تحقيق در مورد انواع روزه و شرايط صحيح روزه داري

روزه در اسلام يا صيام عملي است که انسان از اذان صبح تا اذان مغرب از چيزهايي که روزه را باطل مي کند خودداري نمايد. روزه از آداب مذهبي است که براي معتقدين به عنوان وسيله اي براي تقرب به خداوند، آمادگي براي مراسم مذهبي، پالايش بدن در راستاي درک امور معنوي، کفّاره تخطي از مقررات مذهبي، و عزاداري براي انسان هاي درگذشته کاربرد دارد. زيربناي همه اين کاربردهاي روزه، تمايل انسان به پديد آوردن شرايط جسمي- -و رواني (اغلب از نوع زاهدانه) است که وسيله اي براي ارتباط ميان بنده با خداي خود ايجاد مي کنند و در نتيجه جايگاه نيازهاي معنوي را اعتلاء بخشيده و خواسته هاي مادي را کوتاه مي نمايند.

افزايش اراده و کف نفس و نيز ايجاد حسّ شفقت نسبت به نيازمندان از ارزش هاي روزه به شمار مي آيند. روزه ماه رمضان از ستون هاي دين اسلام شمرده مي شود و بر همه مسلمانان بالغ، عاقل و سالم واجب است در اين ماه روزه بگيرند. اين باور گسترده که روزه گرفتن مخصوصاً در ماه رمضان مناسب ترين راه براي پاک کردن گناهان است، باعث شده قوانين روزه هنوز به شکل محکمي رعايت شود.

روزه وسيله اي براي تقرب به درگاه الهي است

«روزه « در شرع مقدس اسلام آن است که انسان در تمام روز (از طلوع فجر تا مغرب) با قصد اطاعت از فرمان خداوند از خوردن و آشاميدن و چيزهاي ديگري که به تفصيل گفته خواهد شد خودداري کند.

1- معناي روزه

«روزه « در شرع مقدس اسلام آن است که انسان در تمام روز (از طلوع فجر تا مغرب) با قصد اطاعت از فرمان خداوند از خوردن و آشاميدن و چيزهاي ديگري که به تفصيل گفته خواهد شد خودداري کند.(استفتا از دفتر معظم له، باب روزه، م 1)

توجه:

ـ معيار شرعي در مورد وقت روزه، فجر صادق است نه کاذب، و احراز آن موکول به تشخيص مکلف است. (اجوبه الاستفتاء ات، س 351)

ـ در طلوع فجر (وقت وجوب امساک براي روزه گرفتن) فرقي بين شب هاي مهتابي و غيرمهتابي نيست.(اجوبه الاستفتاءات، س 354)

ـ مقتضي است که مؤمنين محترم «ايديهُمُ الله تعالي « جهت رعايت احتياط در امساک روزه، همزمان با شروع اذان صبح از رسانه ها براي روزه امساک کنند. (اجوبه الاستفتاءات، س 362)

ـ هرگاه براي روزه دار اطمينان حاصل شود که اذان از هنگام داخل شدن وقت شروع شده جايز است به صرف شروع اذان، افطار نمايد و صبر کردن تا پايان اذان لازم نيست.(اجوبه الاستفتاءات، س 360)

2- انواع روزه:

روزه از يک نظر بر چهار نوع است:

1- روزه واجب، مثل روزه ماه مبارک رمضان

2- روزه مستحب، مثل روزه ماه رجب و شعبان

3- روزه مکروه، مثل روزه روز عاشورا

4- روزه حرام مثل روزه عيد فطر (اول شوال) و قربان (دهم ماه ذي الحجه)

(اجوبه الاستفتاءات، س 731، 751، 755، 757 و استفتا از دفتر معظم له، باب روزه، م 2)

توجه:

ـ کسي که مي داند روزه براي او ضرر دارد يا خوف ضرر داشته باشد بايد روزه را ترک کند و اگر روزه بگيرد صحيح نيست بلکه حرام است، خواه اين يقين و خوف از تجربه شخصي حاصل شده باشد يا از گفته پزشک امين يا از منشأ عقلايي ديگر.(اجوبه الاستفتاءات، س 751، 753 و 755)

