تفاوت معنادار محتواهاي تِرند شده اعتراضات 1401؛ از تلگرام و اينستاگرام تا توئيتر

از اين رو واکاوي اين جريان مجازي و بررسي ريشه‌ها، مضامين، مهمترين نقاط اوج و فرود و پيداکردن کاربران و جريان‌هاي تاثيرگذار مي‌تواند در تحليل جريان‌شناسي و نقاط عطف اين ناآرامي‌ها بسيار مفيد فايده باشد.

از سوي ديگر براي بررسي ميزان نفوذ پلتفرم‌هاي مختلف مي‌توان به نظرسنجي‌ها و سابقه مطالعات پيشين استفاده کرد. براساس نتايج نظرسنجي ايسپا در سال 1401، 78.5 درصد مردم ايران دست کم عضو يک شبکه اجتماعي هستند يا از يک پيام رسان استفاده و 96.9 درصد شرکت کنندگان بين 18 تا 29 ساله بيان داشته‌اند حداقل از يک شبکه اجتماعي يا پيام رسان استفاده کنند.

ادعا شده واتس اپ با سهم 71.1 درصدي، محبوب‌ترين پيام رسان در بين شهروندان ايران است. اينستاگرام هم در بين مردم ايران در جايگاه دوم قرار دارد و 49.4 درصد افراد از آن استفاده مي‌کنند. ادعا شده محبوبيت تلگرام با کاهش 9 درصدي نسبت به تيرماه 1400 به 31.6 درصد رسيده است.

محبوبيت توييتر هم تنها 3 درصد عنوان شده است. همين آمار نشان مي‌دهد افراد با تحصيلات بالاتر بيشتر از پيام رسان‌ها يا شبکه‌هاي اجتماعي استفاده مي‌کنند و محبوبيت آنها در بين افراد با تحصيلات پايين‌تر اما با سواد کمتر است.

به دليل اهميت سه بستر تلگرام، توئيتر و اينستاگرام در ايران، گروه داده‌کاوي ما به تجزيه و تحليل کمي و کيفي داده‌هاي اين سه بستر در جريان ناآرامي‌هاي پس از درگذشت مهسا اميني پرداخته است.

اين گزارش به طور دقيق در بازه زماني 25 شهريور تا 3 دي انجام شده و اتفاقات پس از درگذشت مهسا اميني را به عنوان مهمترين رويداد سياسي اجتماعي سال در شبکه‌هاي اجتماعي مورد رصد و بازبيني قرار داده است:

1. توئيترفارسي

الف: تحليل آماري محتواي توئيتري

براساس داده‌هاي استخراج شده در سامانه پايشگر شبکه‌هاي اجتماعي در بازه زماني 100 روزه نخست اعتراضات يعني از 25 شهريور تا 3 دي ماه، 373 ميليون توئيت از سوي کاربران مختلف منتشر و موفق به جذب 2 ميليارد و 771 ميليون لايک شده‌اند. اين در حاليست که نزديک به 11 ميليارد ريتوئيت نيز در اين مدت بازنشر شده که حکايت از تمايل زياد کاربران به محتواي بازنشري دارد. اين سامانه همچنين از ثبت 21 ميليون کوت که به معني نوشتن متن روي محتواب بازنشري است، اشاره دارد.

ب: واژگان پرتکرار توئيت‌ها

گراف ابرنماي تگ‌هاي پرتکرار، پرتکرارترين واژگاني که در کل محتوا از سوي کاربران به کار برده‌ شده را به نمايش در مي‌آورد. در اين گراف که از مجموع 373 ميليون توئيت گردآوري شده، کليدواژه «جمهوري اسلامي» پرتکرارترين واژه‌اي است که اشاره به ادبيات سياسي معترضين و براندازان در ارتباط با ناآرامي‌هاي اخير ايران دارد.

ساير کليدواژه‌هاي به کار برده شده نيز در فضاي جغرافيايي و سياسي اين حوادث قرار دارد و به طورکلي برخي اشخاص از قبيل علي کريمي، حسين رونقي، حامد اسماعيليون تا برخي مکان‌ها از قبيل دانشگاه شريف، اشنويه، دانشگاه تهران را شامل مي‌شود. اشاره به برخي شعارها از قبيل زن زندگي آزادي و برخي استان‌هايي که بيشتر درگير اين ناآرامي‌ها بودند از قبيل سنندج، کردستان، سيستان و بلوچستان و مهاباد نيز از ديگر کلمات پرتکرار اين نمودار بوده‌اند.

