجاب، شلوار جين تنگ و پاره، دامن کوتاه و تنگ، بيش از يک گوشواره در هر گوش و آرايش غليظ نيستند. پوشيدن روسري و کلاه ملي مجاز است و همچنين خالکوبي و پوشيدن تي‌شرت‌هايي با تبليغات يا نمادهاي دولتي ساير کشورها ممنوع است.

يک ماه پيش در شبکه‌هاي اجتماعي قرقيزستان خبري مبني بر اجباري بودن برداشتن روسري از سر دانش‌آموزان برخي مدارس منتشر شد، اما وزارت آموزش و پرورش قرقيزستان اين خبر را تکذيب کرد.

موضع وزارت آموزش و پرورش قزاقستان

وزارت آموزش و پرورش اعلام کرده است که موضوع الزامات لباس فرم مدارس مدت‌هاست مشخص شده و قوانين آن مطابق با قانون آموزش و پرورش تدوين شده است.

در اين اطلاعيه آمده است: حجاب يک لباس مذهبي است و اين نوع پوشش با الزامات ذکر شده مطابقت ندارد. علاوه بر اين، والدين بايد در درجه اول به کيفيت آموزش فرزندان خود و رشد شخصيتي آن‌ها توجه کنند.

هويت مذهبي

حجاب و روسري به طور کلي با اسلام مرتبط هستند و مي‌توانند به عنوان نشانه‌اي آشکار از هويت مذهبي تلقي شوند. در حالي که صليب يا نمادهاي ديگر ممکن است کمتر قابل توجه يا کمتر تحريک‌آميز به نظر برسند.

هويت مذهبي برجسته مي‌تواند هم جنبه‌هاي مثبت و هم منفي داشته باشد. از يک سو، دين بخش مهمي از ميراث فرهنگي است و به حفظ سنت‌ها و آداب و رسوم کمک مي‌کند. بسياري از افراد از طريق دين معنا و هدف زندگي خود را پيدا مي‌کنند که مي‌تواند به آن‌ها آرامش و رضايت خاطر بدهد.

از سوي ديگر، هويت مذهبي برجسته مي‌تواند به تبعيض، تعصب و حتي خشونت عليه افرادي با اعتقادات متفاوت منجر شود. تفاوت‌هاي مذهبي مي‌تواند شکاف‌هاي اجتماعي را عميق‌تر کند و به درگيري بين گروه‌هاي مختلف منجر شود.

هويت مذهبي بيش از حد برجسته مي‌تواند باعث عدم تحمل نسبت به ديدگاه‌ها و سبک زندگي‌هاي ديگر شود. افرادي که هويت مذهبي قوي دارند ممکن است توسط ديگران مورد قضاوت يا سوء تفاهم قرار گيرند.

اين موارد بسته به کشور و فرهنگ متفاوت است و بايد تفاوت‌هاي فردي در درک دين و تأثير آن بر زندگي افراد را در نظر گرفت.

ماده اول قانون اساسي قزاقستان

در ابتداي قانون اساسي قزاقستان آمده است: جمهوري قزاقستان خود را يک کشور دموکراتيک، سکولار، قانوني و اجتماعي اعلام مي‌داند که بالاترين ارزش‌هاي آن انسان، زندگي، حقوق و آزادي‌هاي او است. بر اساس اين اصل، هر فرد مذهبي مي‌تواند از حقوق و آزادي‌هاي خود دفاع کند، اما نبايد فراموش کرد که در کشور قزاقستان دين از دولت جدا است.

پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي و شکل‌گيري استقلال جمهوري‌هاي پساشوروي، ناظران شاهد رشد فزاينده جريان‌هاي ملي‌گرا مبتني بر هويت‌هاي قومي و زباني و ... بوده‌اند و در کنار اين جريان‌هاي ملي‌گرا، جريان‌هاي دين‌گرا همراه با ساير جريان‌هاي فرهنگي به دليل خفقان و سرکوب‌هاي شديد دوره شوروي ظهور و بروز يافته‌اند و از سوي ديگر، به دليل اينکه دولت‌هاي استقلال يافته اساس و اصول خود را بر سکولارسيم بنيان نهاده‌اند، جريان‌هاي دين‌گرا از اين فرصت بهره برده و در چارچوب تمايلات بومي و محلي حرکت کرده و به جذب گروه‌هاي اجتماعي پرداخته‌اند. اکنون در کشورهاي پساشوروي منطقه آسياي مرکزي گرايش به دين در حال رشد است و به باور برخي متخصصان اين رويه سبب بروز نگراني‌ها در محافل مختلف شده است. سؤالات در خصوص اينکه، اين جريان‌هاي دين‌گرا به چه سمت و سوي حرکت مي‌کنند، مطرح است.