تحرکات نظامي مشکوک آمريکا در مرزهاي شمالي ايران

حضور دريسکول در ترکمنستان، کشوري که داراي مرز مشترکي به طول تقريبي 1150 کيلومتر با ايران است، فوراً گمانه‌زني‌هايي را در محافل امنيتي برانگيخت مبني بر اينکه اين سفر ارتباط مستقيمي با تشديد تنش‌ها ميان واشنگتن و تهران دارد.

 اگرچه بازديد مقامات نظامي ارشد خارجي از ترکمنستان به دليل سياست «بي‌طرفي» اين کشور امري غيرمعمول تلقي مي‌شود، اما واقعيت‌هاي ميداني نشان مي‌دهد که ژنرال‌ها و مقامات نظامي آمريکا در طول 30 سال گذشته، بارها و به کرات در اين کشور تردد داشته‌اند؛ ترددهايي که اغلب به دور از جنجال رسانه‌اي صورت گرفته است.

بي‌طرفي روي کاغذ، همکاري با ناتو در عمل

در آسياي مرکزي، کشوري که اولين بار به برنامه «مشارکت براي صلح ناتو» (PfP) پيوست، ترکمنستان است. اين اتفاق در ماه مه 1994 رخ داد، يعني درست چند ماه پس از اينکه ناتو اين برنامه را در ژانويه همان سال ايجاد کرد.

 با اين حال، در دسامبر 1995، سازمان ملل متحد رسماً وضعيت ترکمنستان را به عنوان يک «کشور بي‌طرف» تصويب کرد. «صفرمراد نيازوف»، رئيس‌جمهور وقت ترکمنستان، اعلام کرد که به عنوان بخشي از اين وضعيت بي‌طرفي، عشق‌آباد به هيچ بلوک نظامي نخواهد پيوست و در تجاوز عليه کشور ديگري مشارکت نخواهد کرد. اما آزمون واقعي اين ادعا پس از حملات تروريستي 11 سپتامبر 2001 و جمله معروف جورج بوش («يا با ماييد يا عليه ما») فرا رسيد.

آسياي مرکزي با مرز مشترک 2400 کيلومتري خود با افغانستان، ناگهان به خط مقدم کمپين واشنگتن تبديل شد. در حالي که ساير کشورهاي منطقه (قرقيزستان، تاجيکستان و ازبکستان) با دستپاچگي پايگاه‌هاي نظامي خود را در اختيار نيروهاي آمريکا و ناتو قرار دادند، ترکمنستان موضع متفاوتي اتخاذ کرد.

اين کشور با حفظ ظاهر بي‌طرفي، حتي با طالبان تعامل داشت. اما در پشت پرده، توافقات ديگري در جريان بود. پس از 11 سپتامبر، ترکمنستان با عبور هواپيماهاي آمريکايي حامل محموله‌هاي غيرکشنده از حريم هوايي خود و سوخت‌گيري در فرودگاه عشق‌آباد موافقت کرد. اما رسماً اعلام شد که دولت ترکمنستان حاضر نيست پايش را فراتر از اين بگذارد.

پايگاه‌هاي مخفي و ردپاي پنتاگون در کوير قره‌قوم

عليرغم ادعاهاي رسمي، آمريکا پيش‌تر کانال‌هاي ارتباطي نظامي خود را با ترکمنستان برقرار کرده بود. ژنرال «تامي فرانکس»، فرمانده وقت سنتکام، در سپتامبر 2000 و مه 2001 از ترکمنستان بازديد کرده بود. پس از او، «دونالد رامسفلد»، وزير دفاع وقت آمريکا، در آوريل 2002 به عشق‌آباد رفت.

 گزارش‌هاي متعددي به تدريج منتشر شد که نشان مي‌داد همکاري‌هاي نظامي ترکمنستان با آمريکا به شکلي آرام و بي‌سروصدا در حال عميق شدن است. دولت ترکمنستان هنگام موافقت با پروازهاي عبوري و سوخت‌گيري تأکيد کرده بود که هيچ نيروي خارجي در خاک اين کشور مستقر نخواهد شد. اما بعدها فاش شد که يک تيم کوچک از نيروي هوايي آمريکا (حدود هفت نظامي) در عشق‌آباد مستقر شده بودند تا به عمليات سوخت‌گيري هواپيماهاي آمريکايي کمک کنند.

