تداخلات دارويي سومين عامل مرگ ناشي از خطاي پزشکي

عليرضا زالي، با بيان اينکه در طول 10 سال اخير در کشورهاي صنعتي تداخلات دارويي ناخواسته جزو 10 علت اول مرگ و مير بوده است، گفت: بر اساس تصميم کميته علمي و اجرايي اين رويداد، متولي محور کاهش مرگ و مير ناشي از بيماري‌هاي قلبي و عروقي دانشگاه علوم پزشکي تهران، متولي محور دستيار هوشمند خود مراقبتي دانشگاه علوم پزشکي ايران و دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي متولي تداخلات دارويي است.

وي با اشاره به اينکه تداخلات دارويي يکي از مهم‌ترين مسائل نظام سلامت در تمام کشورهاي دنيا است، عنوان کرد: سومين علت مرگ و مير ناشي از خطاي پزشکي مربوط به تداخلات دارويي است. در طول 10 سال اخير در کشورهاي صنعتي تداخلات دارويي ناخواسته جزو 10 علت اول مرگ و مير بوده است.

زالي با بيان اينکه با افزايش، سن خطر بروز تداخلات دارويي افزايش پيدا مي‌کند، تصريح کرد: با بالا رفتن سن شانس استفاده همزمان از دارو افزايش پيدا مي‌کند در کشور آمريکا پيش بيني مي‌شود 25 درصد افراد بالاي 65 سال روزانه بيش از پنج دارو مصرف مي‌کنند که 15 درصد اين افراد دچار تداخلات دارويي مي‌شوند.

وي افزود: اگر بيمار 4 قلم دارو در روز مصرف کند با افزوده شدن داروي پنجم ميزان بروز تداخلات دارويي تا 25 درصد افزايش پيدا مي‌کند.

زالي ادامه داد: از طرفي فرهنگ حاکم در کشور خطر تداخلات دارويي را افزايش مي‌دهد به طوري که برخي مردم عادت به مصرف خودسرانه دارو دارند و اين فرهنگ کشور را به عنوان دارنده يکي از بالاترين مصرف کننده‌هاي خودسرانه دارو در سطح منطقه معرفي مي‌کند. يکي از دلايل اين گزارش ناتواني اقتصادي بخشي از جامعه است.

به گفته رئيس دانشگاه، در خصوص بيماران مبتلا به بيماري‌هاي مزمن از جمله فشار خون، ديابت و بيماري‌هاي قلبي عروقي، مصرف دارو نياز به تنظيمات خاصي دارد و اگر اين نظم دارويي مختل شود شانس تداخل دارويي و بروز عوارض آن افزايش پيدا مي‌کند.

زالي ادامه داد: بخشي از منازل ما ايرانيان را قفسه‌هاي دارويي تشکيل مي‌دهد و همين در دسترس بودن يکي از مهم‌ترين علت‌هاي افزايش سرانه مصرف خودسرانه دارو محسوب مي‌شود.

وي در ادامه اظهار کرد: يکي ديگر از مسائلي که پيش از الکترونيک شدن پرونده سلامت ايرانيان ممکن است بسيار مشاهده شود، تجويز داروهايي است که ممکن است با داروهايي که فرد بيمار از پيش مصرف مي‌کند، تداخل داشته باشد. با الکترونيک شدن اين فرايند پزشک به پرونده بيمار دسترسي دارد و مي‌تواند با توجه به ميزان تداخل و عوارض داروها، تجويز کند.

زالي در ادامه به داروهاي OTC يا داروهايي که بدون نسخه توسط داروخانه ارائه مي‌شود، اشاره کرد و افزود: بالغ بر 150 نوع داروي OTC وجود دارد که پزشک ممکن است متوجه مصرف بيمار نشود، از همين رو ممکن است نسخه پزشک با اين داروها تداخل داشته باشد.

به گفته رئيس دانشگاه، مسئله بعدي که همچنان به فرهنگ ايرانيان گره خورده است، پيشنهاد مصرف دارو از فردي به فرد ديگر بدون تجويز توصيه پزشک است.

وي عنوان کرد: تصور اشتباه ديگري که در بين جوامع وجود دارد اين است که داروي گياهي با داروي شيميايي تداخل نخواهد داشت، در صورتي که بسياري از داروهاي گياهي وجود دارند که ممکن است منجر به شدت يا کاهش اثر ساير داروهاي شيميايي شوند.

زالي موضوع غذا و تداخلات آن با برخي داروها را نيز مهم دانست و گفت: بسياري از مواد غذايي طبيعي که در سبد خانوار وجود دارد در اثر گذاري برخي از داروها و مکمل‌ها تداخل ايجاد مي‌کنند. در اين موارد افراد بايد بروشور محصول را مطالعه و با پزشک خود مشورت کنند.

وي با بيان اينکه زمان و نحوه مصرف دارو اهميت بسيار دارد و بهترين نوشيدني با دارو آب است، افزود: جامعه ايراني در معرض خطر تداخل دارويي قرار دارد، چراکه سرانه مصرف دارو در کشور بالا است.

رئيس دانشگاه علت 80 درصد مراجعه کودکان بر اثر مسموميت دارويي را سهوي و ناشي از عدم نگهداري مناسب داروها دانست و گفت: به طور کلي در ايران سرانه مصرف خودسرانه قطره‌هاي چشمي آنتي بيوتيک‌ها و مسکن‌ها بسيار بالا است.