ج. هشتگ‌هاي برجسته توئيت‌ها

هشتگ‌ها با توجه به اهميتي که در اجماع کاربران و ايجاد کمپين‌هاي مجازي دارند در پلتفرم‌هاي مختلف قابل اهميت و بررسي هستند. پرتکرارترين هشتگ‌هاي توئيتر فارسي در 100 روز نخست اعتراضات در نمودار ميله‌اي زير ارائه شده است:

مهسا اميني با بيش از 200 ميليون تکرار و اختلاف قابل ملاحظه نخستين هشتگ پرکاربرد توئيتري‌ها در اين ايام بوده است که در گزارش جداگانه‌اي اين هشتگ مورد تحليل قرار گرفته است.

اعتصابات سراسري ديگر هشتگ پرتکراري است که حدود 50 ميليون تکرار داشته و از جمله هشتگ‌هاي مورد استفاده کاربران برانداز توئيتر به شمار مي‌رفت که در بيشتر اوقات با هشتگ مهسا اميني استفاده شده است.

opiran مخفف opertaion of iran به معني عمليات ايران است که هشتگ مرتبط با گروه‌هاي هکري است که با دستکاري سايت‌هاي مختلف داخلي، هدف ناامني و افشاگري اطلاعات را دنبال کرده‌اند.

نيکاشاکرمي، محسن‌شکاري، حسين رونقي و توماج صالحي ديگر افراد بازداشت‌شده ناآرامي‌هاي اخير بودند که نامشان به طور هشتگ پرتکرار شدند.

هشتگ StopHazaraGenocide عنوان هشتگي بود که کاربران توئيتر در واکنش به نسل‌کشي در هزاره افغانستان پرتکرار شد.

د. روند انتشار محتوا در بازه زماني 100 روزه

روند انتشار محتواي توئيتري در بازه زماني 100 روزه نخست اعتراضات از حجم قابل توجه داده‌ها حکايت دارد به طوري ‌که توئيتر فارسي را يکي از فعال‌ترين پلتفرم‌هاي توليدمحتوا پيرامون حوادث پس از درگذشت مهسا اميني تبديل کرد.

اين حجم بالاي توليدمحتوا تا اواخر آذر ماه نيز ادامه داشت و بيشترين تمرکز معترضين و براندازان با تاکيد روي انتشار هشتگ مهسا اميني صورت گرفته است.

بيشترين حجم توليدمحتوا در روز 2 مهرماه و حدود 31 ميليون توئيت بوده که شامل توئيت، ريتوئيت، کوت و ريپلاي بوده است.

ه: تاثيرگذارترين کاربران توئيتري

تاثيرگذارترين کاربران توئيتر در اين مدت به کاربراني اتلاق مي‌شود که بيشترين تعداد لايک را با توجه به تعداد توئيت‌هايشان از کاربران دريافت کردند چرا که لايک معياري براي پذيرش و همراهي کاربران مختلف توئيتر با محتواي منتشرشده محسوب مي‌شود.

در ميان 10 چهره و رسانه نخست کاربران تاثيرگذار، جملگي به جريان برانداز و مخالف نظام تعلق داشته‌اند: ممد پوري با 45 ميليون لايک پيشتاز است. outfarsi، ايران اينترنشنال و 1500 تصوير سه رسانه تاثيرگذار توئيتري‌ها با 39، 27 و 21 ميليون لايک بوده‌اند.

پوريا زراعتي مجري شبکه من و تو و ايران اينترنشنال، از فعال‌ترين و تاثيرگذارترين کاربران توئيتر بوده که به طور لحظه‌اي و مداوم توئيت‌هاي براندازانه خود را در حمايت و تهييج اغتشاش‌گران منتشر مي‌کردند.

فريبرز کرمي‌زند کاربر مجهول‌الهويه و با عکس پروفايل نظامي است که توئيت‌هاي زيادي با هشتگ مهسا اميني منتشر و با 30 ميليون لايک جزو تاثيرگذاران توئيتر بوده است.