ـ ملاک تاثير روزه در ايجاد بيماري يا تشديد آن و عدم قدرت بر روزه گرفتن، تشخيص خود روزه دار نسبت به خودش است، بنابراين اگر پزشک بگويد روزه ضرر دارد، اما او با تجربه دريافته است که ضرر ندارد بايد روزه بگيرد، همچنين اگر پزشک بگويد روزه ضرر ندارد ولي او بداند روزه برايش ضرر دارد يا خوف ضرر داشته باشد نبايد روزه بگيرد.(اجوبه الاستفتاءات، س 753)

ـ هر گاه عقيده اش اين بود که روزه براي او ضرر ندارد و روزه گرفت و بعد فهميد روزه براي او ضرر داشته بايد قضاي آن را به جا آورد. (اجوبه الاستفتاءات، س 751)

ـ پزشکاني که بيماران را از روزه گرفتن به دليل ضرر داشتن منع مي کنند گفته ايشان در صورتي معتبر است که اطمينان آور باشد يا باعث خوف ضرر شود و در غير اين صورت اعتباري ندارد.(اجوبه الاستفتاءات، س 748، 754، 755 و 823)

3- روزه هاي واجب

روزه هاي واجب:

1- روزه ماه مبارک رمضان

2- روزه قضا

3- روزه کفاره

4- روزه قضاي پدر و مادر

5- روزه مستحبي که به واسطه نذر و عهد و قسم واجب شده است.

6- روزه روز سوم ايام اعتکاف

7- روزه بدل از قرباني در حج تمتع (اگر حاجي در حج، قدرت بر قرباني نداشته و نتواند قرض کند بايد به جاي آن 10 روز روزه بگيرد که 3 روز آن را در سفر حج و 7 روز آن را در وطنش مي گيرد.)

4- شرايط وجوب روزه

شرايط وجوه روزه:

 بلوغ

 عقل

 قدرت

 بي هوش نبودن

 مسافر نبودن

 حايض و نفسا نبودن

ضرري نبودن روزه

 حرجي نبودن روزه

توجه:

ـ روزه براي افرادي واجب است که واجد شرايط فوق باشند، بنابراين روزه بر کودک نابالغ، ديوانه، بيهوش، فردي که توانايي گرفتن روزه ندارد، مسافر، زن حايض و نفسا، کسي که روزه براي او ضرر يا حرج (مشقت زياد) دارد واجب نيست. (اجوبه الاستفتاءات، س 357، 732، 735، 736، 739، 742، 745، 747، 748، 749، 751، 752، 753، 754، 755، 756 و 757)

ـ انسان نمي تواند به خاطر ضعف روزه را بخورد، ولي اگر به قدري ضعف پيدا کند که تحمل آن بسيار مشکل شود مي تواند روزه را بخورد، و همچنين اگر براي او ضرر يا خوف ضرر داشته باشد، بنابراين دختراني که به سن بلوغ ـ که بنا به نظر مشهود همان تکميل نه سال قمري است ـ مي رسند واجب است روزه بگيرند و ترک آن به صرف دشواري، ضعف جسماني و مانند آن جايز نيست. ولي اگر براي آنها ضرر داشته و تحمل آن براي ايشان همراه با مشقت زياد باشد مي توانند افطار کنند. (اجوبه الاستفتاءات، س 731 و 732 و استفتا از دفتر معظم له، باب روز، م 24)

5- شرايط صحت روزه

شرايط صحت روزه:

1- اسلام

2- ايمان

3- عقل

4- بي هوش نبودن

5- حايض و نفسا نبودن

6- ضرري نبودن

8- داشتن نيت

9- ترک مفطرات

10- روزه واجب نداشتن (البته اين شرط براي کسي است که مي خواهد روزه مستحبي بگيرد).