نگران‌کننده‌تر از آن، گزارش‌هايي بود که در سال 2004 منجر به اعتراض روسيه شد. مسکو نسبت به عمليات ساخت‌وساز مشکوک توسط آمريکا و اعراب در يک فرودگاه نظامي در شهر «مرو» در غرب ترکمنستان اعتراض کرد. يک گزارش تکان‌دهنده ديگر ادعا کرد که آمريکا «اجازه دسترسي به تقريباً تمام فرودگاه‌هاي نظامي ترکمنستان، از جمله فرودگاه «نبيت‌داغ» در نزديکي مرز ايران را به دست آورده است.»

شايعات مربوط به فرودگاه‌هاي کوچک ساخته يا بازسازي‌شده توسط آمريکايي‌ها در دل کوير خالي از سکنه ترکمنستان تا به امروز ادامه دارد. هر زمان که رسانه‌هاي خارجي کشف مي‌کنند اعضاي خانواده‌هاي سلطنتي کشورهاي عربي براي شکار به ترکمنستان آمده‌اند، تقريباً هميشه گفته مي‌شود که آن‌ها در باندهاي فرود دورافتاده‌اي در کوير فرود مي‌آيند که توسط آمريکايي‌ها در طول اشغال 20 ساله افغانستان ساخته شده‌اند. اگرچه تأييد مستقل اين اطلاعات دشوار است، اما دولت ترکمنستان هرگز وجود پرسنل نظامي آمريکا يا ساخت فرودگاه توسط آن‌ها را تأييد نکرده است؛ چرا که عادت مقامات عشق‌آباد، انکار چنين روابطي است.

سانسور سفر «دريسکول» توسط وزارت خارجه آمريکا

نکته بسيار تامل‌برانگيز در سفر اخير اين است که بيانيه کوتاه وزارت خارجه آمريکا پيش از ورود هيئت به ترکمنستان، تنها به نام «سرجيو گور» اشاره کرد و هيچ نامي از «دانيل دريسکول»، وزير ارتش آمريکا، در اين هيئت برده نشد. اين پنهان‌کاري ديپلماتيک نشان مي‌دهد واشنگتن تمايلي نداشته حساسيت‌هاي منطقه‌اي، به‌ويژه حساسيت ايران و روسيه را برانگيزد.

با اين حال، رسانه‌هاي دولتي ترکمنستان که به شدت تحت کنترل حکومت هستند، با اشتياق حضور دريسکول را برجسته کردند. آن‌ها گزارش دادند که رئيس‌جمهور «سردار بردي‌محمداف» با «وزير ارتش آمريکا دانيل دريسکول و همچنين سرجيو گور» ديدار کرده است. يک گزارش جداگانه نيز خاطرنشان کرد که «دريسکول جلسات محتوايي و اساسي با رهبري وزارت دفاع ترکمنستان داشته است.»

انفعال مسکو و جولان سنتکام در مرزهاي شمالي

فرماندهان سنتکام پس از ژنرال فرانکس نيز به بازديدهاي خود از ترکمنستان ادامه دادند؛ جان ابي‌زيد، ويليام فالون، ديويد پترائوس، جيمز متيس و مايکل کوريلا همگي سفرهاي رسمي به اين کشور داشته‌اند. در مقام مقايسه، بازديدهاي مقامات ارشد نظامي روسيه بسيار کمتر بوده است.

کرملين تنها در ژوئن 2016 و پس از وخامت اوضاع در مرزهاي شمالي افغانستان، دولت ترکمنستان را مجبور کرد تا پذيراي «سرگئي شويگو»، وزير دفاع روسيه باشد. اين اولين سفر يک وزير دفاع روسيه از زمان استقلال ترکمنستان در سال 1991 بود.

در حالي که مقامات ترکمنستان همواره ادعاهاي مربوط به درخواست تجهيزات نظامي از آمريکا (مانند ادعاي ژنرال لويد آستين در سال 2015) را رد کرده‌اند، شواهد نشان مي‌دهد که در پشت پرده سياست «بي‌طرفي»، همکاري‌هاي امنيتي و نظامي ميان عشق‌آباد و واشنگتن، به ويژه در حوزه‌هاي مرزي و نظارتي، همچنان پايدار و براي هر دو طرف حائز اهميت است. اين روابط پنهان، با توجه به مرز طولاني با ايران و تغييرات ژئوپليتيک اخير، نيازمند رصد دقيق و هوشياري دستگاه‌هاي امنيتي است.