سيما ثابت ديگر عضو تحريريه ايران اينترنشنال بوده که به طور مستمر و مداوم اخبار و حوادث ناآرامي‌هاي 1401 را پوشش داده است.

توماج صالحي و علي کريمي نيز از ديگر چهره‌هاي محبوب توئيتري‌ها بودند که در مدت اعتراضات شهريور تا آذرماه به شدت از ناآرامي‌ها حمايت و بر طبل اغتشاش و براندازي کوبيدند.

و. پرلايک‌ترين توئيت‌ها

پرلايک‌ترين توئيت‌هاي اين موج به سه چهره مخالف نظام يعني حامد اسماعيليون، وريا غفوري و حسن رونقي اختصاص داشته است.

توئيت حامد اسماعيليون با 154 هزار لايک و 41 هزار ريتوئيت درباره هزارمين روز جانباختگان هواپيماي اوکرايني در تاريخ 12 مهرماه بود که با استفاده از هشتگ مهسا اميني به اين اتفاقات پيوند داده شد.

توئيت وريا غفوري در آبان ماه و توئيت حسن رونقي در آذرماه نيز به ترتيب در حمايت از ناآرامي‌ها و انتشار خبر آزادي حسين رونقي منتشر شده بود.

2. تلگرام فارسي

الف: تحليل آماري محتواي تلگرامي

براساس داده‌هاي استخراج شده در سامانه پايشگر شبکه‌هاي اجتماعي در بازه زماني 100 روزه نخست اعتراضات يعني از 25 شهريور تا 3 دي ماه، 337 ميليون پست تلگرامي و 76 ميليون پست فوارواردي(در مجموع 413 ميليون) منتشر شده که در مجموع 260 ميليارد بازديد داشته‌اند.

ميانگين بازديد پست‌ها با اين حساب، 628 ويو محاسبه شده که نشان از توجه ويژه کاربران تلگرامي به اخبار کانال‌هاي خبري اين پلتفرم دارد.

ب: واژگان پرتکرار پست‌هاي تلگرامي

گراف ابرنماي زير، پرتکرارترين واژگاني که در کل محتوا از سوي کانال‌هاي تلگرامي به کار برده‌ شده را به نمايش در مي‌آورد. برخلاف محتواي توئيتري، جام جهاني و تيم ملي فوتبال در صدر اخبار پربازنشر تلگرامي‌ها بوده است و علاقه به محتواي مربوط به فوتبال و تيم ملي باعث شده اين کليدواژه‌ها در صدر محتوا قرار گيرد.

محتواي تبليغاتي ديگر بخش برجسته کليدواژهاي تلگرامي بودند که در قالب پست‌هاي تجاري با عباراتي چون گرم طلا، انس طلا، جهت سفارش، خريد و فروش و فري سايز مطرح شدند. از ناآرامي‌هاي اخير نيز تگ‌ مهسا اميني به طور ويژه در ميان کلمات پرتکرار اين گراف به نمايش درآمده است.

ج. هشتگ‌هاي برجسته پست‌هاي تلگرامي

هشتگ‌ها با توجه به اهميتي که در اجماع کاربران و ايجاد کمپين‌هاي مجازي دارند در پلتفرم‌هاي مختلف قابل اهميت و بررسي هستند. پرتکرارترين هشتگ‌هاي تلگرام فارسي در 100 روز نخست اعتراضات در نمودار ميله‌اي زير ارائه شده است:

مهسا اميني در تلگرام نيز همچون توئيتر پرتکرارترين هشتگ مورد استفاده در کانال‌هاي تلگرامي با بيش از يک ميليون تکرار بوده است. اين هشتگ با اختلاف زياد نسبت به هشتگ‌هاي ديگر در صدر هشتگ‌هاي پرتکرار تلگرام قرار گرفته است.

در تلگرام نيز همانند توئيتر هشتگ دوم پرتکرار اعتصابات سراسري است که گويا براندازان همزمان با توئيتر، اين هشتگ را در تلگرام نيز ترند کرده‌اند.