توجه:

ـ روزه از افرادي صحيح است که واجد شرايط فوق باشند، بنابراين روزه کافر، غيرشيعه دوازده امامي (بنا به نظر معروف)، ديوانه، بي هوش، مسافر، حايض و نفسا، روزه اي که براي فرد ضرر دارد، يا در آن نيت روزه نکرده يا يکي از مفطرات را عمدا انجام داده باطل است، همچنين روزه مستحبي کسي که روزه واجب دارد صحيح نيست.(اجوبه الاستفتاءات، س 738، 740، 742، 743، 746، 751، 752، 753، 755، 757، 758، 772، 773، 774، 824 و 833)

6- نيت روزه

1-معني و لزوم و نيت

روزه مانند همه عبادت هاي ديگر بايد با نيت همراه باشد، بدين معني که خودداري انسان از خوردن و آشاميدن و ساير چيزهاي باطل کننده روزه، به خاطر دستور خداوند باشد و همين که چنين عزمي در او باشد کافي است و لازم نيست آن را بر زبان بياورد.(استفتا از دفتر مقام معظم له، باب روزه، م 3)

2- زمان نيت:

الف:روزه هاي مستحبي:از اول شب تا موقعي که به اندازه نيت کردن به مغرب وقت مانده باشد.

ب:روزه هاي واجب:ـ واجب معين مثل روزه ماه رمضان که تا قبل از طلوع فجر صحيح است؛ تا قبل از زوال که اگر از روي عمد باشد صحيح نيست. ولي اگر از روي فراموشي يا بي اطلاعي باشد بنابر احتياط واجب نيت روزه کند و روزه بگيرد و بعدا نيز روزه آن را قضا نمايد. بعد از زوال:کافي نيست.

ـ واجب غيرمعين مثل روزه قضاي ماه رمضان تا قبل از زوال:صحيح است و بعد از زوال:صحيح نيست.

* از آنجا که شروع روزه از اول فجر است، نيت آن هم بايد از آن لحظه به تأخير نيفتد، و بهتر آن است پيش از فرارسيدن فجر، نيت روزه کند.

(استفتا از دفتر معظم له، باب روزه، م 4)

* اگر اول شب نيت کرد که فردا روزه بگيرد و پس از آن به خواب رفت و تا بعد از اذان صبح بيدار نشد يا سرگرم کاري بود و از فرارسيدن صبح غافل بود، و پس از آن توجه يافت، روزه او صحيح است.(استفتا از دفتر معظم له، باب روزه، م 5)

* کسي که در ماه رمضان، هنگام فرارسيدن اذان صبح، عمدا نيت روزه نمي کند، اگر در اثناي روز نيت روزه کند، روزه اش باطل است و در عين حال بايد تا غروب آن روز از همه چيزهاي باطل کننده روزه اجتناب کند و بعد از ماه رمضان هم قضاي آن روزه را به جا آورد.(استفتا از دفتر معظم له، باب روزه، م 6)

* کسي که در ماه رمضان از روي فراموشي يا بي اطلاعي، نيت روزه نکرده و در اثناي روز ملتفت شود، در صورتي که کاري که روزه را باطل مي کند انجام داده باشد، روزه آن روز باطل است ولي تا غروب از کارهاي باطل کننده روزه خودداري کند، اما چنانچه تا هنگامي که ملتفت روزه مي شود کاري که روزه را باطل مي کند انجام نداده باشد اگر بعد از ظهر است روزه باطل است، و اگر پيش از ظهر است بنابر احتياط واجب بايد نيت روزه کند و روزه بگيرد و بعدا نيز روزه آن را قضا کند.(استفتا از دفتر معظم له، باب روزه، م 7)

* اگر براي روزه واجب غيرماه رمضان، مانند روزه کفاره يا قضا تا نزديک ظهر نيت نکند، چنانچه تا آن وقت کاري که روزه را باطل مي کند انجام نداده باشد، مي تواند نيت کند و روزه او صحيح است.(استفتا از دفتر معظم له، باب روزه، م 8)

* روزه مستحبي در هر وقت از روز که به فکر روزه بيفتد مي تواند نيت کند و روزه او صحيح است، مشروط بر اينکه تا آن لحظه کاري که موجب باطل شدن روزه است از او سر نزده باشد.(استفتا از دفتر معظم له، باب روزه، م 9)