وي ادامه داد در بخش مراقبت‌هاي ويژه بيمارستان متوسط داروي مصرف هر بيمار شش و نيم تا هفت نوع داروست که همين امر منجر به افزايش بروز پديده سينرژيسم يا آنتاگونيست خواهد شد. سينرژيسم زماني اتفاق مي‌افتد که مصرف دارويي اثر داروي ديگر را افزايش دهد و آنتاگونيسم نيز زماني رخ مي‌دهد که مصرف يک دارو اثر داروي ديگر را کاهش دهد.

رئيس دانشگاه در ادامه با اشاره به پيچيدگي موضوع تداخل و عوارض داروها و شانس بروز خطا در اين زمينه گفت: تداخلات دارويي روز به روز رو به افزايش است و نياز به استفاده از ظرفيت ابزارهاي ديگر مشاهده مي‌شود که هوش مصنوعي يکي از همين ابزارها است.

زالي اشاره به نقش پررنگ هوش مصنوعي در حوزه داروسازي، گفت: از هر 10 هزار پروژه يک دارو استخراج مي‌شود که ممکن است تنها 10 درصد اثربخشي داشته باشد. يک داروي استاندارد با مولکول جديد با حفظ اثربخشي و ايمني بين 10 تا 15 سال زمان مي‌برد تا وارد بازار شود. هوش مصنوعي تمام اين مسيرها را کوتاه کرده است و از ميانبرها بهترين گزينه را انتخاب مي‌کند. مسير سنتز داروها و سناريوهاي جديد در سير کشف داروها با دانش هوش مصنوعي هموار خواهد شد.

رئيس دانشگاه در ادامه به توليد اولين داروي مصنوع و ساخته شده توسط هوش مصنوعي اشاره کرد و افزود: داروي ns018_055 براي درمان فيبروز ريوي طراحي شد و پس از اخذ تاييديه‌ها به توليد رسيد. پيش بيني مي‌شود در آينده نزديک تعداد زيادي دارو به کمک دانش هوش مصنوعي به سرعت توليد شود.

زالي همچنين در ادامه بيان کرد: ميکروربات‌هايي در حال طراحي شدن هستند که وظيفه حمل دارو و رساندن آن به بافت مشخصي از بدن را بر عهده دارند و اين موضوع جز با استفاده از هوش مصنوعي امکان‌پذير نيست. بر همين اساس علم پزشکي شاهد تحول بزرگي با کاهش عوارض داروها در بيماري‌هاي مزمن و صعب‌العلاج خواهد بود.

وي در خصوص فوايد بهره‌گيري از دانش هوش مصنوعي در توليد داروها ادامه داد: با هوش مصنوعي ظرفيت عوارض دارويي مؤلفه‌ها و پارامترهاي مرتبط با دارو به طور همزمان مشخص مي‌شود. از طرفي در اين مسير از ظرفيت شبکه‌هاي عصبي نيز بهره گرفته مي‌شود. وظيفه شبکه‌هاي عصبي مصنوعي در هوش مصنوعي پردازش الگوريتم‌ها و آينده نگري است. هوش مصنوعي مي‌تواند ياد بگيرد، توانمندي‌هاي خود را افزايش دهد و بازتابي از مغز انسان باشد. قدرت يادگيري هوش مصنوعي مي‌تواند در پيش‌بيني حوادث دارويي به ما کمک کند.

رئيس دانشگاه ادامه داد: امروزه شبکه‌هاي عصبي بسيار پيشرفته شده‌اند. در حال حاضر 50 تريليون داده‌هاي ديجيتالي در چرخش است و تعداد داده‌هاي ديجيتالي در دنيا هر دو سال يک بار دو برابر مي‌شود. هوش مصنوعي بايد در اين مسير به کار گرفته شود.

وي از به ميدان آمدن تعداد زيادي از شرکت‌هاي دانش بنيان در مسير بهره‌گيري از ظرفيت هوش مصنوعي خبر داد و افزود: در حوزه نرم‌افزاري پيشرفت‌هاي قابل ملاحظه‌اي داشته‌ايم بيش از 50 برنامه در کشور طراحي شده است که در بيمارستان‌ها قابل استفاده است. استفاده از سامانه‌هاي ابري نيز پيشرفت ديگري است که در کشور صورت گرفته و در حوزه تشخيص باليني و دارويي کمک کننده است.

به گفته زالي، طراحي و برنامه‌ريزي نرم‌افزارهاي نوين مبتني بر AI تحت عنوان تصميم يار در شرکت‌هاي دانش بنيان کليد خورده است. اين ابزارها براي قضاوت انسان و تشخيص پزشک کمک کننده خواهد بود.

به گفته وي، نرم‌افزارهاي نسخه نويس و انتخاب داروها با عوارض کمتر به کمک دانش هوش مصنوعي، گجت‌هاي سلامت محور از جمله ساعت‌هاي هوشمند و لباس‌ها و پوشش‌هايي که همزمان فاکتورهاي سلامت شخص را در اختيار پزشک قرار مي‌دهد از جمله اين ابزارها محسوب مي‌شود.