زن زندگي آزادي با حدود 300 هزار بار تکرار هشتگ سومي است که در تلگرام پرتکرار شده است. اين هشتگ همراه با هشتگ مهسا اميني به نوعي به اسم رمز براندازان و معترضين بدل شده بود.

cup90 برخلاف ديگر هشتگ‌ها، يک هشتگ غيرسياسي و ورزشي است که به اتفاقات جام جهاني فوتبال در قطر مربوط مي‌شود. اين هشتگ به طور ويژه در سايت‌هاي شرط‌بندي براي تعيين نتايج جام جهاني استفاده شده بود.

اعتراضات سراسري همراه با اعتصابات سراسري از هشتگ‌هاي پرتکراري بود که در خبرهاي تلگرامي کانال‌هاي برانداز نمود زيادي داشت و در اينجا نيز به عنوان هشتگ پنجم برجسته شده است.

هشتگ‌هايي چون انقلاب ايران، قيام تا سرنگوني و آزادي آزادي آزادي در کنار نام افرادي چون نيکا شاکرمي و ژينا اميني از ديگر هشتگ‌هايي بود که به طور ويژه از شهريور تا دي ماه در تلگرام پرتکرار شدند.

د. روند انتشار محتوا در بازه زماني 100 روزه

گراف زير نمايش‌دهنده حجم محتواي تلگرامي در بستر زماني شهريور تا دي‌ماه 1401 بوده است. علت کاهش محتوا در بازه زماني مهر تا دي ماه تغييراتي است که سامانه پايشگر در ماژول زباني خود انجام داده است و دليل اين نقصان، فني عنوان شده است.

بيشترين محتواي تلگرامي در هفته آخر مهرماه و در حدود 40 ميليون پست در روز بوده است که به نقطه اوج محتواي تلگرامي در بازه 100 روزه بدل شده است.

در بازه زماني بعد از تغييرات سامانه نيز شاهد روند افزايشي توليدمحتوا تا 26 آذرماه بوديم که بيشترين ميزان توليدمحتوا در نيمه دوم اين بازه زماني در 26 در ماه و 21 ميليون پست بوده است.

ه: تاثيرگذارترين کانال‌هاي تلگرامي

تاثيرگذارترين کانال‌هاي تلگرامي در بازه زماني 100 روزه اعتراضات از نظر ميزان بازديد مورد مقايسه قرار گرفته‌اند. با اين احتساب، کانال‌هاي تلگرامي اقتصادي که نرخ لحظه‌اي ارز و سکه و طلا را گزارش مي‌دادند بيشترين بازديد را داشته‌اند به نحوي که طوفان هريرود با 99 ميليون بازديد در صدر اين تاثيرگذاري و بازديد قرار گرفته است.

و: پربازديدترين پست‌ها

در اينجا نيز سه پست پربازديد در بازه زماني 100 روزه از شهريور تا دي ماه مرتبط با حوزه ورزش و اقتصاد و درباره پيش‌بيني جام جهاني قطر و تبليغات دو بانک شهر و تجارت بوده است.

اين پست‌ها به ترتيب مربوط به کانال‌هاي تلگرامي بست فوروارد، بانک شهر و بانک تجارت با يک ميليون و 400، يک ميليون و سيصد و يک ميليون بازديد بوده است.

3. اينستاگرام فارسي

الف: تحليل آماري محتواي اينستاگرامي

به دليل محدوديت‌هاي اينستاگرام در رصد اکانت‌هاي خصوصي و مشکلاتي که سامانه پايشگر در استخراج داده‌هاي اين پلتفرم داشته، در اين بخش تنها داده‌هاي پيج‌هاي خبري فارسي زبان و برخي هشتگ‌هاي خاص جمع‌آوري و از نظر کمي و کيفي مورد تحليل قرار گرفته است. براين اساس، در بازه زماني 100 روزه نخست اعتراضات يعني از 25 شهريور تا 3 دي ماه، 7 ميليون و 500 هزار پست اينستاگرامي استخراج شده که اين تعداد پست در مجموع 1 ميليارد لايک و 77 ميليون کامنت گرفته‌اند. ويدئوهاي اين صفحات در حدود 4.5 ميليارد بازديد داشته‌اند که به روشني به توجه کاربران اينستاگرامي در اين روزها و دنبال‌کردن اخبار و ويدئوها دلالت دارد.