* کسي که روزه قضاي ماه رمضان بر او واجب است نمي تواند روزه مستحبي بگيرد حتي اگر زماني که وقت نيت روزه واجب تمام شده است (يعني بعد از ظهر) هم نيت روزه مستحبي کند صحيح نيست، و چنانچه فراموش کند و روزه مستحبي بگيرد در صورتي که در اثناي روز (چه پيش از ظهر باشد يا بعد از ظهر) يادش بيايد روزه مستحبي او باطل مي شود، حال اگر پيش از ظهر باشد مي تواند نيت روزه قضاي ماه رمضان کند و روزه اش درست است.(اجوبه الاستفتاءات، ص 743 و استفتا از دفتر معظم له، باب روزه، م 10)

توجه:

ـ کسي که روزه قضاي ماه رمضان بر ذمه دارد اگر به نيت استحباب روزه بگيرد، به جاي روزه قضايي که بر عهده اش هست محسوب نمي شود.

(اجوبه الاستفتاءات، س 816)

ـ کسي که نمي داند روزه قضا برعهده دارد يا نه، اگر به نيت آنچه که شرعا مأمور به آن است اعم از روزه قضا يا مستحبي، روزه بگيرد و در واقع روزه قضا بر عهده اش باشد به عنوان روزه قضا محسوب مي شود.(اجوبه الاستفتاءات، س 815)

* اگر مريض در اثناي روز ماه رمضان خوب شود، واجب نيست که نيت روزه کند و آن روز را روزه بگيرد، ولي اگر پيش از ظهر باشد و کاري که روزه را باطل مي کند از او سرنزده باشد احتياط مستحب آن است که نيت روزه کند و روزه بگيرد و پس از ماه رمضان بايد آن روز را قضا کند.(استفتا از دفتر معظم له، باب روزه، م 11)

3- نيت در يوم الشک:

روزي که انسان شک دارد که آخر شعبان است يا اول ماه رمضان (يوم الشک) واجب نيست روزه بگيرد، و اگر بخواهد روزه بگيرد نمي تواند نيت روزه رمضان کند، بلکه مي تواند قصد روزه مستحبي آخر شعبان يا روزه قضا و مانند آن کند و اگر بعدا معلوم شود که رمضان بوده از رمضان حساب مي شود و قضاي آن روز لازم نيست، و اگر در اثناي روز بفهمد که ماه رمضان است بايد از همان لحظه نيت روزه رمضان کند.(استفتا از دفتر معظم له، باب روزه، م 12 و 13)

4- استمرار در نيت:

الف:در روزه، واجب است نيت، استمرار داشته باشد.

*نيت قطع روزه (يعني در اثناي روز از نيت روزه گرفتن برگردد به طوري که قصد ادامه روزه نداشته باشد):روزه اش باطل مي شود و قصد دوباره او براي ادامه روزه فايده ندارد.

**ترديد در ادامه روزه (به اين معني که هنوز تصميم نگرفته است روزه را باطل کند.)

***نيت قاطع (يعني تصميم بگيرد کاري را که موجب باطل شدن روزه است صورت دهد و هنوز آن را انجام نداده است. ):در اين دو صورت (** و ***)، احتياط واجب آن است که روزه را تمام کند و بعدا هم آن را قضا نمايد.(اجوبه الاستفتاءات، س 758، استفتا از دفتر معظم له، باب روزه، م 14)

توجه:

ـ آنچه گفتيم در ارتباط با روزه واجب معين از قبيل روزه ماه رمضان و نذر معين و مانند آن است، اما در روزهاي مستحب و نيز روزه هاي واجب غيرمعين که وجوب آن مخصوص به روز معيني نيست اگر تصميم بر قطع روزه بگيرد ولي کاري که روزه را باطل مي کند از او سر نزند و بعدا دوباره تا پيش از ظهر ـ و در مستحب تا غروب ـ نيت روزه کند روزه او صحيح است.(استفتاء از دفتر مقام معظم له، باب روزه، م 14 و 15)