ب: واژگان پرتکرار پست‌هاي اينستاگرامي

گراف ابرنماي زير، پرتکرارترين واژگاني که در کل محتوا از سوي کاربران به کار برده‌ شده را به نمايش در مي‌آورد. در اينستاگرام نيز مانند تلگرام و برخلاف توئيتر، کليدواژه‌هاي مربوط به جام جهاني قطر در مرکز اين نمودار برجسته و مشخص شده که نشان از توجه اينستاگرامي‌ها به بازي‌هاي جام جهاني و صفحات سرگرمي پيش‌بيني مسابقات دارد.

نام برخي شهرها از جمله زاهدان، کردستان، کرج، چابهار، سنندج، مشهد، کرمانشاه و اهواز نيز مي‌تواند به شهرهاي درگير در ناآرامي‌هاي بعد از درگذشت مهسا اميني مربوط باشد که به طور پراکنده و همه جانبه برجسته شده‌اند.

کليدواژه‌هاي مرتبط با صفحات فروش اينستاگرام از جمله جهت سفارش، بازار بزرگ و هزينه ارسال نيز با توجه به تکرار در پست‌ها برجسته و در ابرکلمات مشخص شده است.

ج: هشتگ‌هاي برجسته پست‌هاي اينستاگرامي

هشتگ‌ها با توجه به اهميتي که در اجماع کاربران و ايجاد کمپين‌هاي مجازي دارند در پلتفرم‌هاي مختلف قابل اهميت و بررسي هستند. پرتکرارترين هشتگ‌هاي اينستاگرام در 100 روز نخست اعتراضات در ابرکلمات زير ارائه شده است:

مهسا اميني با نگارش‌هاي مختلف و زبان‌هاي مختلف در اينستاگرام نيز از هشتگ‌هاي پرتکرار و برجسته کاربران محسوب مي‌شود. نام برخي کشته‌شدگان از جمله حديث نجفي، نيکا شاکرمي و سارينا اسماعيل زاده در کنار اشخاصي چون علي کريمي از هشتگ‌هاي محبوب و پرکاربرد اينستاگرامي‌ها بوده که همگي به ناآرامي‌هاي بعد از درگذشت مهسا اميني مربوط بوده است.

برخي هشتگ‌هاي تبليغاتي از جمله اکسپلور 2020 نيز به عنوان هشتگ‌هاي پرتکرار بعد از هشتگ‌هاي سياسي در اين پلتفرم پرتکرار شده‌اند.

د. روند انتشار محتوا در بازه زماني 100 روزه

نمودار حجمي توليدمحتواي اينستاگرامي در بستر زمان در گراف زير به نمايش در آمده است. در اين بخش نيز اشکالات فني پالايش داده‌ها از سوي سامانه سبب شده از اواسط آبان ماه به بعد حجم توليدمحتواي استخراج شده با واقعيت تطبيق نکند. در هر صورت، اوج توليدمحتواي اينستاگرامي در اين پلتفرم در هفته اول آبان ماه و در حدود 1 ميليون و 800 هزار پست بوده است.

روند انتشار پست‌هاي اينستاگرامي از ابتداي مهرماه روند افزايشي داشته تا در هفته نخست آبان ماه به اوج خود رسيده است.

ه: تاثيرگذارترين کاربران اينستاگرامي

تاثيرگذارترين صفحات اينستاگرامي آن دسته از صفحاتي انتخاب شدند که پست‌هاي آنها بيشترين بازديد را دريافت کرده بودند. در اين مقايسه که بيشتر در ميان صفحات خبري فارسي زبان صورت گرفته من و تو فارسي با حدود 90 ميليون بازديد در بازه زماني 100 روزه در صدر است.

مسيح علينژاد با حدود 85 ميليون بازديد دومين صفحه اينستاگرامي و نخستين اکانت شخصي است که بيشترين بازديد و به نوعي تاثيرگذاري را داشته است.

در ميان صفحات خبري ايران اينترنشنال، بي‌بي سي فارسي، 1500 تصوير و ورزش سه بيشترين بازديد را از مخاطبان اينستاگرامي خود دريافت کردند اين در حالي است که از ميان صفحات شخصي بعد از مسيح علينژاد به ترتيب علي کريمي، گلي فراهاني، سينا ولي‌الله با 49 و 43 و 27 ميليون، تاثيرگذارترين صفحات اين پلتفرم بودند که جملگي به انتشار مطالب براندازانه و مخالف نظام پرداختند.

و: پرلايک‌ترين پست‌هاي اينستاگرامي

پرلايک‌ترين صفحات اينستاگرامي در بازه زماني 100 روزه اعتراضات به مطالب دو ورزشکار فعال در اين پلتفرم اختصاص داشته است. علي دايي و علي کرمي با 320 و 250هزار پيشتاز در جذب لايک کاربران اين بستر پربازديد بوده‌اند.

پست علي کريمي که 250 هزار لايک گرفته بود نزديک 11 ميليون باز بازديد شده است که در تهييج و تقويت اتحاد کاربران منتشر شده است.

اگرچه علي دايي چندين بار تاکيد کرده که هيچ صفحه مجازي در شبکه‌هاي اجتماعي ندارد اما اکانت توئيتري و اينستاگرامي منتسب به وي در مدت ناآرامي‌ها به شدن فعال و از نظر جذب لايک و بازديد تاثيرگذار بوده است.

جمع‌بندي

1. حجم بالاي محتواي منتشرشده درباره ناآرامي‌هاي پس از درگذشت مهسا اميني در پلتفرم‌هاي مجازي با ثبت 373 ميليون توئيت در توئيترفارسي و 413 ميليون پست در تلگرام فارسي به وضوح نشان مي‌دهد که شبکه‌هاي اجتماعي يکي از برجسته‌ترين منابع منعکس‌کننده اعتراضات و به طورکلي اتفاقات سياسي و اجتماعي در ايران هستند، از سوي ديگر حجم قابل تامل اين داده‌ها نشان از اهميت فزاينده اين موضوع در ميان کاربران مختلف اط طيف‌هاي مختلف فکري و سياسي دارد.

2. بررسي خط سير توليدمحتوا در بسترهاي مختلف مجازي نشان مي‌دهد که بيشترين حجم توليدمحتوا در يک ماه نخست رخ داده به نحوي که در روز 2 مهرماه 31 ميليون توئيت در توئيترفارسي و در 23 مهرماه در حدود 40 ميليون پست در تلگرام فارسي رکورد زده است. اين روند اگر چه در ادامه کاهش يافت اما تا اوايل دي‌ماه نيز ميزان قابل توجهي بوده است.

3. هشتگ مهسا اميني با نگارش و زبان‌هاي مختلف نه تنها به عنوان پرتکرارترين هشتگ جريان ناآرامي‌ها در بسترهاي مختلف توئيتر، تلگرام و اينستاگرام مطرح شد بلکه به نوعي به اسم رمز براندازان در مجازي بدل شد به نحوي که هر محتواي اعتراضي و براندازي در اين فضا با هشتگ مهسا اميني همراه بود و اين اتفاق علاوه بر تحليل کيفي در بالابردن کمي اين هشتگ نيز بسيار موثربود.

4. واکاوي چهره‌هاي تاثيرگذار مجازي در بسترهاي مختلف از نظر ميزان فعاليت و تعداد لايک و بازديد نشان مي‌دهد که جملگي اين افراد به جريان برانداز نظام تعلق داشته‌اند. ممد پوري و پوريا زراعتي در توئيترفارسي و صفحات اينستاگرامي من و تو، مسيح علينژاد و علي کريمي از جمله چهره‌هاي برجسته اين جريان بودند که در بازه 100 روزه اعتراضات محتواي منتشرشده آنها از حيث کمي و کيفي مورد توجه کاربران قرار گرفته‌ بود.

5. تحليل محتواي کيفي مطالب منتشرشده در پلتفرم‌هاي مختلف با استفاده از ابرکلمات واژگان پرتکرار نشان مي‌دهد که برخلاف توئيترفارسي که ماجراي ناآرامي‌هاي مهسا اميني و مضامين سياسي در صدر توليدمحتوا بودند، در تلگرام و اينستاگرام فارسي محتواي ورزشي مرتبط با جام جهاني قطر از هيجان مسابقات تا سايت‌هاي شرط‌بندي در صدر واژگان پرتکرار اين دو بستر پرمخاطب قرار گرفته‌اند.

منبع: ايرنا